|
|
||
|
Please click
to download VNIfonts if you cannot read this page. Then, click HERE and follow
instructions to configure Web
Browsers.
Best view with
Internet Explorer.
Ñaëng Phuøng Quaân
Luaän veà caùi cheát
Moät trong nhöõng khaùi
nieäm cô baûn cuûa “Sein und Zeit” laø Sein zum Tode/Höõu höôùng veà
caùi Cheát, chung cuoäc cuûa hieän theå. khaùi nieäm naøy gaén lieàn vôùi Sein zum Ende/Höõu höôùng
veà Chung cuoäc laø hai truï coät cuûa hieän theå khi xeùt ñeán quan heä
cuûa hieän theå/Dasein vôùi thôøi tính/Zeitlichkeit. Heidegger khoâng phaûi laø
trieát gia duy nhaát luaän veà caùi cheát; trong Die Welt als Wille und
Vorstellung/Theá giôùi nhö theå YÙ chí vaø Bieåu töôïng Schopenhauer daãn
lôøi Socrate ñònh nghóa trieát lyù nhö theå Qanatou meleth/söûa soaïn tôùi
caùi cheát vaø Schopenhauer khaúng ñònh khoù coù theå trieát lyù neáu
khoâng coù caùi cheat lyù giaûi cuûa oâng veà khaû naêng lyù trí cuûa con
ngöôøi bieát cheát, khaùc vôùi moïi sinh vaät khaùc soáng khoâng maûy may coù
nhaän thöùc veà caùi cheát – lyù giaûi naøy coù khaùc gì vôùi Heidegger khi
phaân bieät taøn taï (verenden) cuûa sinh vaät vôùi lìa ñôøi (ableben) cuûa
hieän theå vaø cheát (sterben) nhö moät caùch theá hieän höõu? cheát, theo
Heidegger khoâng coù nghóa laø taøn cuoäc (Zu-Ende-sein), nhöng laø höôùng veà
chung cuoäc (Sein Zum Ende) – chính xaùc quyeát naøy khaúng ñònh chaân lyù cuûa
hieän höõu: xaùc quyeát töï thaân nhö theå coù cheát – sum coù nghóa laø
sum moribundus cheát laø moät khaùi nieäm gaén
lieàn vôùi hieän theå, hay laø moâät khaùi nieäm trieát lyù? ñaët
caâu hoûi nhö theá coù rôi vaøo tình traïng laëp thöøa? taïi
sao vaäy? tröôùc heát, cheát coù theå laø moät ñoái
töôïng cho tö töôûng? coù theå khôûi ñi töø moät tieàn
ñeà ñaët ra töø Montaigne: Que philosopher c’est apprendre aø mourir/trieát
lyù laø hoïc caùch cheat hoûi nhö vaäy, ñaõ khôûi töø Platon vaø sau
Platon, nhö Ciceùron? ngöôøi laø höõu theå coù cheát,
coù theå khoâng phaûi töø nhöõng nhaø tö töôûng hieän ñaïi nhö Max Scheler hay
Heidegger, maø töø Voltaire? nhö theå, cheát veà maët trieát
lyù ñaõ ôû trong noäi taïi, yù thöùc veà caùi cheát töø trong caáu truùc
cuûa tö töôûng, hay treân bình dieän sieâu vieät? thaùi
ñoä tröôùc caùi cheát quaû thöïc chia laøm hai ngaû: nhö theå cöùu caùnh cuûa
con ngöôøi vaø nhö theå chung cuoäc cuûa ñôøi ngöôøi. döôøng nhö caû hai maët
ñoù xaùc ñònh thaùi ñoä haøm hoà cuûa trieát gia hieän sinh khoâng choïn löïa;
ngöôøi ta khoâng theå nghó veà caùi cheát vì khoâng theå bieát, nhö Spinoza trong
moät meänh ñeà ñôn giaûn: “con ngöôøi töï do khoâng nghó gì veà caùi cheát, vaø
minh trí cuûa y laø moät suy nieäm khoâng phaûi veà cheát maø veà ñôøi soáng”
(Ethica, LXVII). ñoù coù laø thaùi ñoä laïc quan,
khoân ngoan cuûa hieàn giaû tröôùc tha hoùa yù thöùc? hay
phaùt xuaát töø quan nieäm duy lyù, thöïc chöùng, duy khoa hoïc töø sau thôøi
