|
|
||
|
Chæ daån caùch download font VNI mieån
phí ñeå ñoïc Ñaëc san Vieät Voõ Ñaïo: click Chæ daån
Trong
Doøng Taâm Thanh Nhaát Vieät
Töø
Nhaïc khí thôøi huøng vöông ñeán coàng chieâng cao nguyeân
Gs Cao
Theá Dung
Vieät
Daân toäc Möôøng laø
Laïc Vieät ôû mieàn nuùi. Daân Kinh laø Laïc Vieät ôû
döôùi xuoâi. Töông truyeàn, toå phuï vua Ñinh Tieân
Hoaøng laø ngöôøi Möôøng. Thieàn sö Hueä Naêng laø
Luïc Toå thieàn phaùi Nam Toâng maø Nguõ Toå thöôøng goïi ngaøi laø anh Möôøng.
Möôøng laø moät ñôn vò cö truù ôû thöôïng du nhö baûn vaø
laøng. Tröôùc theá kyû 15, chöa phaân bieät daân toäc
Möôøng vaø Kinh, cuøng moät huyeát heä Laïc Vieät. Vua Huøng, ngöôøi
Möôøng goïi laø vua Dòt Daøng, cuõng moät huyeàn söû moät boïc traêm tröùng nôû
traêm con (Naøng coâng chuùa Ngu Kô, con vua Dòt-Daøng
vaø chaøng Vöông Löông).
Khaûo coå hoïc ñaõ ñi ñeán xaùc quyeát:
caùc daân toäc thieåu soá VN cuøng moät goác. Ñoù laø goác Baùch Vieät, Huøng
Vöông Vaên Lang qua neàn vaên minh Hoøa Bình caùch nay khoaûng 10,000 naêm (theo nhaø khaûo coå Olov Janse. ÑH Harvard
Hoa Kyø vaø Baûo taøng vieän Louvres - Phaùp quoác). VN vôùi
Kinh-Thöôïng, töø Thöôïng Du ñeán Tröôøng Sôn, Taây Nguyeân, ñoàng baèng
Baéc-Trung-Nam vaø mieàn bieån laø moät kho taøng nhaïc cuï daân gian, töø ñaøn
ñaù ñeán ñaøn baàu, ñaøn tröng hay tô röng laø moät loaïi nhaïc cuï giaûn ñôn
laøm baèng tre, nöùa baït ngaøn ôû Taây nguyeân. Ñaøn tô-röng
ñaõ laøm nhieàu khaùn giaû, thính giaû raønh aâm nhaïc ôû khaép caùc nöôùc
treân theá giôùi ngaïc nghieân vaø thích thuù. Vôùi nhöõng
thang aâm 5 aâm vaø aâm thanh thaùnh thoùt nhö tieáng chim hoùt, vuoát xuoáng
vuoát leân nhö nöôùc suoái chaûy, tieáng tô-röng ñaõ gaây xuùc caûm cho ngöôøi
nghe. Boä ñaøn tô-röng laøm baèng ñaù noåi -
(Kpaê-Ylaêng - Nhöõng nhaïc cuï phoå bieán cuûa moät soá daân toäc ôû Taây
nguyeân. Taïp chí Vaên Hoùa Ngheä Thuaät soá 9-1980,
tr. 49-50, 55).
- Nhaïc vieät thôøi huøng vöông
Nhaïc cuï cuûa caùc
daân toäc thieåu soá Vieät
Treân troáng ñoàng vaø
moät soá di vaät, ta thaáy hình aûnh cuûa 3 ngöôøi noái nhau trong moät nhoùm
muùa (coù theå noùi haùt nöõa) söû duïng 3 nhaïc khí khaùc nhau: chuoâng, kheøn
vaø seânh, theå hieän treân troáng ñoàng. Neáu hình dung caùc hình traïm
khaéc treân troáng ñoàng laø ñeàu thuoäc veà moät chuû ñeà thoáng nhaát nhö coù
ngöôøi ñaõ neâu, thì roõ raøng chuùng ta thaáy cuøng moät luùc, ñaõ vang leân
nhöõng aâm thanh phong phuù bieát bao cuûa caû troáng ñoàng, troáng da, coàng
chieâng, chuoâng nhaïc, seânh phaùch laãn kheøn saùo vaø tieáng haùt cuûa con
ngöôøi.
