|
|
||
|
Vol. 13
2/ 2003 |
2nd
year edition |
|
|
||
Please click
to download VNIfonts if you cannot read this page. Then, click HERE and follow
instructions to configure Web
Browsers.
Best view
with Internet Explorer.
cô sôû pheâ bình luaän
vò lai
ñaëng phuøng quaân
Haõy töôûng töôïng moät
khoaûng thôøi gian troáng... baây giôø laø naêm 2042, taùc gia thoï ñaõ moät
traêm tuoåi. Moät traêm naêm cuûa ñôøi ngöôøi, oâng nhìn laïi. Theá kyû cuûa
khoa hoïc vaên chöông coøn laïi gì ? Bao nhieâu saùch vôû trong thö vieän? ÔÛ
vaøo thôøi ñaïi haäu vi tính, moïi döõ lieäu ñaõ ñöôïc toàn tröõ baát hoaïi,
moïi thoâng tin traøn ngaäp treân maïng, vaên chöông coù bieán ñoåi? Quaù trình
nhaän thöùc cuûa ñoïc vaø vieát coù bieán ñoåi? Neàn vaên minh saùch vôû
nhöôøng böôùc cho vaên minh sieâu baûn?
Quyeån saùch coù toàn taïi? Caâu hoûi ñaõ
ñöôïc ñaët töø hôn nöûa theá kyû tröôùc khi ngöôøi ta nhìn veà töông lai cuûa
quyeån saùch cuøng vôùi caùch caáu truùc cuûa nhöõng baûn vaên lieäu coù bieán
ñoåi, khi nhöõng heä thoáng töông taùc nhö Web, MOO vaø MUD coù aûnh höôûng
tôùi söï phaùt trieån vaø tieán hoùa cuûa nhöõng quy taéc maãu baûn. Ngöôøi ta
cuõng ñaõ hình dung quang caûnh nhöõng quyeån saùch in, nhöõng thö vieän vaø
tieäm saùch, nhöõng cô quan phaùt haønh coå truyeàn seõ nhöôøng böôùc cho
nhöõng cô cheá vaø loïai ñieän töû, thuyeát thoïai theo tuyeán trao chöùc naêng
laïi cho nhöõng kieåu thoâng tin ña hieäu, sieâu baûn. Thaät ra quan nieäm "caùi
naøy gieát cheát caùi kia" nhö loái noùi cuûa Hugo (ceci tuera cela) töøng
ñöôïc neâu ra nhö khi phaùt kieán nhieáp aûnh töôûng seõ thuû tieâu hoäi hoïa,
ñieän aûnh ra ñôøi thuû tieâu kòch ngheä, truyeàn hình thuû tieâu ñieän aûnh,
maùy ñaùnh chöõ töôûng seõ thay theá buùt vieát, cöûa keùo töï ñoäng thay theá
cöûa coù baûn leà.ñòeän toùan thay theá quyeån saùch. Moät quan nieäm nhö theá
phaùt xuaát töø choã khoâng phaân bieät nhöõng phöông tieän saûn xuaát vaên
hoùa vôùi phöông thöùc saûn xuaát vaên hoùa. Söï tieän lôïi cuûa maïng löôùi
thoâng tin ña hieäu, söï phoå bieán vaø baûo quaûn tö lieäu qua ñieän toaùn
giuùp cho con ngöôøi gìn giöõ ñöôïc quyeån saùch vónh cöûu [1]. Nhöõng hieäu
naêng môùi coù theå laøm phong phuù caáu truùc quyeån saùch - bôûi quyeån saùch
gaén lieàn vôùi chöõ vieát vaø thò giaùc.
Trong Trieát hoïc vaø
Vaên chöông noùi veà quyeån saùch :
"vaãn ñoàng nhaát vôùi chính noù (Husserl ñi
töø moái töông quan giöõa tính lyù töôûng vaø thöïc taïi trong moïi ñoái vaät
vaên hoùa (taùc phaåm vaên chöông) treân tính ñoàng nhaát naøy). Nhöng quyeån
saùch ñeå laø quyeån saùch, khoâng phaûi moät taäp giaáy ñoùng vaø in ñen,
phaûi ñöôïc nhieàu ngöôøi ñoïc vaø hieåu (vôùi nhöõng aán baûn cuøng nguyeân
maãu !) vaø ñeå ñoïc quyeån saùch, con ngöôøi phaûi soáng, nghóa laø sinh ra,
lôùn leân vaø maát ñi; ñôøi soáng cuûa con ngöôøi trong chuû yeáu cuûa baûn
ñoïc naøy khoâng saùng taïo ñieàu gì môùi laï nöõa vaø thôøi gian cuûa
ngöôøi-ñoïc-saùch laø thôøi gian tuaàn hoøan. Thöïc hieän tri thöùc tuyeät ñoái,
nghóa laø thoáng nhaát khaùi nieäm vaø thôøi gian, quyeån saùch coù cô caáu
voøng troøn: khaùi nieäm khoâng coøn laø moät töông giao nöõa, nhöng ñoàng
nhaát vôùi thôøi gian trong söï taän cuøng cuûa lòch söû."
