|
|
||
|
Please click
to download VNIfonts if you cannot read this page. Then,
click HERE and follow
instructions to configure Web
Browsers.
Best view
with Internet Explorer.
|
|
Tieåu thuyeát coù khaû höõu? Ñaëng Phuøng Quaân Moät trong
nhöõng daáu chæ thôøi ñaïi cuûa vaên chöông laø caùi cheát cuûa taùc giaû.
Tröôùc ñoù söï baùo hieäu caùo chung cuûa con ngöôøi vaø lòch söû ñaõ ñöôïc
thaûo luaän treân tinh thaàn huûy trieät sieâu hình hoïc vaø thôøi ñaïi Aùnh
Saùng[i].
Cuõng trong vaän ñoäng ñoù, coù theå noùi ñeán caùi cheát cuûa vaên chöông
vaø tieåu thuyeát. Ñaët vaán ñeà khaû höõu cuûa tieåu thuyeát khoâng phaûi theo truyeàn
thoáng Kant, maø laø ñaët vaán ñeà bieän chöùng cuûa saùng taïo trong vaän
ñoäng cuûa caùi cheát cuûa taùc phaåm treân bình dieän hö voâ tuyeät ñoái. |
ÑAËNG PHUØNG QUAÂN
Trong Töï
truyeän, toâi coù vieát “ôû taän cuøng khôûi thuûy cuûa phaù theå tieåu
thuyeát laø caùi cheát cuûa taùc giaû” –
Ngöôøi ñaàu tieân ñeà caäp tröïc tieáp
caùi cheát naøy laø Roland Barthes vaøo naêm 1968 trong baøi vieát La mort de l’auteur khôûi töø phaân tích
truyeän keå Sarrazine (S/Z) cuûa
Balzac ñaõ ngôø vöïc nhöõng vò theá taùc nhaân nhö khi Balzac mieâu taû moät
ngöôøi yeám hoaïn caûi trang nhö moät phuï nöõ : “Ñoù laø ngöôøi ñaøn baø vôùi
nhöõng noãi sôï baát ngôø, nhöõng ngoâng cuoàng voâ lyù, nhöõng phieàn muoän
baûn naêng, nhöõng taùo baïo voâ côù, laøm veû daïn dó vaø tình caûm teá nhò” –
Balzac ñaët nhöõng daáu hoûi: ai noùi nhö theá? nhaân vaät trong truyeän muoán
giöõ veû nhö khoâng bieát ngöôøi yeám hoaïn döôùi loát phuï nöõ? hay baûn thaân
Balzac vôùi kinh nghieäm caù nhaân veà trieát lyù phuï nöõ? hay taùc giaû Balzac thuyeát giaûng nhöõng
tö töôûng ‘vaên chöông’ veà nöõ tính? hay lòch duyeät phoå bieán? taâm lyù
laõng maïn? Barthes phaùt bieåu: chuùng ta khoâng heà bieát vì lyù do vieát laø
phaù huûy moïi tieáng noùi, moïi ñieåm ngoïn nguoàn …..taùc giaûñi vaøo caùi
cheát cuûa chính mình, vieát khôûi söï ..taùc giaû laø moät hình töôïng môùi, moät
saûn phaåm cuûa thôøi ñaïi chuùng ta.
Barthes thöïc söï muoán göûi ñi thoâng
ñieäp gì? Moät daãy nhöõng töông quan ñoái laäp: taùc giaû/ñoäc giaû, ngöõ
yù/ngöõ thaùi, chuû theå/khaùch theå, chæ ñònh/haøm nguï, saùng taïo/vaät taïo
(taùc nhaân), song tröôùc heát moät huyeàn thoaïi caàn loaïi boû: caùi cheát
cuûa taùc giaû laø taùi sinh ngöôøi ñoïc. Söï khu bieät giöõa ngöõ yù vaø ngöõ
thaùi nhö Barthes minh thi trong S/Z: Quaû thöïc chính chieàu höôùng cuûa yù nghóa xaùc ñònh hai chöùc naêng lôùn cuûa söï
nghieäp taùc phaåm coå ñieån: taùc giaû
luoân luoân buoäc phaûi ñi töø ngöõ yù ñeán ngöõ thaùi, töø noäi dung ñeán hình
thöùc, töø döï phoùng ñeán baûn vaên, töø ñam meâ ñeán bieåu hieän; vaø ñoái
dieän laø nhaø pheâ bình taùi taïo
con ñöôøng nghòch chieàu, ñi trôû ngöôïc töø nhöõng ngöõ thaùi ñeán ngöõ yù. Laøm chuû ñöôïc yù nghóa..laø moät
thuoäc tính thaàn thaùnh, töø ñoù maø yù nghóa naøy ñöôïc xaùc ñònh nhö löu
dòch, manh nha, phaùt ñoäng taâm linh vöôït töø ngöõ yù ñeán ngöõ thaùi: taùc giaû laø moät oâng trôøi (nguyeân
quaùn laø ngöõ yù); coøn veà phaàn nhaø pheâ bình, laø tu só nhaèm ñi giaûi maõ
vaên töï cuûa oâng trôøi.