Rieâng tieáng troáng cuûa ta ñöôïc söû
duïng treân saân khaáu coå truyeàn ñaõ coù haøng vaøi chuïc ñieäu vaø moãi
ñieäu nhö vaäy ñeàu mang theo moät noäi dung khaùc
nhau. Neáu chuù yù ñeán nhöõng neùt khaéc vaïch, nhöõng ñöôøng gaãy khuùc laø
nhöõng yeáu toá hoa vaên trang trí raát phoå bieán thôøi Huøng Vöông (thöù
ngoân ngöõ taïo hình naøy chính laø söï ñoàng nhaát vôùi tieát taáu, vôùi boä goõ
trong ngoân ngöõ aâm nhaïc) coäng vôùi söï giaàu coù cuûa nhöõng nhaïc cuï taïo
tieát taáu chaéc chaén coù ôû thôøi Huøng Vöông nhö ñaõ thaáy. (Nguyeãn Höõu
Thu vaø Leâ Vaên Lan, Baøn veà aâm nhaïc thôøi Huøng Vöông, Khaûo coå hoïc, soá
9 & 10 - thaùng 6-1971, tr. 118-121).
Kheøn, seânh phaùch vaø ngöôøi muùa
treân troáng ñoàng Vaên Lang laø moät vuõ truï thanh aâm, chieâng, coàng, ñaøn
cuøng vôùi "töøng ñaøn chim bay hay ñaäu treân nhöõng chieác thuyeàn
daøi". Theo V. Golovbew, "ñaây laø vaät toå cuûa nhöõng con ngöôøi
vaø loaïi thuyeàn ñöa toå tieân hoï veà bieån
- Coàng chieâng -
ñaøn tröng
Kinh-Thöôïng cuøng moät doøng taâm thanh troáng-chieâng, coàng
chieâng, coàng leänh. Coàng khaùc chieâng vì noù coù nuùm. Ngöôøi ta cuoán vaûi vaøo caây vaø goõ vaøo nuùm coàng. Coàng cuûa Gia-Rai vaø Ba-Na coù töø 5 ñeán 6 chieác. Coù theå noùi chieâng, coàng ôû Taây Nguyeân laø moät bieåu töôïng
cho söï soáng coøn, söï duõng caûm vaø baát khuaát cuûa caùc daân toäc anh em.
Noù naùo nhieät, bay xa khaép nuùi ñoài, soâng suoái vaøo nhöõng ngaøy hoäi
"ñaâm traâu" hay "aên möøng luùa môùi", nhöõng ñeâm traêng
saùng vaø ngaøy vui ñoát raãy.
Moät boä chieâng
thöôøng coù töø 5 ñeán 8 chieác. Ngöôøi Gia Rai vaø Ba
Na coù moät boä chieâng Tai (töùc laø chieâng nhieàu chieác) töø 8 ñeán 15
chieác. Duø coù nhieàu chieác noù cuõng chæ coù 5 aâm
vaø 2 quaõng 8 ñoàng aâm. Moät chieác chieâng laø moät ngöôøi ñaùnh vaø
ngöôøi ñaùnh chieâng luoân luoân nhuùn nhaûy, muùa theo
tieát taáu cuûa baûn nhaïc. Chieâng cuûa daân toäc Gia-Rai,
Ba-na aâm thanh trong saùng, traàm huøng, giai ñieäu roõ raøng. Tuk (chieâng) ngöôøi Mô-noâng vaø sai (chieâng) cuûa ngöôøi EÂ-ñeâ
tieát taáu soâi noåi, nhanh vaø cöôøng ñoä luoân luoân thay ñoåi khi to khi
nhoû. Ñeäm cho chieâng hoøa taáu thöôøng laø Coâoàng,
troáng, chaäp choõa, luïc laïc. Coàng khoâng ñi giai ñieäu rieâng reõ vì
noù chæ coù hai noát chính laø reâ vaø mi (neáu ton reâ laø: reâ-la-reá, neáu
ton mi laø mi-simi.) Xem: Kpaê vaø Y Laêng, Nhöõng nhaïc cuï phoå bieán cuûa
moät daân toäc ôû Taây nguyeân. Taïp chí Vaên Hoùa Ngheä
Thuaät, soá 9-1980, tr. 49-50, 55).