Quaù trình tieán trieån cuûa vaên chöông cuõng
dieãn ra moät chu trình nhö vaäy. G. Genette laáy ví duï töông töï nhö ñöùa
treû ñaéc thuû ngoân ngöõ khoâng phaûi do moät söï môû roäng töø vöïng ñôn
giaûn maø do moät daãy nhöõng phaân chia noäi taïi khoâng laøm bieán ñoåi quaù
trình ñaéc thuû toøan dieän : ôû moãi giai ñoïan naém ñöôïc moät ít töø ñoái
vôùi ñöùa treû laø toøan boä ngoân ngöõ ñeå söû duïng chæ moïi söï vaät, taêng
theâm chính xaùc maø khoâng coù choã giaùn ñoïan naøo caû, con ngöôøi cuõng
vaäy, chæ ñoïc moät quyeån saùch ñoái vôùi y laø toøan boä "vaên
chöông" theo caùi nghóa sô khôûi cuûa töø naøy, roài khi ñoïc ñöôïc hai
quyeån, hai quyeån naøy goùp phaàn vaøo toøan boä lónh vöïc vaên chöông cuûa y
maø khoâng coù choã giaùn ñoïan naøo giöõa chuùng. Vaên chöông coù xu höôùng
phaân chia nhoû ra hôn laø môû roäng. Tu töø hoïc coå ñieån yù thöùc caùi heä
thoáng nhö vaäy khi ñeà ra lyù luaän veà nhöõng theå loïai, nhö söû thi, bi
kòch , haøi kòch.chia xeû toøan boä lónh vöïc vaên chöông. Caùi thieáu soùt
trong lyù luaän naøy laø chieàu kích thôøi gian, caùi yù töôûng ñeå cho moät
heä thoáng coù theå tieán hoùa. Söï tieán hoùa cuûa vaên chöông ñaõ bieåu thò
caùi phong phuù qua nhöõng giai ñoïan phaùt trieån cuûa chuû nghóa Hình thaùi
Nga, Pheâ bình thoâng dieãn, Pheâ bình caáu truùc, Pheâ bình luaän Môùi. Lòch
söû vaên chöông trôû thaønh lòch söû cuûa moät heä thoáng, nghóa laø tieán hoùa
cuûa chöùc naêng (lyù luaän Hình thaùi Nga goïi laø bieán ñoåi cuûa chöùc naêng
[2]), maët khaùc nhö Jakobson nhaän xeùt laø bieåu ñoà vaên chöông cuûa moät
giai ñoïan khoâng nhöõng chæ ra "saûn xuaát vaên chöông cuûa moät giai
ñoïan nhaát ñònh maø coøn chæ ra boä phaän cuûa truyeàn thoáng vaên chöông
trong giai ñoïan naøy vaãn coù sinh löïc hay ñöôïc phuïc hoài", ñieàu ñoù
coù nghóa laø söï choïn loïc moät xu höôùng môùi trong nhuõng caùi coå ñieån
cuõng nhö lyù giaûi laïi theo taân traøo cuõng laø moät vaán ñeà cô baûn cho
nhöõng nghieân cöùu vaên chöông ñoàng ñaïi, ñaët ñònh trong vieãn töôïng lòch
ñaïi cuûa nhöõng bieåu ñoà ñoàng ñaïi keá tuïc. Chaúng haïn, trong khung caûnh
vaên chöông hieän ñaïi, Cervantes laø ngöôøi ñöông thôøi vôùi Kafka. Moät thôøi
ñaïi coù theå bieåu hieän qua caùi ñöôïc ñoïc cuõng nhö caùi ñöôïc vieát, cho
neân Jorge Luis Borges ñaõ phaùt bieåu trong nhöõng naêm 1950s laø "neáu
cho toâi ñoïc baát kyø trang saùch naøo vieát hoâm nay nhö ngöôøi ta seõ ñoïc
noù vaøo naêm 2000 thì toâi cuõng bieát ñöôïc vaên chöông cuûa naêm 2000".