Trong caùi minh ngoân ñoù, William Gass –
nhaø vaên cuûa tieåu thuyeát thöïc nghieäm ñaõ phaûn baùc treân cuøng moät
tieâu ñeà: caùi cheát cuûa taùc giaû trong moät hoäi luaän veà R. Barthes naêm
1984. Gass döïa treân aån duï cuûa Barthes ñeå phaùt bieåu laø moïi ngöôøi ñeàu
bieát laø coù nhöõng taùc giaû, nhöng
khoâng coù nhöõng oâng trôøi. Caùi
cheát cuûa taùc giaû theo oâng mang yù nghóa moät khöôùc töø thaåm quyeàn, söùc
maïnh thaàn lyù, nhö theå thaàn Zeus bò töôùc ñoaït saám seùt vaø thieân nga,
coù theå vaãn cö nguï ôû ñænh Olympus nhöng giôø ñaây soáng trong moät tuùp
leàu vaø naáu aên baèng hôi ñoát. Zeus vaãn
coøn ñoù nhöng khoâng laø thaàn nöõa.
Nhö vaäy söï vaéng maët cuûa taùc giaû khoâng haún laø caùi cheát, nhöng chæ
laø khaû naêng thaàn hoùa: taùc giaû trôû thaønh thaàn vaøo luùc haén khoâng
tin töôûng vaøo nhöõng thaàn nöõa.
Trong Trieát
hoïc vaø Vaên chöông toâi noùi ñeán khaùi nieäm “taûn vaên cuûa theá giôùi”
nôi Merleau-Ponty khi ñi tìm hieåu ngoân ngöõ vaên chöông, thöù ngoân ngöõ khoâng bao giôø laø taám quaàn aùo ñôn giaûn khoaùc ngoaøi cuûa moät tö töôûng –
YÙ nghóa cuûa moät quyeån saùch tröôùc
tieân khoâng phaûi do nhöõng yù töôûng, maø do moät bieán ñoåi coù heä thoáng
vaø khaùc thöôøng cuûa nhöõng caùch theá ngoân ngöõ vaø truyeän keå hay nhöõng
hình thaùi vaên chöông hieän höõu. Nôi nhaø vaên, tö töôûng khoâng höôùng daãn
ngoân ngöõ töù beân ngoaøi: nhaø vaên laø chính haén nhö theå moät ngoân ngöõ
môùi rieâng ñöôïc thaønh laäp, phaùt kieán ra nhöõng phöông tieän dieãn ñaït
vaø phaân hoùa theo chieàu höôùng rieâng cuûa noù.
Taùc phaåm di caûo cuûa Merleau-Ponty mang
nhan ñeà Daãn vaøo Taûn vaên cuûa theá giôùi/Introduction aø la prose du monde:
Taûn vaên cuûa theá giôùi, nghóa laø söï chia caùch giöõa caùi phoå quaùt vaø
ñaëc thuø, giöõa luaät leä vaø nhöõng tröôøng hôïp ñaëc bieät. Hegel ñaõ duøng
dieãn ngöõ naøy ñeå noùi veà Nhaø nöôùc La maõ: coù söï bieán chuyeån töø quan
nieäm ñieàu hoøa vuõ truï, ôû ñoù söï ñieàu hoøa giöõa phoå quaùt vaø ñaëc thuø
cho pheùp caù nhaân hoùa thaân trong söï phuïc thuø, trong baïo ñoäng maø
nhöõng hình thöùc cao caû cuûa chuû nghóa anh huøng ñöôïc ñeà cao ñeán quan
nieäm môùi veà nhaø nöôùc, thieát ñònh luaät leä baûo ñaûm coâng lyù vaø thay
theá cho moái ñam meâ phuïc thuø. Merleau-Ponty ñaõ möôïn laïi dieãn ngöõ ñoù
ñeå khai trieån phaïm truø taûn vaên, ngoõ haàu cho noù moät yù nghóa xaõ hoäi,
ôû beân ngoaøi vaên chöông. Oâng quan nieäm ngoân ngöõ trieát lyù cuõng gioáng
nhö tö töôûng boùng baåy cuûa tieåu thuyeát gia chæ dieãn taû baèng caùch hieåu ngaàm. Michel Foucault cuõng duøng
laïi tieâu ñeà treân trong chöông II cuûa Nhöõng
töø ngöõ vaø söï vaät/Les Mots et les Choses ñeå khaûo saùt chöùc naêng
cuûa ngoân ngöõ –
Töø theá kyû XIX, vaên
chöông – töø Holderlin ñeán Mallarmeù, Antonin Artaud – ñaët laïi vaán ñeà
ngoân ngöõ trong höõu theå cuûa noù: nhöng khoâng phaûi theo caùch noù xuaát
hieän vaøo cuoái thôøi Phuïc höng. Bôûi vì baây giôø khoâng coøn vaán ñeà lôøi
tieân khôûi, mang tính caùch daãn nhaäp tuyeät ñoái nhôø ñoù vaän chuyeån voâ
haïn cuûa dieãn töø ñöôïc xaây döïng vaø giôùi haïn; töï haäu, ngoân ngöõ taêng
tröôûng khoâng khôûi ñieåm, khoâng möùc ñeán vaø khoâng höùa heïn. Chính vaän
haønh cuûa khoâng gian voâ voïng vaø neàn taûng naøy tuaàn töï phaùc ra baûn
vaên cuûa vaên chöông.