Söû thi veà Baø Trieäu
ñaùnh quaân Taàu, coù caâu "Baø Trieäu côõi voi ñaùnh coàng".
Kinh vaø Thöôïng coù chung moät taâm thanh daân toäc
qua chieâng vaø coàng. Ta coù caâu "leänh oâng khoâng baèng coàng
baø". Leänh laø moät thöù chieâng. Hoäi leã Kinh-Thöôïng khoâng theå thieáu tieáng chieâng, coàng,
leänh. Daøn chinh chieâng ñoái vôùi ngöôøi Ba-na
"thaät gaàn göõi maùu thòt". Caùc hoäi leã ñöôïc toå chöùc
theo ñònh kyø haøng naêm hay ñoät xuaát, ngoaøi phaàn nhaèm thoûa maõn nhu caàu
vui chôi, aên uoáng cuûa coäng ñoàng thì phaàn khaùc quan troïng khoâng keùm
laø keâu goïi, caàu khaån, taï ôn thaàn thaùnh, giuùp cho ngöôøi yeân, vaät
thònh vaø chieán thaéng keû thuø. Ñoù chính laø moâi tröôøng
soáng cuûa daøn chinh chieâng.
Khaùc vôùi nhöõng nhaïc
cuï khaùc, nhaïc chieâng khoâng ñöôïc ñem ra duøng trong nhöõng sinh hoaït bình
thöôøng cuûa ñôøi soáng. Moät hình thöùc aâm nhaïc
ñöôïc aán ñònh daønh rieâng cho nhöõng ngaøy hoäi leã coå truyeàn maø chuû yeáu
döôùi daïng nhöõng nghi thöùc phong tuïc. Nhaïc
chieâng ñöôïc coi nhö laø moät trong nhöõng phöông tieän giao tieáp vôùi caùc
ñaáng thaàn linh.
Daøn nhaïc chinh chieâng bao goàm hai
nhoùm: chinh vaø chieâng. Chinh laø nhöõng chieác chieâng
baèng, khoâng coù nuùm ôû giöõa. Coøn chieâng laø
nhöõng chieác coù nuùm gioáng nhö coàng cuûa ngöôøi Möôøng. Treân thaønh
moãi chieác chinh hay chieâng ñeàu coù hai loã ñeå luoàn daây xích. Kích thöôùc cuûa töøng chieác trong ñaøn to nhoû khaùc nhau.
Theo töøng nhoùm, chieác naøo coù aâm vang cao, thì kích
thöôùc nhoû hôn. Do theá maø khi khoâng duøng nöõa ngöôøi ta coù theå
choàng chuùng loøn vaøo nhau raát goïn gheõ. (xem:
Leàu Kim Thanh, Daøn chinh chieâng Ba-na. Vaên Hoùa Daân Gian
soá 1 (72)-1987, tr. 46-49).
ÔÛ Taây Nguyeân vaø Tröôøng Sôn, coàng
chieâng laø thaân meänh cuûa coäng ñoàng, linh hoàn cuûa buoân, cuûa hoï, cuûa
moãi con ngöôøi. Tieáng coàng chieâng ñaõ xuyeân suoát caû
cuoäc ñôøi hoï, thaät söï laø linh hoàn cuûa hoï. Rieâng vuøng cö truù
cuûa daân toäc J'Rai raát nhieàu coàng chieâng vaø raát phong phuù veà theå
loaïi, cho tôùi 7 loaïi chieâng, chieâng hay cheânh Hoanh laø phoå bieán nhaát,
chia laøm 7 loaïi theo kích thöôùc roäng töø 2 meùt ñeán 1 meùt 40. Moät boä cheânh Hoanh J'Rai phaûi coù 7 caùi coàng coù nuùm, 7 caùi
hoaëc 9 caùi khoâng nuùm.