Söï bieán ñoåi chöùc
naêng vaên chöông haøm nguï moät lòch söû cuûa nhöõng quan heä giöõa vaên
chöông vaø toaøn boä ñôøi soáng xaõ hoäi. Söï ra ñôøi cuûa ñieän aûnh chaúng
haïn laøm bieán ñoåi moät vaøi chöùc naêng cuûa vaên chöông cuõng nhö cho noù
moät soá phöông tieän môùi, phaùt sinh vi tính aûnh höôûng saâu saéc ñeán söï
hieän dieän cuûa vaên chöông, thaäm chí coù theå thuû tieâu chöùc naêng chuyeân
chôû tri thöùc cuûa quyeån saùch. Khi ñieän toaùn trôû thaønh moät hình thaùi
cuûa ñôøi soáng, nhö baát kyø hình thaùi sinh hoïat khaùc, chaúng haïn laùi xe,
goïi ñieän thoïai, môû truyeàn hình.khaû naêng coù theå ñaët ra laø coù theå
hoäi tuï giöõa khoa ñieän toùan vaø lyù luaän vaên chöông, maø lyù luaän vaên
chöông laø noùi ñeán lyù luaän veà yù nghóa, veà nhaän thöùc baûn vaên. Khaû
naêng ñaùp öùng cuûa khoa ñieän toùan lieân heä ñeán quaù trình bieåu hieän nhaän
thöùc vaø dieãn trình ngoân ngöõ töï nhieân , nghóa laø noùi ñeán trí oùc nhaân
taïo (AI: artificial intelligence). Lieäu AI trong dieãn trình ngoân ngöõ töï
nhieân (NLP: natural language processing) coù theå vieát ra nhöõng thaûo chöông
thöïc hieän nhöõng ñoái thoïai hoûi/ñaùp, chuù giaûi, toùm löôïc vaên baûn,
thaûo luaän nhöõng vaán ñeà taâm lyù, thuyeát thoïai töø nhöõng vieãn töôïng
khaùc bieät veà nhöõng nhaân vaät khaùc bieät? Lieäu moät thöïc hieän NLP coù
khaû naêng taïo laïi khuoân maãu nhöõng nghieân cöùu vaên hoïc?
Quyeån saùch trong moái
quan heä voøng (nhaø vaên-taùc phaåm-ngöôøi ñoïc) hay (baûn vieát/baûn ñoïc)
hay (baûn vieát-baûn pheâ bình-baûn ñoïc) [3] ñaët ñeå vò theá cuûa pheâ bình. Nhöng
pheâ bình laø gì? Taïi sao laïi ñaët vaán ñeà pheâ bình thuaàn tuùy?
Moät khaùi nieäm veà pheâ bình vaên chöông
ñeàu mang tính caùch xu höôùng chæ coù theå xaùc ñònh treân cô sôû lyù luaän.
Nhöng ngay treân cô sôû lyù luaän cuõng khoâng mang tính thoáng nhaát [4].
Wellek nhaän xeùt "khaù laï laø veà maët thöïc tieãn khoâng coù tö lieäu
naøo veà lòch söû cuûa töø "criticism" hay caû "critic"
ngoïai tröø muïc vieát veà kritikoùs cuûa Gudeman trong thôøi coå ñaïi".
Ñöùng treân phöông dieän ngöõ nghóa lòch söû, Wellek phaân tích töø kritikoùs
(baét nguoàn töø kriteùs, tieáng hy laïp coù nghóa laø quan toøa, krineùin,
pheâ phaùn) coù nghóa laø moät nhaø pheâ phaùn vaên chöông ñaõ coù töø theá kyû
thöù tö tröôùc Coâng nguyeân ñeå phaân bieät vôùi grammatikoùs, nhaø ngöõ
phaùp, tuy nhieân khoâng coøn ñöôïc noùi tôùi veà sau, ngay caû töø criticus
cuõng hieám thaáy trong vaên chöông coå la tinh. Trong thôøi Phuïc höng, töø
naøy chæ duøng cho nhöõng nhaø nghieân cöùu coå vaên. Tuy nhieân Julius Caesar
Scaliger (1484-1558) ñöôïc coi nhö nguoàn goác cuûa moät khaùi nieäm môùi cuûa
pheâ bình, qua nhöõng nhaø pheâ bình cuûa theá kyû 17. Keå töø ñaây coù moät
lòch söû tieán hoùa cuûa nhöõng töø critica,critic, critique, critick,
criticism,criticismo cho ñeán Kant. Trong töø ñieån Phaùp, YÙ , Taây ban nha
töø naøy trôû thaønh ñaëc ngöõ ñeå chæ trieát hoïc pheâ bình cuûa Kant.
