|
|
||
|
If you cannot read this page
please click HERE and follow instructions to download free VNI
fonts..
Chæ daån caùch
download font VNI mieån phí ñeå ñoïc Ñaëc san Vieät Voõ Ñaïo: click Chæ daån
Ñaëng Phuøng Quaân
Nhöõng toàn taïi cuûa
pheâ bình quyeàn naêng phaùn xeùt/myõ/ngheä
Myõ
hoïc laø moät töø/khoa hoïc – nhö sieâu hình hoïc ñeán sau khi ñaõ ñaët vaán
ñeà veà höõu nhö theå ñaõ coù ngheä thuaät, noùi ñuùng hôn laø ñaõ coù nhöõng
ñoái vaät, ngheä phaåm. Noùi nhö theá ñeå khôûi söï tìm hieåu vaán ñeà khoâng
haún ñôn giaûn: chaúng haïn khi tìm veà nguyeân ngöõ khoa myõ hoïc trong töø
thoâng duïng cuûa trieát hoïc phöông taây, baét nguoàn töø tieáng hy laïp –
aistetikeï[i]
- ñeå ñi ñeán moät nhaän thöùc
veà caùi ñeïp (to kalon). Quaù trình bieán chuyeån cuûa myõ hoïc coù theå nhö moät
khoa hoïc bieät laäp veà caùi ñeïp hay nhö moät trieát hoïc veà myõ ngheä (die
Philosophie der schonen Kunste) nhö Hegel xaùc ñònh. Song coøn moät truyeàn
thoáng? Hoaëc giaû moät trieát hoïc nhö theá coøn thieát yeáu vaøo moät thôøi
ñaïi “ngheä thuaät khoâng coøn ñeïp/die nicht mehr schonen Kunste” nhö Walter
Benjamin ñaõ chæ ra? Cuõng nhö nhöõng khoa hoïc khaùc, ngöôøi ta coù theå ñaët
vaán ñeà veà caùi cheát cuûa ngheä thuaät? Nhöng ngheä thuaät naøo? Hay ñuùng
ra, phaûi ñaët laïi vaán ñeà töø caâu hoûi: ngheä thuaät laø gì? Coù khaû höõu?
Coù nghóa laø moät ñònh nghóa coù yù nghóa? Hay mang nhieàu yù nghóa? Hoaëc laø
moät theå thoáng nhaát ? Hay nhö moät phöùc theå? Nhö moät trieát hoïc myõ
ngheä (theo Hegel) phaûi giaû ñònh theá naøo laø coâng trình ngheä thuaät? Ñaët
vaán ñeà nhö Ingarden: veà moät taùc phaåm vaên ngheä (literarische Kunstwerk)
trong moái quan heä giöõa höõu theå luaän, luaän lyù vaø lyù luaän vaên chöông?
Hay trong chieàu höôùng hieän töôïng luaän, khôûi töø kinh nghieäm myõ hoïc nhö
Mikel Dufrenne nhaèm phaân tích coâng trình ngheä thuaät, khi xaùc ñònh ñoái
töôïng myõ hoïc phaûi giaû ñònh tri giaùc myõ hoïc? Ñoù coù phaûi laø söï phuïc hoài yù nghóa
cuûa quan naêng aisthesis nguyeân thuûy khi ñi tìm cô sôû cuûa kinh nghieäm
döïa treân caûm giaùc vaø tri giaùc nhö nhöõng quan naêng tieân nghieäm? Coù
theå ñeán gaàn chaân lyù – hieåu theo ngöõ nghóa hy laïp laø veùn loä – hay
hieåu theo huûy taïo laø adequatio, chaân lyù phi chaân cuûa chaân lyù? Laøm
theá naøo noái keát giöõa hai nguyeân lyù – moät thuoäc veà quan naêng[ii],
moät thuoäc veà taùc ñoäng, nhö nhöõng caëp ñoái laäp töï nhieân/ngheä thuaät,
moâ phoûng/saùng taïo. Heidegger khi luaän veà Nietzsche ñaõ laáy töø moät
“chöông” trong quyeån Ba cuûa boä YÙ chí tôùi quyeàn naêng/Der Will zur
Macht cuûa Nietzsche laøm phaàn ñaàu baøi giaûng 1936-37: YÙ chí tôùi
quyeàn naêng nhö theå ngheä thuaät vôùi chuû ñieåm taïi sao moät lyù giaûi
veà haït nhaân cuûa yù chí tôùi quyeàn naêng phaûi khôûi ñaàu vôùi ngheä thuaät.