ñaïi coå ñieån[i]? si vis vitam, para mortem trong Sein
und Zeit/Höõu theå vaø Thôøi gian Phaân ñoaïn Hai chöông I: Höõu toång
theå khaû höõu cuûa hieän theå vaø Höõu höôùng veà cheát/Das mogliche Ganzsein
des Daseins und das Sein zum Tode, tieát 50 ñöa ra moät phaùc thaûo sô boä
cuûa caáu truùc hieän sinh-baûn theå cuûa Cheát, Heidegger coi cheát laø moät
khaû naêng cuûa höõu maø chính hieän
theå keá tuïc vaø vì laø moät khaû naêng cuûa höõu, hieän theå khoâng theå
vöôït qua khaû naêng cuûa cheát. moät ñònh nghóa veà Cheát trong tieát naøy maø
Derrida khai trieån sau naøy laø: cheát laø khaû naêng cuûa tính baát khaû
tuyeät ñoái cuûa hieän theå[ii];
chính khi phaùt hieän ra phaân tích hieän sinh cuûa Heidegger trong söï khu
bieät caùi cheát cuûa hieän theå vôùi
chung cuoäc cuûa hieän theå vaø tröôùc heát laø söï tröôûng thaønh chín muøi
cuûa noù, Derrida ñaõ pheâ phaùn Louis-Vincent Thomas daãn chöùng laàm caâu
‘khi con ngöôøi vöøa môùi sinh ra, y ñaõ ñuû lôùn ñeå cheát’[iii]
maø cho laø cuûa Heidegger ñeå chæ ra chaân lyù khoâng theå choái caõi chöùng
thöïc baèng moïi döõ kieän cuûa nhöõng khoa sinh hoïc; thaät ra Heidegger coi
söï khu bieät treân caàn thieát ñeå xaùc ñònh phaân tích hieän sinh veà cheát
laø tieàn ñeà tröôùc baát kyø sieâu hình hoïc naøo veà caùi cheát cuõng nhö
nhöõng tri thöùc luaän khaùc nhö sinh hoïc, taâm lyù hoïc, thaàn hoïc veà cheát[iv].
die Vorzeichnung/phaùc thaûo cuûa caáu truùc hieän sinh-baûn theå cuûa cheát
noùi ñeán ôû treân trong SuZ theo John Sallis chæ ra phaân tích hieän sinh veà
caùi cheát haøm nguï trong ñoaïn ‘neáu hieän theå ñoái dieän vôùi chính
mình/seiner selbst sich bevorsteht nhö moät khaû naêng (cheát), noù ñaõ hoaøn
toaøn/vollig ñoái chieáu vôùi chính tieàm naêng hieän höõu ñích thöïc cuûa
noù’ noùi ñeán tình traïng löu ñaøy cuûa hieän theå bôûi töï khai môû laø moät
khaû naêng thöïc söï coù theå löu ñaøy hieän theå, nghóa laø truïc xuaát noù
khoûi nhöõng vaây buûa quen thuoäc, haøng ngaøy, cho neân ñoái dieän vôùi chính
mình laø hoaøn toaøn ñi vaøo löu ñaøy vaø chæ trong löu ñaøy hieän theå môùi
trôû veà vôùi caùi gì ñích thöïc nhaát cuûa mình[v];
Sallis hoûi taïi sao löu ñaøy? laø vì caùi ñích thöïc
nhaát/eigenst cuûa hieän theå chính laø caùi cheát , caùi khaû naêng truïc
xuaát khoûi nhöõng vaây buûa quen thuoäc, khaû naêng thöïc söï cuûa löu ñaøy
hoaøn toaøn
vì theá tröôùc ñònh
thöùc daãn treân cuûa Derrida, ñaõ ñöôïc roõ nghóa vôùi caâu ‘hieän theå nhö
theå tieàm naêng hieän höõu khoâng theå vöôït qua khaû naêng cuûa cheát’[vi];
phaûi chaêng cheát khoâng theå vöôït/unuberholbar? hoûi
nhö vaäy phaûi chaêng con ngöôøi, hieän theå phaûi xöû söï theo khaû naêng
naøy? coù nghóa
laø khoâng coù baát töû? tröôùc khi hoûi baát töû, coù
nghóa laø coù ñôøi soáng vónh haèng, luaân hoài toàn tuïc v.v...khoâng theå chæ noùi veà caùi cheát chung chung, maø veà
“caùi cheát cuûa toâi” nhö nhieàu trieát gia hieän sinh thöôøng noùi.