Ngay töø 1943 thôøi tieàn-caáu truùc
luaän, M. Blanchot trong baøi vieát Mallarmeù
vaø Ngheä thuaät cuûa tieåu thuyeát/Mallarmeù
et l’art du roman ñaõ chæ ra laø thaät sai laàm khi nghó veà ngoân ngöõ nhö
moät coâng cuï nhôø ñoù con ngöôøi haønh ñoäng hay bieåu hieän trong theá
giôùi, nhöng thöïc ra chính ngoân ngöõ xaùc ñònh con ngöôøi khi baûo ñaûm söï
hieän höõu cuûa theá giôùi vaø söï hieän höõu cuûa con ngöôøi trong ñoù.
Laøm theá naøo tieåu thuyeát khaû höõu?
Tieåu thuyeát chæ coù theå khaû höõu trong
phaù huûy – noùi nhö Jean Paulhan,
khuûng boá. Toâi goïi noù laø phaù
theå.
LEÂ CHAÂU
Trong Vaên hoïc
Trung quoác, tieåu thuyeát coù raát sôùm, baét nguoàn töø truyeàn thuyeát daân
gian theo Lieãu Voâ Kî (Liu Wu-Chi) Daãn
vaøo Vaên hoïc Trung quoác/An Introduction to Chinese Literature vaøo theá kyû thöù nhaát ñaõ coù khoaûng 1380 truyeän
goùp thaønh möôøi laêm taäp. Tieåu thuyeát thôøi coå ñaïi quan nieäm nhö nhöõng
lôøi vuïn vaët ñaõ nhaéc ñeán trong thieân Ngoaïi vaät saùch Trang töû, trong Taân luaän cuûa Hoaøn Ñaøm coi nhö “taäp hôïp nhöõng lôøi noùi chöa
hoaøn chænh”, trong Haùn thö thieân
Ngheä vaên chí cuûa Ban Coá goïi laø
nhöõng caâu chuyeän vaët vaõnh ngoaøi ñöôøng. Ñeán thôøi Nguïy Taán Nam Baéc
trieàu, tieåu thuyeát raát thònh haønh goàm hai theå: tieåu thuyeát chí quaùi
vaø tieåu thuyeát daät söï goàm nhöõng
loaïi ghi chuyeän laï nôi sôn cuøng thuûy taän, nhöõng chuyeän ngoaøi chính
söû, nhöõng chuyeän quûy thaàn quaùi dò vôùi nhöõng teân tuoåi nhö Ngoâ Quaân,
Ban Coá vaø nhöõng loaïi ghi laïi nhieàu chuyeän veà nhöõng nhaân vaät lòch söû
nhö Taây kinh taïp kyù, Theá thuyeát taân ngöõ. Sang ñeán ñôøi
Ñöôøng, khaùi nieäm tieåu thuyeát hoaøn chænh hôn vì hình thöùc ngheä thuaät
töông ñoái hoaøn haûo vaø phaùt trieån, tuy nhieân vaãn bò coi nhö beân ngoaøi
vaên hoïc chính thoáng neân goïi laø truyeàn kyø (ch’uan-ch’i) nhö Coå
kính kyù cuûa Vöông Ñoä, Nam kha
thaùi thuù truyeän cuûa Lyù Coâng Taù, Lyù
Oa truyeän cuûa Baïch Haønh Giaûn, Hoaéc
Tieåu Ngoïc truyeän cuûa Töôûng Phoøng, Caàu
Dieâm khaùch truyeän cuûa Ñoã Quang Ñình v.v..
Sang ñeán thôøi Toáng truyeàn thoáng thoaïi baûn coù hình thöùc vaø kieåu
caùch töông töï nhö loaïi bieán vaên
thôøi Ñöôøng; tuy nhieân xuaát hieän moät phong caùch bình daân trong thôøi
ñaïi Toáng /Nguyeân laø nhöõng ngöôøi ñi keå chuyeän, coù theå ñaëc hoùa trong
boán phaïm truø chính : nhöõng loaïi chuyeän hieän thöïc veà tình yeâu, lieâu
trai chí dò thöôøng ñöôïc keå ñeäm baèng tieáng nhaïc ngaân tö nhi, loaïi chuyeän haønh hieäp, kyø aùn, loaïi chuyeän
toân giaùo vaø loaïi söû ca.
Hình thaùi chuyeän keå cuõng nhö taïp kòch
nôû roä thôøi Nguyeân ghi daáu aán vaên hoïc thoâng tuïc – ñaùp öùng thò hieáu
quaàn chuùng. Ngaøy nay söï tieáp dieãn hình thaùi keå chuyeän cuûa nhöõng saûn
phaåm “goïi laø tieåu thuyeát” ñöôïc caùch taân qua phöông tieän truyeàn thoâng
hieän ñaïi vaø nhöõng tieåu thuyeát gia naøy laø hieän thaân
cuûa nhöõng “ngöôøi keå chuyeän thôøi Toáng Nguyeân”.