Nhöõng ngöôøi theo Nietzsche sau-Heidegger ñaõ gaén vaán ñeà ngheä thuaät vôùi
“chaân lyù”. Taïi sao? Xaây döïng nguyeân lyù cho vieäc ñaùnh giaù môùi coù
lieân heä vôùi ngheä thuaät? Döïa vaøo moät caùch ngoân mang soá 797 phaùt
bieåu: “Hieän töôïng ‘ngheä nhaân’ vaãn deã hieåu nhaát” – vì ñieàu deã ñaéc
thuû trong baûn chaát cuûa noù laø höõu theå cuûa moät ngheä nhaân. Laøm moät
ngheä nhaân laø phaûi ñem laïi moät caùi gì chöa töøng hieän höõu, moät caùch
theá bieåu hieän quyeàn naêng laøm ñaëc tính cô baûn cuûa moïi höõu, moät caùch
theá cuûa ñôøi soáng – “hình thaùi thaân quen nhaát cuûa Höõu”. Khi phaân giaûi
ñöôïc naêm dieãn ngoân veà ngheä thuaät cuûa Nietzsche nhö hình theå trong
saùng thaân thuoäc nhaát cuûa yù chí tôùi quyeàn naêng, theå hieän nôi ngheä
nhaân, cô sôû cuûa moïi höõu, phaûn vaän ñoäng cuûa chuû nghóa hö voâ,
Heidegger chæ ra moät ñieàu laø quan nieäm ngheä thuaät cuûa Nietzsche döïa
vaøo lôøi leõ cuûa ngöôøi saùng taïo, khoâng phaûi nôi ngöôøi caûm thuï. Quan
ñieåm myõ hoïc laø quan ñieåm cuûa ngöôøi ñaøn oâng nhö nhöõng lôøi leõ sau
ñaây:”Myõ hoïc cho ñeán nay laø myõ hoïc cuûa ñaøn baø, bôûi vì chæ coù nhöõng
ngöôøi höôûng thuï ngheä thuaät môùi quy ñònh nhöõng kinh nghieäm cuûa hoï veà
‘caùi gì laø ñeïp’. Trong moïi trieát hoïc cho ñeán nay bieät tích ngheä
nhaân.” Vôùi Nietzsche theo Heidegger chæ coù myõ hoïc ñaøn oâng, khoâng coù
myõ hoïc ñaøn baø. Cuõng nhö khoa nhaän thöùc luaän/logikeø episteømeø,
luaân lyù/eøthikeø episteømeø /myõ hoïc/aistheøtikeø episteømeø laø
nhaän thöùc veà öùng xöû cuûa con ngöôøi ñoái vôùi caûm giaùc, caûm quan cuõng
nhö chuùng ñöôïc xaùc ñònh theá naøo. Tuy töø myõ hoïc môùi xuaát hieän töø
theá kyû 18, nhöng caùch thaùi nghieân cöùu ngheä thuaät vaø caùi ñeïp “cuõng
xöa nhö suy nieäm veà ngheä thuaät vaø caùi ñeïp trong tö töôûng phöông taây.”
Vò theá cuûa myõ hoïc ñöôïc xaùc ñònh vì “suy nieäm trieát lyù veà baûn chaát
cuûa ngheä thuaät vaø caû caùi ñeïp khôûi ñaàu nhö theå myõ hoïc.” Ñieàu
ñoù coù nghóa laø quaù trình tö duy ñaõ coù ñoù tröôùc khi ñaët cho noù moät
caùi töø, coù theå laø trôû veà ngoïn nguoàn (trong truyeàn thoáng hieän töôïng
luaän) coù theå laø moät keá thöøa lòch söû. Tuy nhieân chaéc chaén söï vieäc
thích hôïp vôùi lyù luaän cuûa Heidegger khi oâng ñaët vaán ñeà veà Nguoàn goác
cuûa coâng trình ngheä thuaät/Der Ursprung des Kunstwerkes – oâng khoâng
truy cöùu nguoàn goác ngheä thuaät maø laø nguoàn goác coâng trình ngheä
thuaät. Taïi sao?