Ngöôøi J'Rai ôû huyeän AyunPa, Kroâng Pa,
Phuù Nhôn goïi laø "chinh", neáu troøn moät boä hoï cuõng goïi laø
chinh. Coøn ngöôøi J'Rai ôû huyeän Chö Proâng, Chö Pah vaø
moät soá nôi khaùc thì caùch goïi khaùc haún. Boä
coàng goàm 3 caùi hoaëc 6 caùi (ma, mung, mong) ñeå ñeäm ñöôïc goïi laø cheânh.
Loaïi naøy coù nuùm. Coøn loaïi chieâng baèng khoâng
coù nuùm goàm coù 9 hoaëc 15 caùi (coù 3 chieác chuû choát: Bôùi, Pôyông,
Duoâi) duøng ñeå thöïc hieän giai ñieäu. Neáu laø boä ñaày
ñuû, hoï goïi laø "chinh chieâng" öùng vôùi danh töø ngöôøi Kinh goïi
laø chieâng coàng.
Ngöôøi J'Rai ôû huyeän Chö Pah vaø Chö
Proâng thöôøng ñaët teân cho caùc loaïi coàng chieâng döïa vaøo kích thöôùc,
tính chaát vaø aâm thanh cuûa chuùng (xem:
Daøn chinh chieâng theo
taùc giaû Leàu Kim Thanh, coøn coù daøn leân tôùi 14, 15 chieác, coù daøn laïi
chæ coù 8, 9 chieác. Hieám gaëp tröôøng hôïp naøo nhieàu hôn,
vaø tuyeät nhieân khoâng gaëp daøn ít hôn nöõa (tröø boä chieâng "so"
- boä chieâng coå - goàm 3 chieác chieâng traàm, chuyeân duøng trong leã ñaâm
traâu). Maëc duø con soá khoâng oån ñònh, song noù vaãn coù söï qui ñònh
nhö sau: nhoùm chieâng giöõ vai troø phaàn ñeäm, bieân cheá toái thieåu phaûi
coù 3 chieác traàm nhaát. Coøn laïi nhoùm chinh ít hay nhieàu laø tuøy thuoäc
vaøo yeâu caàu cuûa giai ñieäu.
Thaønh phaàn cuûa daøn
ngoaøi hai nhoùm chinh, chieâng coøn coù theâm moät caùi paânông (gioáng nhö
troáng caùi cuûa ngöôøi Vieät) vaø coù theå theâm moät hay hai caëp chuõm choïe
nhoû nöõa. AÂm saéc chieâng raát traàm aám, naëng neà,
ngaân laâu. AÂm saéc chieâng "peát" chaéc,
khoûe. Coøn chinh coù aâm thanh saùng, vang thaùnh
thoùt. Ngöôøi dieãn taáu chinh chieâng baét buoäc phaûi laø con trai.