Ba taùc phaåm lôùn cuûa Kant mang teân Pheâ
bình : Kritik der reinen Vernunft, Kritik der praktischen Vernunft, Kritik der
Urteilskraft. Nhöõng lyù giaûi veà trieát hoïc pheâ bình cuûa Kant chæ nhaèm
giaûi thích nhöõng vaán ñeà Kant ñaõ khai phaù vaø khoâng chuù troïng ñeán cô
sôû khôûi nguyeân, khu bieät giai ñoïan tröôùc vaø sau pheâ bình. Töø pheâ bình
krinein hy laïp coù nghóa laø khu bieät, phaân rôøi. Vaán ñeà cô baûn cuûa Kant
laø laøm theá naøo tri thöùc toång hôïp khaû höõu ñoàng thôøi laïi coù tính
tieân nghieäm. Nhöng chính Heidegger laø ngöôøi ñaõ nhìn ra khôûi nguyeân caùch
ñaët vaán ñeà cuûa Kant khi hoûi : Taïi sao luaän thuyeát veà phöông phaùp, lyù
giaûi vaø trình baøy tri thöùc toång hôïp tieân nghieäm naøy laïi goïi laø pheâ
bình? Trong giaùo trình muøa ñoâng nhöõng naêm 1927-28 taïi Ñaïi hoïc Marburg
ñöa ra lyù giaûi hieän töôïng luaän taùc phaåm "Pheâ phaùn lyù trí thuaàn
tuùy" cuûa Kant, oâng nhaän ñònh cô sôû sieâu hình hoïc nhö theå khoa hoïc
khoâng chæ laø moät cô sôû cuûa trieát hoïc sieâu nghieäm hay höõu theå luaän
noùi chung maø ñoàng thôøi cuõng laø moät ñònh giôùi haïn vaø haïn cheá khaû
naêng cuûa tri thöùc tieân nghieäm cuûa lyù trí thuaàn tuùy, ñoù laø "pheâ
bình".Kant ñaõ chæ ra ñaëc thò naøy trong chöông ba nhan ñeà "Caáu
truùc cuûa lyù trí thuaàn tuùy" cuûa phaàn Phöông phaùp luaän sieâu
nghieäm ñeå khu bieät pheâ bình laø vieäc ñieàu tra khaû naêng tri thöùc tieân
nghieäm vôùi sieâu hình hoïc laø vieäc trình baøy toøan boä tri thöùc naøy :
"Trieát hoïc veà
lyù trí thuaàn tuùy giôø ñaây hoaëc laø moät döï bò (söûa soïan) nhaèm ñieàu
tra quan naêng lyù trí ñoái vôùi moïi tri thöùc thuaàn tuùy tieân nghieäm, goïi
laø Pheâ bình, hoaëc thöù nöõa laø moät heä thoáng lyù trí thuaàn tuùy (khoa
hoïc), toøan boä tri thöùc trieát lyù (chaân xaùc cuõng nhö bieåu hình) xuaát
loä töø lyù trí thuaàn tuùy trong moái lieân laïc heä thoáng, goïi laø Sieâu
hình hoïc."[5]
Ñieåm chuû yeáu Heidegger muoán noùi ñeán ôû
ñaây laø baùc boû nhöõng lyù giaûi veà Pheâ bình cuûa Kant nhö moät nhaän thöùc
luaän cuûa nhöõng khoa hoïc töï nhieân toùan hoïc maø khoâng nhìn ra Pheâ bình
naøy lieân quan ñeán höõu theå luaän.[6]
Trong hoäi luaän thaùng 9 naêm 1966 taïi
Centre Culturel International de Cerisy-la-Salle, Geùrard Genette ñöa ra moät
tham luaän veà Nhöõng lyù cuûa pheâ bình thuaàn tuùy/Raisons de la critique
pure [7]. Khoâng phaûi tình côø maø Genette ñaët moät tieâu ñeà ñoái laïi vôùi
Pheâ bình lyù thuaàn tuùy/Critique de la raison pure cuûa Kant. Pheâ bình nhö
Kant ñaõ chæ ra laø coâng cuoäc ñieàu tra nhöõng khaû naêng nhaän thöùc, ñeà ra
cô sôû höõu theå luaän cuûa lyù thuaàn tuùy. Moät pheâ bình thuaàn tuùy coù
khaû höõu? Pheâ bình laø moái quan heä giöõa lyù vaø khaû naêng xaây döïng
nhöõng nguyeân lyù; ngöôïc laïi coù theå ñieàu tra nhöõng nguyeân lyù cuûa
coâng cuoäc ñieàu tra thuaàn tuùy khoâng? Ñaâu laø moái quan heä giöõa trieát
lyù vaø vaên chöông?
Khi ñi tìm hieåu thuyeát huûy taïo laø moät
trong nhöõng lyù luaän pheâ bình chuû ñaïo cuûa nöûa sau theá kyû hai möôi,
khoâng theå khoâng ñaët moái quan heä giöõa vaên chöông vaø trieát lyù. Coù
phaûi nhöõng nhaø pheâ bình vaên chöông thöôøng bò trieát hoïc böùc xuùc phaàn
naøo vì bò töø khöôùc nhöõng laïc thuù vaên chöông (nhö vaân ñoäng caûm tính
cuûa ngoân ngöõ, nhöõng söï coá cuûa haøi kòch, thaêng giaûm cuûa thuyeát
thoïai) ñeå nhöôøng böôùc cho nhöõng tröøu töôïng cuûa tö duy thuaàn tuùy,
nhöõng tieán trieån cuûa luaän lyù khoâ khan? Coù phaûi treân quy moâ roäng
lôùn cuûa söï vaät, thöïc tieãn vaên chöông chæ toâ ñieåm höông vò cho mieáng
thöïc phaåm vó ñaïi laø coâng trình trieát lyù? Trong vieãn töôïng ñaøn aùp
ñoù, lyù luaän huûy taïo cuûa J. Derrida ñaõ xaây döïng moät cô sôû phong phuù
cho thöïc haønh vaên chöông.