Nhöõng chuyeän keå
söû coù theå laø khôûi nguoàn cuûa tieåu thuyeát lòch söû? Hay thöïc söï chæ
laø nhöõng bình thoaïi?
Trong nöûa ñaàu theá
kyû hai möôi, Georg Lukaùcs duïng coâng ñi tìm cô sôû cho söï hình thaønh tieåu
thuyeát lòch söû (historische Roman) trong chieàu höôùng myõ hoïc maùc-xít.
Lukaùcs ñaët vaán ñeà veà söï hình thaønh tieåu thuyeát lòch söû khôûi töø theá
kyû möôøi chín, maø khoâng phaûi ñaõ xuaát hieän tröôùc ñoù ôû theá kyû möôøi
baûy vaø möôøi taùm? Taïi sao vaäy? Bôûi vì
tieåu thuyeát trong nhöõng theá kyû naøy chæ mang tính lòch söû trong
söï choïn löïa thuaàn tuùy beà ngoaøi veà luaän ñeà vaø phong tuïc. Tieåu
thuyeát lòch söû phaûi ñaït hai yeâu caàu, moät hình thaùi môùi vaø moät yù
thöùc lòch söû. Khoâng phaûi Balzac, Flaubert hay Stendhal maø chính Walter
Scott ñaõ xaây döïng tieåu thuyeát lòch söû treân moät cô sôû lòch söû trong
chieàu höôùng quan ñieåm môùi nhö Hegel, ngöôøi ñaõ “nhìn ra moät quaù trình
trong lòch söû, moät quaù trình ñöôïc thuùc ñaåy moät maët bôûi nhöõng ñoäng
löïc noäi taïi cuûa lòch söû vaø maët khaùc môû roäng aûnh höôûng treân moïi
maët hieän töôïng cuûa ñôøi soáng con ngöôøi, bao goàm caû tö töôûng.Oâng ñaõ
nhìn ra toaøn dieän ñôøi soáng cuûa nhaân loaïi nhö moät quaù trình lòch söû vó
ñaïi.” Lukaùcs cuõng nhaän ñònh laø Balzac ñaõ hieåu ñöôïc caùi bí maät trong
vieäc xaây döïng tieåu thuyeát lòch söû khi Balzac phaùt bieåu laø nhöõng tieåu
thuyeát cuûa Scott tieán veà nhöõng nhaân vaät anh huøng vó ñaïi theo cuøng
moät ñöôøng loái maø chính lòch söû ñaõ laøm khi ñoøi hoûi söï xuaát hieän cuûa
hoï. Bôûi theá ngöôøi ñoïc kinh qua khôûi sinh lòch söû cuûa nhöõng khuoân maët
lòch söû quan troïng, vaø chính nhieäm vuï cuûa ngöôøi vieát khôûi töø ñoù laø
phaûi ñeå nhöõng haønh ñoäng cuûa hoï taïo cho hoï xuaát hieän laø nhöõng ñaïi
bieåu thöïc cuûa nhöõng bieán ñoäng lòch söû naøy.
ÔÛ Noäi
truyeän[ii]
phaùt bieåu moät tieàn ñeà: lòch söû coù nhöõng haïn cheá nhaát ñònh maø nhaø
vaên khoâng theå bieán ñoåi neáu khoâng baét buoäc thôøi löôïng lòch söû phaûi
theo moät chu kyø luaân hoài toàn tuïc baát chaáp tröôøng sôû quaù khöù, hieän
taïi, vò lai
Hai nhaân vaät (chæ coù tieáng noùi) ñoái
thoaïi ñang ôû ñaâu? Trong caûnh huoáng lòch söû (dieùgeøse) naøo?
Khôûi ñaàu ñoái thoaïi ghi nhaän naêm Nguyeân Phong thöù nhaát – ñoù laø
thôøi ñieåm;
-
anh coù hay chuyeän gì ñaõ xaûy ra taïi
dinh Nhaân Ñaïo vöông?
-
tröôûng coâng chuùa ñeán ôû trong dinh cuûa
vöông?
-
chuyeän ñoù xöa roài, khaép phuû ñeä ai
cuõng bieát?
-
nhöng coù ngöôøi ñau khoå?
-
anh muoán aùm chæ ai? tröôûng coâng chuùa
hay ngöôøi khaùc?