Baøi vieát naøy khoâng nhaèm nghieân
cöùu quan nieäm myõ hoïc cuûa Heidegger, nhöng truy cöùu nhöõng dò luaän myõ
hoïc: ñaët vaán ñeà “söï vaät” myõ hoïc nhö “ñoâi giaøy” cuûa Van Gogh, nghòch
lyù cuûa chuû nghóa töï nhieân/hieän thöïc giöõa nhöõng ngöôøi maùc-xít, nhöõng
khaùi nieäm myõ hoïc maùc-xít hay huûy
theå myõ hoïc nhö theå phaûn myõ hoïc coù khaû höõu...
Töø ngheä thuaät – cuõng laïi trôû
veà nguoàn goác hy laïp – techneø. Trong moät luaän vaên khaùc cuûa Heidegger
khi ñaët Caâu hoûi lieân heä ñeán khoa kyõ thuaät/Die Frage nach der Technik,
oâng nhaän xeùt töø techneø khoâng nhöõng chæ nhöõng sinh hoaït tay ngheà maø
chæ caû nhöõng boä moân ngheä thuaät – techneø lieân heä vôùi poieøsis, saùng
taïo. Maët khaùc töø techneø lieân keát vôùi episteømeø trong yù nghóa roäng
raõi cuûa tri thöùc, vì techneø laø moät phöông thöùc cuûa aleøtheuein, khai
loä nhöõng gì khoâng xuaát loä cuõng nhö hieän dieän tröôùc ta, nhö moät ngöôøi
thôï laøm nhaø hay ñoùng taøu laø ñaõ veùn môû moät caùi gì chöa xuaát loä khi
thu taäp vieãn caûnh vaø vaät lieäu trong chieàu höôùng hoaøn thaønh vieäc xaây
döïng. Nhö vaäy khoa kyõ thuaät laø moät phöông thöùc veùn môû. Kyõ thuaät laø
quaù trình laøm vieäc ñi töø caùi khaû xuùc vaät chaát leân caùi sieâu khaû
xuùc, trong töø hy laïp technites khoâng phaûi ñeå chæ moät coâng nhaân taàm
thöôøng. Myõ hoïc nhö moät lyù luaän veà ngheä thuaät xuaát loä nguoàn goác
sieâu hình khi ñem caùi ñeïp “trong chuyeån ñoäng keùp noäi ñoäng vaø ngoaïi
ñoäng ñaõ cung hieán cho giaùc quan cuûa chuùng ta ngay töø hieän theå ban ñaàu
ñoàng thôøi coøn ñöa chuùng ta vaøo Höõu theå...” Chuyeån ñoäng keùp naøy
Heidegger chæ töø hy laïp ekphanestaton.
Caùi ñeïp hieän theå ñeå cho Höõu coù theå hieän dieän thoâng qua noù nhö vaäy
phaûi trôû neân heát söùc trong saùng, hieåu theo nghóa transcendens (nhö ví
duï trong thô cuûa Ponge: nöôùc vaø ly nöôùc – ly ñeå cho nöôùc xuaát loä, trôû
neân trong saùng vaø chính noù laïi laøm cho ly nöôùc töï trong saùng).
Baøi Toáng bieät haønh cuûa Thaâm Taâm
vôùi môû ñaàu: ñöa ngöôøi ta khoâng ñöa qua soâng heát söùc trong saùng vì toaøn caâu bình
thanh cuûa noù; phaûi ñoïc nhö theá naøo?
Ñöa
ngöôøi
ta
khoâng
ñöa
qua
soâng (1)
hay:
Ñöa ngöôøi
ta
khoâng ñöa
qua
soâng (2)
hay:
Ñöa ngöôøi ta
khoâng
ñöa
qua
soâng (3)
coù ít ra saùu caùch xuoâi vaø saùu caùch ñaûo
ngöôïc trong caáu truùc cuûa caâu thô vôùi nhöõng hình aûnh vaø yù nghóa.