Nhöõng baûn vieát cuûa
Derrida coù theå xeáp vaøo hai phaïm truø: baûn vieát trieát lyù vaø baûn vieát
vaên chöông, tuy khoù coù theå phaân loïai vì nhöõng taùc phaåm veà sau khai
phaù moïi lónh vöïc, nhöng moái quan taâm ñaõ ñöôïc oâng baøy toû laø höôùng
veà vaên chöông, veà theå vieát goïi laø vaên chöông. Tuy nhieân aûnh höôûng
cuûa lyù luaän huûy taïo treân bình dieän pheâ bình vaên chöông Anh-Myõ laïi
baét nguoàn töø nhuõng baûn vieát trieát lyù cuûa Derrida. Jonathan Culler
nhaän dieän trong baøi vieát Töông lai cuûa pheâ bình/The Future of Criticism
laø phaàn lôùn nhöõng phaùt trieån lyù thuù vaø caùch taân nhaát trong tö
töôûng hieän ñaïi khoâng phaûi thöïc hieän nôi nhöõng nhaø trieát hoïc maø
chính nôi nhöõng nhaø pheâ bình vaên hoïc vaø xaâm nhaäp vaøo ñôøi soáng trí
thöùc Myõ qua lónh vöïc nghieân cöùu vaên hoïc. Nhöõng ngöôøi nghieân cöùu vaên
hoïc taïi Myõ, thaøy vaø troø, ñoïc vaø thaûo luaän nhöõng nhaø tö töôûng quan
troïng cuûa Phaùp (khoâng phaûi thuoäc lónh vöïc pheâ bình vaên hoïc), nhö
Sartre, Leùvi-Strauss, Lacan, Althusser, Derrida, Foucault, Lyotard cuõng nhö
cuûa Ñöùc nhö Gadamer, Heidegger, Adorno, Habermas. Trong saùch Luaän veà huûy
taïo/On Deconstruction, Culler khaúng ñònh pheâ bình vaên chöông huûy taïo
tieân quyeát chòu aûnh höôûng töø vieäc ñoïc nhöõng taùc phaåm trieát hoïc cuûa
Derrida. Huûy taïo laø moät khaùi nieäm trieát lyù, khoâng phaûi laø moät kyõ
thuaät (nhö phaân taâm hoïc) hay moät phöông phaùp (nhö hieän töôïng luaän).
Trong nhöõng baøi vieát cuûa Derrida, moái quan taâm chính vaãn laø quan heä
trieát hoïc/vaên chöông khi oâng nhaän ñònh moät caáu truùc ñeà khaùng ñoái
vôùi khaùi nieäm tính trieát lyù ngöï trò vaø bao haøm chuùng, nhö nhöõng giaù
trò cuûa yù nghóa, hay cuûa noäi dung, cuûa hình thaùi hay daáu chæ, cuûa aån
duï/hoùan duï, cuûa chaân lyù, cuûa bieåu töôïng. Thöïc tieãn vaên chöông nhö
khi Derrida phaân tích nhöõng taùc phaåm cuûa Sollers hay Mallarmeù trong vaán
ñeà khaùi quaùt nhaát cuûa chaân lyù, trong moái quan heä vôùi tính vaên
chöông,theo oâng nhaän xeùt ñaõ coù tieán boä nhaát ñònh qua nöûa theá kyû keå
töø khi phaùi Hình thaùi Nga ñeà xuaát. Vaán ñeà tính vaên chöông xuaát loä cho
pheùp traùnh ñöôïc nhöõng giaûn löôïc hay hieåu sai troài leân döôùi daïng
nhöõng hình thaùi duy xaõ, duy söû, duy taâm lyù.Tuy nhieân khoâng phaûi nhö
moät soá ngöôøi nghó, huûy taïo laø söï phuïc thuø cuûa vaên chöông ñoái vôùi
trieát hoïc, thuû tieâu trieát hoïc. Derrida xaùc ñònh nhöõng baûn vaên cuûa
oâng khoâng thuoäc vaøo soå boä "trieát hoïc, cuõng khoâng thuoäc soå boä
"vaên chöông". Ñoù laø hình thaùi baét cheùo X , ñoäng taùc keùp,
giao ñieåm, ñeå coù theå thoâng tin vôùi nhöõng baûn vaên khaùc. Cho neân khi
phaân giaûi baûn vaên Mimique cuûa Mallarmeù, oâng vieát baûn vaên naøy coù
theå ñoïc nhö moät loïai saùch chæ nam vaên hoïc, neáu muoán noùi leân moät
ñieàu gì ñoù, chaéc haún tröôùc heát laø khoâng coù vaên chöông, trong baát kyø