-
nhieàu ngöôøi –
Trong khoa Thuyeát thoaïi hoïc (Narratologie)
– töø ngöõ do Tzvetan Todorov ñeà xuaát, coù cô sôû phoå bieán ôû Myõ, Hoøa lan
vaø Do thaùi, vaø nhöõng teân tuoåi nhö Geùrard Genette, Mieke Bal, Gerald
Prince – phaùt hieän nhöõng cô cheá cuûa thoaïi baûn, ñoái troïng cuûa pheâ
bình daãn giaûi. Trong Thoaïi luaän,
Geùrard Genette ñeà ra moät soá nhöõng phaïm truø cô baûn nhö traät töï (thôøi
gian truyeän keå vaø thôøi gian thuyeát
thoaïi/erzahlte Zeit/Erzahlzeit), kyø gian vaø chu kyø, thoaïi caùch vaø thoaïi
kyù nhaèm khu bieät quan ñieåm cuûa nhaân vaät trong thoaïi caûnh vôùi ngöôøi
keå truyeän, khaùi nieäm veà tuï ñieåm
hoùa beân trong theo ñoù thuyeát thoaïi nhaém thoâng qua yù thöùc cuûa nhaân
vaät ñeå khu bieät vôùi tuï ñieåm hoùa beân ngoaøi theo ñoù thuyeát thoaïi
nhaém vaøo nhaân vaät (chaúng haïn trong tieåu thuyeát cuûa Hemingway, ngöôøi
ñoïc chæ thaáy nhöõng gì nhaân vaät haønh ñoäng, chöù khoâng thaáy nhöõng gì
nhaân vaät nghó), nhöõng thoïai taàng
nhö caûnh traïng, ngoïai caûnh traïng vaø sieâu caûnh traïng/intradiegetic/heterodiegetic/metadiegetic
nhaèm khu bieät nhöõng caûnh giôùi thuyeát thoaïi.
Nhöõng söï bieán daãn
treân coù phaûi ñöôïc keå töø möùc ñoä thöù hai? coù nghóa laø sieâu caûnh
traïng? Nhaân xöng ñoái thoaïi laø nhöõng chöùng nhaân vì nhöõng söï bieán
khoâng phaûi laø caâu chuyeän cuûa chính hoï? Nhieàu ngöôøi? Nhöõng ngöôøi naøo
ñöôïc keå ñeán: tröôûng coâng chuùa, Nhaân Ñaïo vöông, Trung Thaønh vöông? Moät
ngöôøi naøo khaùc?
-
coù ngöôøi hay chuyeän ñoù chöa?
-
anh muoán noùi ai? tröôûng coâng chuùa ö?
-
tröôûng coâng chuùa naøo coù hay bieát? ôû
dinh cuûa Nhaân Ñaïo vöông nhö choã caám coá, laøm sao bieát ñöôïc chuyeän beân
ngoaøi?
Nhöõng nhaân xöng
ñoái thoaïi ñang muoán noùi ñeán nhaân vaät chính dieän – nhaân vaät ñaõ keå ôû
phaàn treân: nhaân vaät Quoác Tuaán haún
laø moät thöïc theå xaùc ñònh – nhaân vaät naøy trong quaù trình ñoái
thoaïi khoâng neâu minh danh, maø laø aån duï. Nhö vaäy ñeán ñaây coù phaûi
taùc giaû truyeän keå laø ñeä töù nhaân? Nhöõng nhaân xöng ñoái thoaïi laø ñeä
tam nhaân? Nhöõng chöùng nhaân cuøng ôû bình dieän ñöông ñaïi vôùi nhaân vaät
chính dieän? Bôûi khoâng phaûi khung caûnh ñoái thoaïi treân laø truyeän keå,
nhöng laø nhöõng dieãn bieán tieáp noái
-
anh thaät muoán bieát? ngöôøi ñau khoå
khoâng roõ laø ai?ngöôøi sinh söï khoâng roõ laø ai?
-
tröôûng coâng chuùa?
-
Trung Thaønh vöông?
-
Nhaân Ñaïo vöông?
-
moät ngöôøi khaùc?
-
ngöôøi naøo khaùc?
-
ngöôøi ñaõ ñoùn ñöôøng hoâm kieäu ñöa coâng
chuùa veà dinh, khoâng bieát xöû trí ra sao?
Ñeán ñaây nhöõng
nhaân xöng ñoái thoaïi ñaõ daãn thaúng vaøo nhaân vaät chính dieän – caâu
truyeän (fabula) dieãn ra tröôùc maét hoï, theá nhöng
-
ñôøi sau coù vaäy?
-
anh muoán chæ chuyeän Duï Toâng thoâng daâm
vôùi chò ruoät laø coâng chuùa Thieân Ninh?
-
loãi ñaâu phaûi ôû coâng chuùa?
-
loãi khoâng töï vua?
-
nhaø vua bò lieät döông?
-
nhôù naêm xöa luùc môùi boán tuoåi nhaø vua
bò cheát ñuoái ôû Hoà Taây nhôø duøng kim chaâm maø soáng laïi, tuy e seõ bò
lieät döông?
Thôøi caûnh ñaûo
loän khi nhaân xöng ñoái thoaïi trôû ngöôïc veà töông lai khi keå ñeán moät dieãn
bieán lòch söû ñeán sau.
Sang ñeán moät chu kyøkhaùc – thôøi ñieåm naêm Quang Thuaän thöù nhaát
-
anh coù hay chuyeän gì ñaõ xaûy ra trong
cung Laïng Sôn vöông?
-
khaép thieân haï cuõng roõ nhö baøi Trung höng kyù?
-
chuyeän ñoaït ngoâi tröôûng ñích?
-
möôøi taùm, möôøi chín naêm tröôùc?
-
pheá tröôûng, laäp thöù?