Khi chôi moãi ngöôøi moät chieác, tay traùi xaùch
chieâng, tay phaûi caàm guøi goã. Daøn nhaïc boá trí nuoái ñuoâi nhau thaønh
ñoäi hình haøng moät ñi thaúng, ñi voøng troøn hoaëc ñöùng yeân tuøy theo nghi thöùc cuûa moâi tröôøng xöû duïng. Baøi baûn nhaïc chieâng coù thôøi ñieåm ñöôïc trình dieãn ñoäc
laäp, coù thôøi ñieåm laïi ñöôïc trình dieãn cuøng vôùi muùa. Laø moät
loaïi hình ngheä thuaät daân gian, nhaïc chieâng voán sinh ra ñaõ coù
tính truyeàn thoáng vaø tính saùng taïo, hoaëc bieán ñoåi theo thôøi gian -
khoâng gian. (xem: Leàu Kim Thanh, Daøn chinh, chieâng
Ba-na. Vaên Hoùa Daân Gian soá 1 (72)-1987, tr. 46-47)
Noùi tôùi aâm nhaïc Taây
Nguyeân, khoâng theå khoâng nhaéc tôùi kho taøng nhaïc khí heát söùc phong phuù
thuoäc nhieàu loaïi, nhoùm vaø chaát lieäu khaùc nhau. ÔÛ ñoù coù nhöõng
nhaïc khí coå sô duøng chaát lieäu thieân nhieân nhö saùo, tieâu, goong toác
loác, goong teng leng, rinh roâng, khinh khung, goong rel, tuø vaø, t'röng,
khoâng puùt, troáng.... ñeán caùc loaïi nhaïc khí pha troän giöõa chaát lieäu
thieân nhieân vôùi kim loaïi nhö ñaøn goong (tinh ninh), raêng le, leng leã...
Vaø cuoái cuøng laø caùc loaïi nhaïc khí coù chaát lieäu kim loaïi nhö : chaäp choõa, luïc laïc, coàng chieâng. Trong kho nhaïc khí naøy, coàng chieâng coù giaù trò ñaëc bieät.
Haàu nhö nhaø naøo trong buoân cuõng coù moät hai boä
chieâng. Coù theå ví coàng chieâng cuûa caùc daân toäc
Taây Nguyeân nhö caây tre trong ñôøi soáng cuûa daân toäc Vieät ôû ñoàng baèng.
Coàng chieâng ñi vaøo ñôøi soáng ñoàng baøo Taây Nguyeân moät
caùch voâ cuøng gaén boù. Trong caùc leã hoäi, coàng
chieâng giöõ vai troø vaø vò trí truï coät.
Cuøng vôùi caùc nhaïc
khí khaùc, noù taïo neân söï keát hôïp haøi hoøa, haáp daãn vaø goùp tieáng
noùi cuûa mình vaøo tính coäng ñoàng trong aâm nhaïc cuûa ñoàng baøo caùc daân
toäc ôû Taây Nguyeân. (xem: Ñaøo Höõu Quyeàn,
Coàng chieâng trong ñôøi soáng vaên hoùa tinh thaàn cuûa caùc daân toäc Taây
Nguyeân. Vaên Hoùa Ngheä Thuaät, soá 6 (95)-1990, tr. 43-46).
Coàng chieâng noåi leân, caû coäng ñoàng
soáng ñoäng trong meâ say, naùo nhieät cuûa aâm nhaïc cuøng höông thôm ngaây
ngaát cuûa ngaøn cheù röôïu caàn, trong aùnh löûa baäp buøng ai coù theå nguû
noåi. Caû buoân laøng thöùc vaø nuùi röøng rung
chuyeån ba ngaøy ñeâm lieàn. AÂm nhaïc ôû ñaây laø moät yeáu
toá chieám tinh thaàn moïi ngöôøi. Nhieàu boä chieâng coàng cuûa nhieàu
nhoùm, nhieàu laøng, nhieàu gioïng khaùc nhau cuøng hoøa leân, taïo neân moät
khung caûnh töng böøng naùo nhieät trong hoäi leã ñaâm traâu cuûa daân toäc
Ba-na (xem: Kpaê-YLaêng, Sô khaûo aâm nhaïc trong leã "Ñaâu Traâu"
cuûa daân toäc Ba-na ôû tænh Phuù Khaùnh vaø tænh Nghóa Bình. Taïp chí Vaên Hoùa Daân Gian, soá 4-1986, tr. 66-70).
Treân ñaây môùi chæ
trình baøy sô löôïc veà nhaïc khí thôøi Vaên Lang, coàng chieâng cuûa maáy daân
toäc thieåu soá Tröôøng Sôn - Taây Nguyeân. Cô quan
UNESCO-LHQ ñaùnh giaù neàn aâm nhaïc truyeàn thoáng Vieät