dieãn bieán naøo cuõng khoâng coù yeáu tính cuûa vaên chöông - nhöõng baûn vieát
haøm chöùa trong chính vaän ñoäng cuûa chuùng, "luaän chöùng vaø huûy taïo
thöïc tieãn cuûa bieåu hieän ñieàu gì ñöôïc taïo bôûi vaên chöông" (la
manifestation et la deùconstruction pratique de la repreùsentation qu?on se
faisait de la litteùrature). Trong cuoäc ñoái thoïai daønh cho Richard Kearney,
Derrida ñeà caäp nhöõng coâng trình cuûa Blanchot, Bataille, Beckett ñeå noùi
ñeán ngoân ngöõ vaên chöông coù theå nhö moät voâ sôû cöù , caùi khaùc cuûa
trieát hoïc, ñeán nhöõng giôùi haïn cuûa nhöõng khaùi nieäm luaän lyù, ñeán
ngoân ngöõ trieát hoïc vaãn hieän dieän trong vaên chöông theo moät nghóa naøo
ñoù, nhöng ñaõ tha hoùa vôùi chính noù ôû moät khoûang caùch, theå hieän trong
nhöõng baûn vieát cuûa oâng ñaët ñeå vaán ñeà vieát nhö moät trong nhöõng nhaân
toá then choát trong huûy taïo sieâu hình hoïc. OÂng noùi ñeán nhöõng tieàm
taøng trong nhöõng baûn vaên ñeå hình thaùi hoùa - xaùc ñònh vò theá höõu theå
luaän cuûa vaên chöông - khoâng yeáu tính, khoâng bieân giôùi - khôûi ñieåm
Pheâ bình cuûa Kant.
Pheâ bình thuaàn tuùy laø moät khaùi nieäm ñeà
xuaát töø Albert Thibaudet vaø Geùrard Genette ñaõ khoâi phuïc laïi trong hoäi
luaän veà pheâ bình noùi ñeán ôû treân, khi oâng ñi tìm hieåu moät pheâ bình
thöïc söï hieän taïi, nghóa laø "ñaùp öùng chính xaùc nhöõng yeâu caàu vaø
nguoàn löïc cuûa hieåu bieát vaø söû duïng vaên chöông cuûa chuùng ta ngay nôi
ñaây luùc naøy". Nhöng hieän taïi coù laø caùi môùi? Khoâng haún. Nhaø
vaên vaø nhaø pheâ bình gaëp gôõ trong cuøng moät ñieàu kieän khoù khaên, ñoái
dieän vôùi cuøng moät söï vaät, nhö Barthes chæ ra, ñoù laø ngoân ngöõ. Nhöng
ngoân ngöõ naøo?[8] Trong cuoäc buùt chieán phaân ñònh roõ reät giöõa pheâ bình
môùi vaø cuõ ôû nöûa sau theá kyû hai möôi, ñieåm noåi baät laø hai chöùc naêng
cuûa pheâ bình, phaùn xeùt vaø thaåm ñònh taùc phaåm nhaèm höôùng daãn ñaïi
chuùng, theå nghieäm nhaän thöùc nhöõng ñieàu kieän hieän höõu cuûa taùc phaåm.
Ngoân ngöõ cuûa nhaø pheâ bình laø moät thöù sieâu ngoân ngöõ, noùi nhö Barthes
"dieãn ngoân treân moät dieãn ngoân". Ñoái töôïng cuûa pheâ bình vaên
chöông trong xu höôùng môùi töïu chung ôû cô sôû nghieân cöùu, khoâng phaûi
caùi vaên chöông nhö moät toøan boä, maø ôû tính vaên chöông (literaturnost)
nhö Jakobson chæ ra laø caùi laøm cho moät taùc phaåm trôû thaønh taùc phaåm
vaên chöông. Trong khi pheâ bình coå ñieån giôùi haïn trong nhöõng khuoân saùo
cuõ, pheâ bình môùi mang theo nhöõng thieát bò (priem - nhö Hình thaùi luaän
Nga chæ ra laø bieán leäch/otklonenie vaø bieán daïng/deformirovanie) bieán
ñoåi taùc phaåm thaønh khoù vaø laï laãm (ostranenie). Ñoái vôùi nhaø pheâ bình
môùi, khoâng coù moät Racine töï taïi, moät Nguyeãn Du töï taïi maø nhöõng
thieân taøi naøy hieän dieän trong nhöõng baûn ñoïc, cung hieán cho nhieàu
ngoân ngöõ, khoâng giaûn löôïc vaøo trong söï hoùa thaïch cuûa quaù khöù.