Gilles Deleuze khi thaâu toùm trieát hoïc cuûa Kant trong boán ñònh thöùc saùng
taïo ñaõ nhaän ra söï khaùc bieät cuûa taùc phaåm Pheâ phaùn thöù ba cuûa Kant
vôùi hai boä pheâ phaùn tröôùc bôûi vaán ñeà trong Kritik der Urteilskraft “laø
laøm sao moät vaøi hieän töôïng xaùc ñònh caùi Ñeïp ñem laïi cho yù nghóa noäi
taïi cuûa thôøi gian moät chieàu kích phuï thuoäc töï laäp, ñem laïi cho trí
töôûng moät khaû naêng (pouvoir) phaûn tænh töï do, vaø ñem laïi cho trí naêng
moät quyeàn naêng (puissance) khaû nieäm voâ bieân.”[iii]Tröôùc
khi ñeà caäp vaán ñeà naøy, Deuleuze daãn lôøi cuûa Rimbaud laøm ñeà töø laø
“ñeå ñaït tôùi caùi khoâng bieát baèng caùch phaù theå moïi giaùc quan...moät
phaù theå moïi giaùc quan laâu daøi, voâ bieân vaø coù heä thoáng”. Trong caâu
thô cuûa Thaâm Taâm, chuû theå vaø khaùch theå (ngöôøi/ta) bò phaù theå
(ngöôøi-ta) bieán daïng thaønh laï laãm.
Ñoâi
giaøy cuûa Van Gogh – ñoái vôùi
moãi trieát gia hieän ñaïi, coù moät nhaø hoïa só ñeå öa thích; M. Foucault
choïn Reneù Magritte, J. Derrida choïn Valerio Adami, G. Deleuze choïn Francis
Bacon. M. Heidegger chaéc haún choïn Van Gogh khi oâng chæ noùi ñeán tranh cuûa
Van Gogh trong luaän vaên Nguoàn goác cuûa coâng trình ngheä thuaät vaø
ngay caû ví duï trong giaùo trình Ñöa vaøo Sieâu hình hoïc. Nhö ñaõ noùi
ôû treân, Heidegger khoâng ñi tìm nguoàn goác ngheä thuaät, nhöng truy cöùu
nguoàn goác coâng trình ngheä thuaät:
“Moïi coâng trình ngheä thuaät ñeàu
quen thuoäc vôùi moïi ngöôøi. Töø nhöõng coâng trình kieán truùc vaø ñieâu
khaéc coù theå thaáy döïng leân ôû nhöõng nôi coâng coäng, trong nhöõng nhaø
thôø vaø trong moïi nôi ôû. Nhöõng coâng trình ngheä thuaät cuûa nhöõng thôøi
ñaïi cuõng nhö nhöõng daân toäc khaùc bieät nhaát cuõng ñöôïc caát giöõ trong
nhöõng söu taäp vaø trieån laõm. Neáu chuùng ta coi nhöõng coâng trình trong
hieän traïng nguyeân veïn vaø khoâng laøm chuùng ta thaát voïng, keát quaû laø
nhöõng coâng trình töï nhieân hieän dieän nhö nhöõng söï vaät. Böùc tranh treo
treân töôøng thì cuõng nhö khaåu suùng hay chieác noùn. Moät hoïa phaåm nhö
cuûa Van Gogh trình baøy moät ñoâi giaøy nhaø noâng ñöôïc ñem ñi du lòch töø
cuoäc trieån laõm naøy qua cuoäc trieån laõm khaùc. Nhöõng coâng trình ngheä
thuaät ñöôïc chôû ñi baèng taøu nhö than laáy töø vuøng
Theo
Heidegger, trong ngoân ngöõ trieát hoïc keå caû “söï vaät-töï-taïi” (nhö Kant
duøng ñeå chæ toaøn boä theá giôùi vaø ngay caû thöôïng ñeá) laãn söï vaät
xuaát hieän cuõng ñeàu goïi laø söï vaät. Khi noùi ñeán söï vaät , ñeán coâng
trình laø phaûi noùi ñeán trang bò, ñaëc tính coâng cuï cuûa söï vaät. Laáy thí
duï ñoâi giaøy nhaø noâng nhö böùc hoïa noåi tieáng cuûa Van Gogh (ngöôøi ñaõ
veõ nhieàu laàn nhöõng ñoâi giaøy nhö vaäy[iv]).