Derrida ñaët caâu hoûi:
caùi cheát cuûa toâi coù khaû höõu? lieäu toâi coù
ñöôïc noùi veà caùi cheát cuûa toâi? nhö moät nan ñeà (aporie) vì caùi cheát
chæ coù theå noùi nhö ‘caùi cheát cuûa toâi’ khoâng nhaát thieát cuûa toâi maø
laø moät bieåu ngöõ ngöôøi naøo cuõng coù theå duøng khi noùi ‘caùi cheát cuûa
toâi’ nghóa laø caùi cheát cuûa baát cöù ai, khoâng thay theá ñöôïc, hoaøn
toaøn laø caùi khaùc/tout autre est tout autre.[vii]
Karl Jaspers ñaõ phaân tích
veà caùi cheát cuûa moät ngöôøi thaân laø moät hoaøn caûnh giôùi haïn, laø caùi
cheát cuûa duy nhaát, vì cheát chæ xaûy ra nôi ngöôøi khaùc, coøn chính toâi
khoâng theå coù kinh nghieäm caùi cheát cuûa toâi; ñieàu naøy nhieàu nhaø thöïc
nghieäm hay phaân taâm hoïc noùi ñeán , tuøy thuoäc vaøo vieäc ñöùng ôû goùc
caïnh naøo, chaúng haïn töø tö theá cuûa moät ngöôøi quan saùt, hay töø quan
ñieåm theá giôùi cuûa toâi trôû thaønh theá giôùi noùi chung; döôøng nhö ñeå ra
khoûi tuyeät loä naøy, Heidegger khôûi ñi töø khaû naêng cheát cuûa hieän theå
ñeán moät ñònh nghóa veà con ngöôøi: “ con ngöôøi laø coù khaû naêng cheát,
bôûi vì hoï coù theå cheát. cheát ñi coù nghóa laø
taïo caùi cheát thaønh khaû höõu cheát. chæ con ngöôøi
cheát vaø quaû thöïc y tieáp tuïc cheát bao laâu y coøn treân maët ñaát, duôùi
baàu trôøi vaø ñoái dieän vôùi thaàn nhaân. neáu
chuùng ta goïi teân keû cheát, vaäy thì chuùng ta nghó ñeán ba loaïi khaùc
cuøng chung vôùi hoï daàu nhö chuùng ta khoâng nghó ñeán thoáng nhaát boán
loaïi . thoáng nhaát naøy goïi teân laø töù töôïng/Geviert.” thieân,
ñòa, thaàn, nhaân[viii]
coù theå coi nhö nhöõng thôøi khoaûng caáu taïo cuûa theá giôùi[ix],
con ngöôøi ai cuõng cheát soáng döôùi baàu trôøi, caûm nhaän aùnh saùng vaø
boùng toái, toïa laïc treân maët ñaát, chôø ñôïi thaàn nhaân döôøng nhö ñaõ
baét gaëp baûn chaát cuûa cheát, bôûi cheát laø nôi truù aån cuûa Höõu, con
ngöôøi trong caùi cheát hieän dieän trong nôi truù aån cuûa Höõu – ngöôøi
keû phaûi cheát laø quan heä cô baûn cuûa hieän dieän vôùi Höõu nhö theå Höõu
dichterisch wohnet der Mensch Heidegger laëp laïi ñieäp
khuùc: chæ con ngöôøi cheát: quaû thöïc y tieáp tuïc cheát bao laâu y coøn toàn
taïi treân maët ñaát, bao laâu y coøn löu cö. nhöng
löu cö naøy naèm trong saùng taïo baét
gaëp trong caâu thô Holderlin[x]
- saùng taïo, coù theå naøo laø ñoái dieän vôùi caùi cheát?
Blanchot[xi]
quan nieäm ngheä thuaät khoâng coøn laø ñieàu gì ngoaøi con ñöôøng ñaùng nhôù
chuyeån bieán thaønh moät vôùi lòch söû; haù chaúng phaûi nhöõng vó nhaân trong
lòch söû, nhöõng anh huøng cuõng tìm caùch truù aån khoûi caùi cheát khi tìm
ñöôøng vaøo trí nhôù cuûa quaàn chuùng nhaân loaïi?