Pheâ bình thuaàn tuùy nhö Genette daãn laïi
lôøi cuûa Thibaudet laø "pheâ bình khoâng nhaèm vaøo nhöõng con ngöôøi,
nhöõng taùc phaåm maø nhaèm vaøo nhöõng baûn theå vaø chæ thaáy trong vieãn
töôûng cuûa con ngöôøi vaø taùc phaåm moät caùi côù ñeå suy nieäm nhöõng baûn
theå" [9].
Moät trong ba baûn theå
maø Thibaudet nhaän ra laø thieân taøi, caùi toät böïc cuûa caù theå, tuy
nhieân caùi bí quyeát cuûa thieân taøi laø laøm noå ra caùi caù tính, nhö
Genette luaän ra trong caùi nghòch lyù naøy laø tìm ra moät yù töôûng quen
thuoäc vôùi vaên chöông hieän ñaïi, taùc giaû, ngheä nhaân cuûa moät quyeån
saùch, noùi nhö Valeùry chaéc chaén tuyeät ñoái khoâng laø ai caû, bôûi moät
trong nhöõng chöùc naêng cuûa ngoân ngöõ, vôùi vaên chöông nhö theå ngoân ngöõ
laø trieät huûy chuû theå phaùt ngoân, chæ thò chuû theå nhö vaéng maët.
Genette vieát:
"Caùi maø Thibaudet
goïi teân laø thieân taøi, ôû ñaây coù theå laø söï vaéng maët naøy cuûa chuû
theå, thöïc taäp ngoân ngöõ bò töôùc ñoïat trung taâm, maø Blanchot nhaân noùi
ñeán kinh nghieäm cuûa Kafka phaùt hieän ra laø "oâng ta ñi vaøo vaên
chöông töø luùc thay theá caùi haén cho caùi toâi." Blanchot coøn noùi
nhaø vaên thuoäc vaøo moät ngoân ngöõ khoâng ai noùi, khoâng noùi vôùi ai,
khoâng coù trung taâm, khoâng veùn loä ñieàu gì caû. Nhö vaäy ñoái vôùi nhaø
pheâ bình, noùi ñeán Proust hay noùi ñeán Kafka, döôøng nhö laø noùi ñeán
thieân taøi cuûa Proust hay cuûa Kafka, chöù khoâng phaûi noùi ñeán con ngöôøi
hoï."
Baûn theå thöù hai Thibaudet noùi ñeán laø
nhöõng theå loïai, ôû vaøo thôøi ñaïi söï hoøan taát vaên chöông nhaèm thuû
tieâu nhöõng bieân giôùi beân trong cuûa vaên töï, nhieäm vuï cuûa pheâ bình
laø ñöa vaøo vaên chöông quaù khöù nhöõng kinh nghieäm vaên chöông hieän taïi,
dieãn ngoân vaên chöông ñöôïc phaùt trieån theo nhöõng caáu truùc chuyeån hoùa
cuûa ngoân ngöõ saùng taïo, moät thöù tu töø môùi nhö Jakobson goïi laø tính
vaên chöông cuûa vaên chöông.
Sau cuøng laø quyeån saùch. Genette daãn lôøi
Thibaudet : Vaên chöông chæ hoøan taát theo chöùc naêng cuûa quyeån Saùch, cho
neân khoâng coù gì khaùc hôn ñeå cho con ngöôøi cuûa saùch vôû - nghóa laø nhaø
pheâ bình - suy nghó chính laø quyeån Saùch." Thibaudet muoán nhaéc nhôû
cho nhöõng nhaø pheâ bình naøo ít nghó ñeán quyeån Saùch vaø laãn loän giöõa
nhöõng ñieàu ñöôïc noùi, ñöôïc ca, ñöôïc ñoïc. Vaên chöông theo Genette khoâng
chæ laø ngoân ngöõ, maø chính xaùc vaø roäng lôùn hôn, ñoù chính laø vaên töï.
Theá giôùi daøn traûi tröôùc maët khoâng phaûi laø moät caûnh töôïng maø laø
moät baûn vaên ñeå khai phaù vaø sao cheùp. Noùi nhö Blanchot, moät heä thoáng
nhöõng quan heä khoâng gian voâ cuøng phöùc hôïp maø khoâng gian hình hoïc
thoâng thöôøng cuõng nhö khoâng gian cuûa ñôøi soáng thöïc tieãn khoâng cho
chuùng ta naém ñöôïc ngoïn nguoàn. Chính nôi ñaây Geùrard Genette khi ñi saâu
vaøo caùi voâ taän vaên chöông cuûa Blanchot ñaõ truøng phuøng vôùi nhöõng nhaø
tö töôûng ñöông ñaïi trong giaác mô trôû thaønh moät nhaø ñòa chí ôû khôûi
ñieåm moät tìm kieám sau cuøng khoâng phaûi treân nhöõng caù theå maø treân
caùi toång theå cuûa moät vuõ truï goïi teân laø Coäng hoøa Vaên chöông [10].