Goïi laø chu kyø
vì caâu truyeän tieáp noái?
-
vaäy thì vua cheát taïi ai?
-
sao sa xuoáng phöông nam ñaáy?
-
keá ñoâ?
-
tieát cheá choïn kieáp maø?
-
leõ naøo?
-
lôøi gioái cuûa Yeân Sinh naêm naøo?
-
vaäy lôøi Taûng laø ñuùng?
Yeân Sinh, Taûng
laø nhöõng nhaân vaät lòch söû ñöôïc daãn ñeå chæ moái quan heä “sao sa/choïn
kieáp” – ñoái chaát hai lôøi (khoâng phaûi lôøi cuûa hai nhaân xöng ñoái
thoaïi) nhöng ôû trong moät vaên maïch khaùc thuoäc veà lòch söû. Nhöõng lôøi ñoù khoâng ñöôïc thuaät laïi ñaây,
nhö nhöõng aån ngöõ; tuy nhieân, ngay sau ñoù nhöõng nhaân xöng ñoái thoaïi
giaûi maõ
-
ñôøi sau, nhöõng ngöôøi nhö hoï Phan, hoï
Ngoâ ñeàu khoâng thoâng ñaïo lyù?
-
luaät phaûn hoài vónh cöûu?
-
hoï Thích, hoï Laõo ñeàu noùi vaäy?
-
Heidegger, Nietzsche cuõng tin?
-
tieát cheá, haønh khieån nghó theá?
Luaät phaûn hoài
vónh cöûu haøm nguï ôû ñaây lyù luaän phaûn hoài vónh cöûu (die ewige
Wiederkehr)?, noùi ñuùng hôn, phaûn hoài veà caùi ñoàng theå (ewige Wiederkehr
des Gleichen) ? hoï Phan, hoï Ngoâ laø nhöõng söû gia?
Nietzsche ôû theá
kyû möôøi chín vaø Heidegger ôû theá kyû hai möôi? nhaân xöng ñoái thoaïi laïi
ngöôïc veà töông lai, baát chaáp quy taéc thôøi gian? nhöng khoâng traùi vôùi nguyeân lyù chuyeån bieán bieän
chöùng?
Nhö vaäy ñaïo lyù
maø nhaân xöng ñoái thoaïi aùm chæ söï pheâ phaùn söû gia laø nguyeân lyù naøy?
Ñoù coù phaûi laø yù nghó cuûa nhaân vaät trong cuoäc: tieát cheá, haønh
khieån, nhö ñaõ daãn nôi treân? Hay thoâng dieãn cuûa nhaân xöng ñoái thoaïi?
Hay taùc giaû?
Söï can thieäp cuûa taùc giaû laø moät
baèng cöù, vì ôû moät ñoaïn môû ñaàu Noäi truyeän ñaõ xaùc ñònh: khi toâi vieát
töï truyeän ngöôøi ñoïc nghó toâi laø nhaân xöng thöù nhaát nhöng naøng nghó
toâi laø nhaân xöng thöù hai vaø toâi muoán laøm nhaân xöng thöù ba nhö toâi
khaúng ñònh toâi coù theå töø choái ñeå teân döôùi baûn vaên ñaõ hoaøn taát nhö
toâi chöa heà gaëp naøng ôû caên phoøng ñöôøng Sloat caên phoøng ñöôøng Sloat laø
tieåu ñeà cuûa Töï truyeän, khoâng coù trong Noäi truyeän. Luaät phaûn hoài
vónh cöûu nhö vaäy khoâng phaûi laø tö töôûng cuûa “taùc giaû”, cuõng khoâng
coù taùc giaû, vì trong ñoaïn daãn treân noùi ñeán Thích Ca vaø Laõo töû ñeàu
noùi vaäy, khoâng phaûi tö töôûng cuûa Heidegger hay Nietzsche? Cuõng coù theå
laø tö töôûng cuûa hai trieát gia naøy, neáu giaû ñònh trong quaù trình huûy
taïo sieâu hình hoïc taây phöông baét ñaàu töø moät tieàn ñeà nhö vaäy?
Noäi truyeän coù theå coi nhö
moät moâ hình thoaïi baûn cuûa ñoaûn thieân tieåu thuyeát lòch söû – neáu quan
nieäm khaû höõu cuûa loaïi tieåu thuyeát naøy.
ÔÛ Phaù truyeän coù phaân bieät “loaïi
tieåu thuyeát ñoïc ñeå gieát thôøi giôø, giaûi phieàn”, trong vaên chöông Trung
quoác cuõng noùi ñeán “loaïi tieåu thuyeát thò daân” – “nhöõng tieåu thuyeát
goïi laø lòch söû” thöôøng thaáy chæ laø nhöõng tieåu thuyeát daõ söû, vay
möôïn nhaân vaät lòch söû trong quan ñieåm taâm lyù thoâng tuïc hieän ñaïi, hay
duøng nhöõng aån duï phaûn aùnh thôøi ñaïi, khoâng ñaùng noùi ñeán ôû ñaây.