caùi moäng töôûng toàn taïi sau khi maát, nhö moái
baän taâm cuûa nhaø vaên vieát ñeå coù theå cheát laø moät “laêng maï ñoái vôùi
leõ thöôøng”;
oâng nhaéc laïi nhöõng
ñieàu ngöôøi ta ngôø laø cuûa Kierkegaard: toâi vieát ñeå cheát, cho caùi cheát
khaû naêng coát caùn, thoâng qua ñoù cô baûn laø cheát, nguoàn goác cuûa baát
kieán; nhöng ñoàng thôøi toâi khoâng theå vieát tröø phi cheát vieát trong
toâi, taïo toâi thaønh moät khoaûng roãng khaúng ñònh cho caùi phi ngaõ; caùi
cheát cuûa khoâng moät ai, nhö trong caâu thô cuûa Rilke, haõy cho moãi ngöôøi
moät caùi cheát rieâng cuûa hoï, ñeå cheát ñöôïc thanh khieát trong caùi cheát,
ñeå coâng trình ngheä thuaät laø haønh cung ñi vaøo taâm cuûa cheát thanh tònh trong
L’Arreât de mort/AÙn töû (1948) Blanchot vieát nhöõng doøng keát: haõy
ñeå y töôûng töôïng baøn tay ñang vieát: neáu y thaáy noù, coù leõ roài ñoïc
trôû thaønh moät nhieäm vuï nghieâm troïng cho y; gaàn nöûa theá kyû sau, trong L’instant de
ma mort/Khoaûnh khaéc cuûa caùi cheát nôi toâi (1994) gaàn nhö moät töï truyeän (veà moät chaøng
thanh nieân saép bò ñem ñi haønh quyeát döôùi thôøi Ñöùc Quoác xaõ xaâm chieám
nöôùc Phaùp) caûm nhaän moät tình caûm nheï (töïa loâng hoàng) laï thöôøng ,
moät thöù toaøn phuùc, trong bieân cöông sinh töû, Blanchot vieát: ôû vaøo
choã cuûa y, toâi khoâng ñi phaân tích caùi tình caûm nheï töïa loâng hoàng; y
coù theå baát ngôø trôû thaønh voâ ñòch. mort-immortel/cheát
– baát töû. coù leõ ngaây ngaát. ñuùng
hôn laø tình caûm töø bi cho nhaân loaïi khoå ñau, haïnh phuùc cuûa khoâng baát
töû cuõng chaúng vónh haèng
nheï töïa loâng hoàng – nhö ngöôøi xöa thöôøng noùi –
vôùi y chính laø caùi cheát, hay noùi chính xaùc hôn “khoaûnh khaéc trong
caùi cheát cuûa toâi töø nay maõi maõi trong tình theá aùn treo”
con ngöôøi coù theøm khaùt baát töû[xii]
Hans Jonas nhaän xeùt
tính khí con ngöôøi hieän ñaïi nhö dò öùng vôùi yù nieäm baát töû, trong khi
Zygmunt Bauman quan nieäm nhôø vaøo nhöõng nghi leã xaõ hoäi
, moïi thaønh vieân trong xaõ hoäi ñeàu baát töû – baát töû trôû thaønh
moät quan heä xaõ hoäi.
nhöng thöïc söï, moät
ñieàu hieån nhieân ñôn giaûn laø khoâng ai bieát chuyeän gì xaûy ra sau khi
cheát; khôûi töø söï kieän hieån nhieân ñoù, K. Jaspers nghó neáu nhö chuùng ta
muoán noùi baát töû coù hay khoâng, noùi nhö theá vôùi söï chaéc chaén baét
buoäc cuûa tri thöùc maø chuùng ta coù veà nhöõng söï vaät traàn giôùi, caâu
traû lôøi laø im laëng:
con ñöôøng daãn ta tôùi yù nghóa thöïc veà yù nieäm
baát töû (laø) con ngöôøi coù theå yeâu;
vaø ñoái dieän vôùi löông taâm cuûa y. y
coù theå thaàn phuïc ñieàu gì cho laø thieän;
nhöõng bieåu töôïng cuûa tình yeâu vaø hoaøn thieän
baûn thaân khieán y coù theå yù thöùc veà moät thöïc taïi doài daøo hôn laø
caùi thöïc kinh nghieäm vaø quaù ñoä – moät thöïc taïi vaãn coøn aâm höôûng
trong töø ngöõ baát töû tröôùc söï ngu muoäi cuûa moïi con ngöôøi chuùng ta.
moät con ñöôøng trieát lyù khaùc ñeå tìm kieám yù
nghóa cuûa baát töû laø töï do cuûa con ngöôøi, neáu nhö con ngöôøi coù theå
töï do thoâng qua baûn theå theá giôùi kinh nghieäm veà maët khoâng gian, thôøi
gian, caûm tính vaø tri tính[xiii]
quyeát ñònh cuûa ñôøi
soáng taïo baèng söùc maïnh cuûa tình yeâu vaø meänh leänh cuûa löông tri laø
bieåu hieän cuûa caùi gì toàn taïi trong vónh cöûu nhö giaù trò cuûa tình yeâu,
trung tín, coâng chính – nhöõng caùi baát töû maø tri thöùc khoâng theå löôøng
ñöôïc, ngang baèng vôùi vónh cöûu, hieän dieän nôi vónh cöûu
trong Lieâu trai
chí dò cuûa
Boà Tuøng Linh coù chuyeän Taây hoà chuû noùi ñeán tröôøng sinh baát töû - theå
hieän qua tình yeâu, trung tín vaø coâng chính khoâng phaân bieät thaàn nhaân,
cheát laø chaám döùt moät ñôøi soáng böôùc qua vónh cöûu.
trong baát töû, Jaspers vieát: bao laâu chuùng
ta coøn soáng trong thôøi gian, haù chaúng phaûi hoaøi nieäm tuyeät ñoái caàn thieát cho chuùng ta veà söï
hieän dieän thôøi gian cuûa nhöõng ngöôøi quaù vaõng chæ coøn hieän höõu trong
trí nhôù/töôûng moä laø soá phaàn thôøi gian cuûa chuùng ta[xiv]