[1] Quyeån saùch
gia boäi nhôø kyõ thuaät in ñaõ ñöôïc Trithemius ca ngôïi nhö theå "ars illa
mirabilis et prius inaudita imprimendi et characterizandi libros". Trong
thôøi ñaïi ñieän toaùn, moät nhaø vaên ñaõ phaûn öùng baûo veä caùi vónh cöûu
cuûa quyeån saùch khi cho raèng "khoâng ai laïi ngoài xuoáng vaø ñoïc moät
quyeån tieåu thuyeát treân maøn aûnh nhoû chôùp giaät". Ñieàu naøy chæ aùp
duïng cho tieåu thuyeát hieän ñaïi, tieåu thuyeát phaù theå, ñoái vôùi loïai
"tieåu thuyeát ñoïc giaûi phieàn","loïai tieåu thuyeát ñaïi
chuùng" ñaõ khoâng coøn laø quyeån saùch maø bieán daïng döôùi hình thöùc
nghe, khoâng caàn noùi tôùi.
[2]
Boris Tomachevski vieát: Moät nhaân toá coù moät giaù trò ñaëc thuø trong moät
giai ñoïan nhaát ñònh bieán ñoåi hoøan toøan chöùc naêng trong moät giai ñoïan
khaùc. Nhöõng hình thaùi thoâ keäch trong giai ñoïan chuû nghóa Coå ñieån ñöôïc
coi laø nguoàn taøi nguyeân cuûa haøi kòch sang giai ñoïan chuû nghóa Laõng
maïn trôû thaønh moät trong nhöõng nguoàn cuûa bi kòch. Chính trong söï bieán
ñoåi chöùc naêng lieân tuïc naøy maø ñôøi soáng thöïc cuûa nhöõng nhaân toá cuûa
taùc phaåm vaên chöông ñöôïc phaùt hieän.
[3] X.
baûn dòch "Une situation critique" cuûa Raymond Jean trong CÑ soá
naøy.
[4]
Chaúng haïn trong Theory of Literature cuûa Reneù Wellek vaø Austin Warren
cuõng nhö trong Concepts of Criticism, Wellek phaân bieät "lyù luaän vaên
chöông" laø nghieân cöùu nhöõng nguyeân lyù ,phaïm truø, tieâu chuaån cuûa
vaên chöông vôùi "pheâ bình vaên chöông" hay "lòch söû vaên
chöông" laø nhöõng nghieân cöùu veà nhöõng coâng trình vaên hoïc ngheä
thuaät cuï theå , trong khi J. Hrabaùk trong UÙvod do studia literatury quan
nieäm nhö theå ñieàu tra veà yeáu tính cuûa vaên ngheä, nhaém vaøo nhöõng quan
heä giöõa vaên chöông vaø xaõ hoäi, chính trò, yù thöùc heä.Peter Burger trong
Theorie der Avantgarde coi khoa hoïc pheâ bình phaân bieät vôùi khoa hoïc
truyeàn thoáng vì noù phaûn aùnh bieåu thò xaõ hoäi thoâng qua chính hoïat
ñoäng cuûa noù (Kritische Wissenschaft unterscheidet sich von traditioneller
Wissenschaft dadurch, dass sie die gesellschaftliche Bedeutung ihres eigenen Tuns
reflektiert). Literaturwissenschaft laø töø Burger duøng quen thuoäc trong
tieáng Ñöùc ñeå chæ lyù luaän vaên chöông (literary theory trong tieáng Anh)
ñeå phaân bieät vôùi "pheâ bình vaên chöông"(literary criticism).
[5]
Die Philosophie der reinen Vernunft ist nun entweder Propadeutik (Vorubung),
welche das Vermogen der Vernunft in Ansehung aller reinen Erkenntniss a priori
untersucht, und heisst Kritik, oder zweitens das System der reinen Vernunft
(Wissenschaft), die ganze (wahre sowohl als scheinbare) philosophische
Erkenntniss aus reiner Vernunft im systematischem Zusammenhange, und heisst
Metaphysik".
[6] X.
Heidegger, Phanomenologische Interpretation von Kants Kritik der reinen
Vernunft.
[7] X.
Les chemins actuels de la critique, in laïi trong Figures II cuûa G. Genette.
[8]
Chính trong ñieàu kieän ngoân ngöõ, phaân bieät nhaø pheâ bình vôùi "loái
vieát kieåu nhaät trình"(eùcrits de style journalistique) khoâng ñaùng
noùi ñeán ôû ñaây.
[9]
J?entends par critique pure la critique qui porte non sur des eâtres, non sur
des oeuvres, mais sur des essences, et qui ne voit dans la vision des eâtres et
des oeuvres qu?un preùtexte aø la meùditation des essences.
[10]
Reùpublique des Lettres. X. CÑ 2 , Cô sôû tö töôûng thôøi quaù ñoä.