ÑPQ & LC
Ñaët vaán ñeà khaû höõu cuûa tieåu thuyeát
laø ñaët vaán ñeà bieän chöùng cuûa saùng taïo, nhö ñaõ noùi ôû treân.
Bieän chöùng cuûa saùng taïo? Theå hieän
ngay trong chuyeån bieán cuûa taùc phaåm – moät quaù trình sieâu tuyeät/Aufhebung.
Trong Töï truyeän khi pheâ phaùn Marx
khoâng theå hieåu quaù trình bieän chöùng naøy, vì maâu thuaãn gaén boù vôùi
Aufhebung/Vereinigung –
Trong vaän ñoäng saùng taïo tieåu thuyeát,
nhaø vaên thöïc hieän ñieàu ñoù qua nhieàu moâ hình khaùc nhau :
ÔÛ Tieáng
noùi[iii]
môû ñaàu laø
Chuùng toâi bò luøa vaøo moät caên
phoøng –
Nhöõng nhaân xöng toâi trong ñoù laø nhöõng thuyeát thoaïi nhieàu gioïng:
Toâi
laø keû mang soá ñính baøi. Soáng giöõa nhöõng con soá khaùc. Xin caùm ôn tuø nguïc.
Xin caûm ôn baïo ñoäng. Toâi ñaõ saép söû ñöôïc trôû veà vôùi thuù tính. Soáng
ñoàng hoùa vôùi nhöõng con vaät ngöôøi kia. Nhöõng con vaät bieát huùt thuoác
laù. Keû ngoài beân caïnh hoûi toâi coøn thuoác laù huùt khoâng. Toâi khinh bæ
traû lôøi, chöa bao giôø ñoát moät ñieáu thuoác naøo trong ñôøi (toâi laø
ngöôøi, khoâng phaûi caùi maùy ñeå thôû khoùi ra ñaèng loã muõi). Nhöõng keû
xung quanh cöôøi roä. Ñoà ñaïo ñöùc giaû, toâi nghó theá. Toâi vöøa ôû phìng
thaåm vaán veà ñaây, ñuõng vaø oáng quaàn coøn öôùt ñaãm hôi nöôùc tieåu xoâng
leân noàng naëc. Toâi theøm huùt moät ñieáu ñeå traû thuø. Ñoà ngu xuaån, tao
khoâng bieát cöôøi. Toâi laø ngöôøi, khoâng phaûi laø loaïi ñöôøi öôi thích
cöôøi. Ung thö, lao phoåi – ñoù laø nhöõng chöõ ñe doïa ñôøi soáng. Toâi khoâng
huùt thuoác nhö khoâng laøm tình.
Trong tieåu thuyeát cöïc tieåu cuûa Daniil
Kharms, nhaân vaät thu goïn trong quaù
trình tha hoùa:
Haén khoâng coù gì
heát! Nhö vaäy chaúng coù gì roõ raøng laø chuùng ta noùi veà ai caû. Toùât hôn
laø chuùng ta khoâng noùi gì hôn veà haén nöõa/Nichego u nego ne bylo! Tak chto ne poniatno, o kom idet rech’. Uzh luchshe my o nem ne
budem bol’she govorit’.
Theá giôùi trong tieåu thuyeát cuûa Kharms
khoâng coù söï thoáng nhaát vaø khoâng gian ba chieàu. Trong tieåu thuyeát cuûa
Alain Robbe-Grillet, quan ñieåm naøy theå hieän roõ reät trong taùc phaåm nhan
ñeà La Belle Captive/Myõ nhaân bò baét – in naêm 1975 cuøng vôùi nhöõng
minh hoïa tranh cuûa Reneù Magritte, keát hôïp hai dieãn ngöõ hình
töôïng/thoaïi baûn caáu thaønh moät theå loaïi tieåu thuyeát-hoïa/picto-roman.
Nhöõng hoïa phaåm cuûa Magritte xoùa boû phoái caûnh ba chieàu/thôøi gian.
Nhöng ngay chính nhan ñeà cuûa tieåu thuyeát vaø hoïa phaåm cuõng khoâng phaûn
aùnh thöïc taïi: trong hoïa phaåm baøy ra moät caùi giaù ñôõ moät böùc tranh
döïng tröôùc moät taám maøn che khuaát moät phaàn caûnh bieån, moät phaàn böùc
tranh ôû ngoaøi taám maøn laãn vaøo caûnh trôøi, ñöôøng chaân trôøi vaø maây noái
daøi vaø daäp khuoân trong tranh, nhö theå moät khoaûng troáng chöõ nhaät caét
taám maøn, xoùa boû söï phaân bieät khoaûng caùch vaø khoâng gian. La Belle Captive laø keát hôïp cuûa nhieàu phaàn: phaàn 1 laø thieân V
trong khoâng gian thöù naêm cuûa tieåu thuyeát Ñòa hình hoïc veàmoät thaønh phoá ma/Topologie d’une citeù fantoâme, phaàn 2,3,4 nhaäp laïi trong moät tieåu
thuyeát veà sau Nhöõng kyû nieäm cuûa tam
giaùc vaøng/Souvenirs du triangle
d’or. Söï hình thaønh moät tieåu thuyeát nhö La Belle Captive laø
moät baûn vaên môû, moät tieåu thuyeát chaäp leân moät tieåu thuyeát, gioáng
nhö tranh caét daùn.