Ai cuõng bieát giaøy coù theå laøm baèng da hay baèng goã, coát ñeå che chaân
vaø tuøy vaøo vieäc duøng ñeå ñi laøm vieäc ngoaøi ñoàng hay ñeå khieâu vuõ maø
hình thöùc vaø vaät lieäu coù theå khaùc nhau. Nhö vaät phaåm tính duïng cuï
laø ôû choã thöïc duïng. Nhöng chính thöïc duïng laø gì? Heidegger hoûi:
“Khi maø chuùng ta chæ töôûng töôïng
moät ñoâi giaøy noùi chung hay chæ nhìn vaøo ñoâi giaøy troáng trôn, khoâng
duøng nhö treân böùc tranh, chuùng ta seõ khoâng bao giôø phaùt hieän ñöôïc
baûn theå duïng cuï cuûa duïng cuï thöïc söï laø gì. Trong böùc hoïa cuûa Van
Gogh, chuùng ta cuõng khoâng theå noùi ñeán vò trí cuûa ñoâi giaøy naøy. Khoâng
coù gì chung quanh ñoâi giaøy nhaø noâng naøy ñeå xem noù coù theå thuoäc vaøo
ñaâu – chæ moät khoâng gian khoâng xaùc ñònh. Ngay caû nhöõng lôùp ñaát töø
ñoàng ruoäng hay loái ñi baùm vaøo chuùng ñeå ít ra chöùng toû ñoâi giaøy ñaõ
ñöôïc duøng cuõng khoâng coù. Chæ moät ñoâi giaøy nhaø noâng, khoâng coù gì
hôn. Tuy vaäy...
töø khoaûng troáng ñen ôû beân trong
ñaõ sôøn cuûa ñoâi giaøy, böôùc ñi nhoïc nhaèn cuûa nhaø noâng loà loä. Trong
veû naëng neà thoâ keäch cuûa ñoâi giaøy laø söï ngoan cöôøng tích luõy cuûa
böôùc ñi chaäm raõi cuûa baø qua nhöõng luoáng caøy traûi daøi taép vaø ñoàng
boä treân caùnh ñoàng gioù chöôùng loàng loäng. Treân lôùp da giaøy laø söï aåm
öôùt vaø phì nhieâu cuûa ñaát. Döôùi goùt giaøy löôùt qua söï coâ quaïnh cuûa
con ñöôøng ruoäng khi buoåi chieàu xuoáng. Trong ñoâi giaøy rung leân tieáng
goïi thaàm cuûa ñaát, taëng phaåm yeân tònh cuûa noù mang laïi nhöõng haït chín
vaø söï töï khöôùc töø cuûa noù veà caûnh ñieâu taøn boû hoang cuûa caùnh ñoàng
loäng gioù. Trang bò naøy coøn traøn
ngaäp nieàm xao xuyeán khoâng thôû than cuõng nhö nieàm tin chaéc vaøo thöïc
phaåm, nieàm vui khoâng noùi leân lôøi laïi coù theâm nhu caàu chòu ñöïng, söï
run raåy tröôùc luùc laâm boàn saép ñeán vaø ruøng mình tôùi caûnh töû vong ñe
doïa chung quanh. Trang bò naøy thuoäc
veà ñaát vaø noù ñöôïc che chôû trong theá giôùi cuûa ngöôøi phuï
nöõ nhaø noâng .”
Nhöõng vaán ñeà Heidegger ñaët ra
laø: söï vaät, coâng trình ngheä thuaät hieän dieän trong moät theá giôùi,
coâng cuï, thöïc duïng. Taát caû nhöõng ñieàu naøy coù lieân heä vôùi chaân
lyù. Vaäy chaân lyù trong ngheä thuaät theá naøo? Derrida tìm thaáy ngöôøi ñaët
caâu hoûi aáy laø moät hoïa só, Ceùzanne trong moät bieåu ngöõ chính Derrida
seõ duøng laøm tieâu ñeà quyeån saùch oâng vieát: Chaân lyù nôi hoäi hoïa. Vaø
Derrida cuõng ñaõ phaùt hieän ra caùi raéc roái trong “ñoâi giaøy” cuûa Van
Gogh chung quanh cuoäc trao ñoåi thö töø giöõa Martin Heidegger vaø Meyer Schapiro,
nhaø chuyeân luaän veà Van Gogh. Moät ngöôøi ngay töø 1935 luaän veà ñoâi giaøy
laø thuoäc veà nhaø noâng (ein Paar Bauernschuhe) nhö nhöõng ñoaïn vaên daãn
treân. Moät ngöôøi ba möôi maáy naêm sau phaûn baùc laäp ñoaùn treân vaø cho
ñoâi giaøy thuoäc veà ngöôøi ôû thaønh thò, noùi chính xaùc hôn ñoù laø ñoâi
giaøy cuûa chính ngheä nhaân kyù teân Vincent (Van Gogh). Phaùn ñoaùn mang yù
nghóa xeùt xöû, coù nghóa tranh luaän nhö tröôùc tuïng ñình. Söï khaùc bieät
giöõa hai nguoàn goác lyù lòch, vôùi Heidegger laø nhaø noâng, ngöôøi caém reã
ôû moät nôi vaø vôùi Schapiro laø ngöôøi thaønh thò, ngöôøi löu daân maát goác
reã. Derrida baøy toû thaùi ñoä:
“Toâi thöôøng bò thuyeát phuïc veà
caùi taát yeáu vöõng chaéc trong vaán ñeà cuûa Heidegger, ngay caû neáu noù coù
laäp laïi ôû ñaây, theo nghóa toát nhaát hay xaáu nhaát cuûa töø ngöõ,
trieát hoïc truyeàn thoáng veà ngheä thuaät...Nhöng moãi laàn toâi xem ñoaïn
vaên laãy löøng noùi veà “moät böùc tranh noåi tieáng cuûa Van Gogh” nhö moät
thôøi khoaûng suy suïp thaûm thieát, nöïc cöôøi vaø coù trieäu chöùng beänh
hoaïn, coù yù nghóa.”
Derrida döôøng nhö löôõng löï khi
oâng vieát: Raûo böôùc chaân (preùcipitation du pas) coù leõ laø ñieàu ngöôøi
ta khoâng theå traùnh khi ñoái dieän vôùisöï thoâi thuùc cuûa “böùc tranh noåi
tieáng” naøy. Ñeán khi hoûi ñoâi giaøy laø gì khi khoâng laøm vieäc/khoâng
böôùc ñi? Neáu ñeå chuùng sang moät beân, giöõ laïi trong khoaûng thôøi gian
ngaén, daøi hay vónh vieãn khoâng duøng ñeán nöõa? Chuùng coù yù nghóa gì?
Chuùng ñaùng gì? ...Ñoù laø chuû ñeà, ñöôïc thoâng baùo. Noù trôû laïi chaäm.
Nhöng luoân luoân quaù nhanh – raûo böôùc/khoâng voäi (pas de preùcipitation).
“Hoài phuïc” nhö moät tieâu ñeà
trong taùc phaåm daãn treân cuûa Derrida haøm nguï taùi laäp cô sôû cuûa coâng
trình, cuõng nhö xaây döïng traïng thaùi söï vaät trong noäi dung cuûa noù.
Ñoïc Heidegger laäp cô sôû cho ñoâi giaøy khi ñaët noù vaøo baøn chaân ngöôøi
phuï nöõ nhaø noâng lao taùc treân caùnh ñoàng, coøn Schapiro coät noù vaøo
chaân Van Gogh. Trong quan ñieåm cuûa Heidegger, söï vaät coøn aån daáu döôùi
cô sôû nhaän thöùc cuûa söï vaät nhö
ngöôøi hy laïp goïi la hypokeimenon. Trong hoïa phaåm, ñoâi giaøy ôû trong moät
khoâng gian khoâng xaùc ñònh – nghóa laø khoâng coù cô sôû. Ñeå hoài phuïc cô
sôû, ñoâi giaøy phaûi gaén vaøo ñaát, neáu khoâng muoán noùi laø coät vaøo
chaân con ngöôøi gaén boù chaët cheõ vôùi maûnh ñaát. Khi Heidegger muoán ñi
tìm baûn chaát cuûa chaân lyù, caùi chaân lyù vaãn luoân bò vöïc saâu ngoân
ngöõ che khuaát. Ngoân ngöõ vaø giaøy ñeàu taùch rôøi. Söï phaân caùch daãn
ñeán thieát laäp nhöõng khaùi nieäm cho söï vaät treân cô sôû cuûa saûn phaåm.
Ñoái nghòch giöõa Schapiro vaø Heidegger veà cuøng nhöõng giaøy treân tranh laø
ñoái nghòch giöõa thöïc taïi vaø vöïc saâu, khoâng phaûi giöõa töï nhieân vaø
ngheä thuaät.
Chaân lyù trong
ngheä thuaät coù khaû höõu? Ñoái vôùi Heidegger döôøng nhö khoâng phaûi ôû nôi
ñaát nöôùc, con ngöôøi vaø tö töôûng,
nhöng trong vaän ñoäng veùn môû moái quan heä giöõa saùng taïo, tö duy vaø taïi
höõu. Trong thô Reneù Char, Francis Ponge hay Paul Celan söï taùch rôøi cuûa
chöõ ra khoûi boä ngoân ngöõ nhö moät
thaùch doá, choái boû khaùi nieäm ngheä thuaät truyeàn thoáng. Herman Rapaport
ñoái chieáu moät ñoaïn thô ngaén cuûa Celan:
Was Geschah? Der Stein trat aus dem Berge.