Phaù theå tieåu thuyeát khoâng phaûi chæ
huûy taïo moïi quy öôùc veà quy phaïm, ngoân ngöõ, nhöng ngay töø nhaân vaät.
Trong loaïi hieän thöïc ma thuaät (magical realism) nhö tieåu thuyeát Naêm cheát cuûa Ricardo Reis/O Ano da morte de Ricardo Reis cuûa
Joseù Saramago ôû ñeà töø coù ba lôøi trích daãn, moät cuûa Ricardo (khoân
ngoan laø con ngöôøi töï baèng loøng vôùi caûnh töôïng theá giôùi), moät cuûa
Bernado Soares (choïn nhöõng ñöôøng loái khoâng haønh ñoäng cuõng laø moái quan
taâm vaø ñaén ño cuûa ñôøi toâi), moät cuûa Fernando Pessoõa (neáu hoï coù noùi
vôùi toâi laø thaät voâ lyù noùi nhö vaäy vôùi ngöôøi naøo ñoù khoâng bao giôø
hieän höõu, toâi phaûi traû lôøi laø toâi khoâng coù chöùng côù raèng Lisboa
coù hieän höõu hay toâi ñang vieát ñaây hay baát kyø söï vieäc naøo khaùc coù
hieän höõu). Bernado Soares thaät ra chæ laø nhaân vaät giaû töôûng cuûa
Fernando Pessoõa (1888-1935) trong Quyeån
saùch baên khoaên cuûa taùc giaû
Bernado Soares/Livro do Desassossego por Bernado Soares; Ricardo Reis laø
moân ñeä cuûa nhaân vaät giaû töôûng Alberto Caeiro trong trí töôûng cuûa
Pessoõa vaø nhaø thô Boà naøy ñaõ cho Caeiro laëng leõ qua ñôøi vaøo naêm 1915
vaø cho Reis cheát vaøo naêm 1919. Trong tieåu thuyeát daãn treân, Saramago ñaõ
cho Reis soáng löu laïc möôøi saùu naêm keå töø 1919 ôû Ba taây ñeå trôû veà
gaëp laïi boùng ma coá nhaân Pessoõa, vaãn trong boä ñoà taåm lieäm maáy tuaàn
tröôùc vaø ñi soùng ñoâi vôùi nhau trong quaùn chuyeän troø veà nhöõng bieán
coá theá giôùi ñaêng treân nhaät trình. Nhö vaäy ai soáng, ai cheát? Haønh
traïng con ngöôøi ñöôïc vieát laïi cuøng lòch söû.
Ngoân ngöõ cuõng phaù theå trong tieåu
thuyeát. Trong nhöõng ñoaûn thieân tieåu thuyeát, toâi (ÑPQ) chuyeån töø nhaân
xöng toâi sang chaøng/naøng khoâng phaûi nhö nhöõng nhaân xöng trong tieåu thuyeát
quy öôùc, maø laø söï xoùa boû caáp ñoä nhaân xöng, voâ danh trong theá giôùi
tha hoùa. Ñoù laø lyù do söï hình thaønh cuûa töï truyeän khoâng ôû trong quy öôùc, coù theå goïi noù laø moät
loaïi metafiction. Caùi tinh tuùy trong tieåu thuyeát phaù theå coøn ôû ngay ñaëc thuø cuûa moãi ngoân ngöõ. Neáu
khoâng naém vöõng ngoân ngöõ Vieät nam, moät ngöôøi ngoaïi quoác khoâng theå laø
ñoäc giaû cuûa toâi, cuõng nhö ngöôøi ta khoù coù theå ñoïc Arno Schmidt neáu
khoâng hieåu thaáu ñaùo Ñöùc ngöõ (ñoïc John E. Woods dòch toaøn boä taùc phaåm
cuûa Schmidt sang Anh ngöõ laø ñoïc
moät baûn vaên khaùc). Tröôøng hôïp
naøy coù theå aùp duïng vôùi moät soá nhaø vaên Nga haäu hieän ñaïi, hay nhöõng
taùc phaåm sau cuøng cuûa Joyce.
Moät ñieàu hieån nhieân laø ngöôøi ta vaãn
coù theå ñoïc Nhaát Linh, Khaùi Höng hay nhöõng tieåu thuyeát coå ñieån khaùc,
nhöng khoâng theå vieát vaø nghó nhö nhöõng nhaø vaên naøy nöõa. Tieåu thuyeát
chæ khaû höõu trong quaù trình hình thaønh, nhö Phaù truyeän ñaõ chæ ra moät
caùi gì môùi hôn nhöõng caùi ñaõ coù,
moät vaän ñoäng huûy trieät trong saùng taïo – coù phaûi ñoù laø ñieåm chung
cuûa vaên chöông hieän ñaïi?
_____________________________
iX Haønh trang tö töôûng cuûa ÑPQ trong CÑ 4.
IiX Töï truyeän cuûa ÑPQ
IiiX Sds