Wer
erwachte? Du und ich.
Sprache,
Sprache. Mit-Stern. Neben-Erde.
Armer.
Offen. Heimatlich.
Wohin
gings? Gen Unverklungen.
Mit
dem Stein gings, mit uns zwein.
Herz
und Herz. Zu schwer befunden.
Schwerer
werden. Leichter sein.
Söï vaät gì xaûy ñeán? Taûng ñaù
böôùc xuoáng nuùi.
Ai thöùc giaác? Baïn vaø
toâi.
Ngoân ngöõ, Ngoân ngöõ.
Cuøng-tinh tuù. Beân-ñòa caàu.
Ngheøo ñi. Môû roäng.
Queâ nhaø.
Veà ñaâu? Veà choán
khoâng taøn.
Ñoàng haønh vôùi ñaù
taûng, vôùi ñoâi ta.
Traùi tim vaø traùi tim.
Xöû cho naëng.
Trôû thaønh naëng hôn.
Haõy nheï bôùt ñi.
Moãi phieân khuùc thô môû ñaàu baèng
caâu hoûi, keát cuøng baèng nhöõng töø , ñoaïn ngaén ñaày aån maät. Nhö moät vaàn thô Taûn Ñaø:
Cöûa ñoäng
Ñaàu
non
Ñöôøng
loái cuõ
Caùi gì lieân keát phieân khuùc moät vaø hai
trong baøi thô cuûa Celan. Söùc maïnh cuûa troïng löïc? Haõy thöû töôûng töôïng
ai hoûi: Söï vaät gì xaûy ñeán? Ñaù
taûng vaø nhöõng tinh tuù ñeàu bieát noùi. Ñoàng haønh cuøng voùi ñoâi traùi
tim chuùng ta. Laên xuoáng theo ñònh meänh.
Myõ
hoïc maùc-xít coù khaû höõu?
Nhöõng vaán ñeà ñaõ daãn trong quan nieäm myõ hoïc cuûa Heidegger coøn caàn
thaûo luaän. Trong nhöõng quan heä veà maët höõu theå luaän, thoâng dieãn hoïc,
chuû nghóa Maùc vaø trieát hoïc veà ñôøi soáng, cuõng nhö xaõ hoäi hoïc veà
ngheä thuaät[v].
Ñaët vaán ñeà myõ hoïc maùc-xít coù
khaû höõu laø tìm hieåu töø nhöõng quan ñieåm cuûa Adorno, Lukaùcs hay Marcuse[vi].
Nhöõng taùc phaåm chính cuûa Adorno khaûo veà myõ hoïc nhö Lyù luaän myõ hoïc/Asthetische Theorie,
Nhöõng ghi cheùp veà Vaên chöông/Noten zur Literatur, Trieát lyù cuûa
Aâm nhaïc môùi/Philosophie der neuen Musik...Adorno nhìn ra moät chieàu
höôùng nhaân hoïc trong tö töôûng cuûa Marx, nhöng oâng cuõng nhaán maïnh ñeán
vieäc ñaët tö töôûng aáy trong vaên caûnh vaø thôøi ñaïi cuûa Marx. Coù nhö
vaäy môùi coù theå xem xeùt noù treân moät bình dieän môùi.
Khôûi ñieåm töø nhöõng taùc phaåm ñaàu tay cuûa
Marx, nhaát laø Baûn thaûo 1844. Quan ñieåm naøy xuaát phaùt töø choã tìm hieåu
veà con ngöôøi coù nhö theá naøo thì xeùt nhö theá , wie er geht und steht,
nghóa laø khoâng giôùi haïn vaøo kinh teá (homo economicus) hay tình duïc (homo
sexualis). Tuy nhieân ñaõ laø quan ñieåm laø coù choïn löïa; ñoái voùi Marx lao
ñoäng, töùc laø hoaït ñoäng coù yù thöùc laø ñieåm cô baûn cuûa con ngöôøi.
Theá nhöng moïi giaùc quan cuõng nhö khaû naêng caûm thuï cuûa con ngöôøi bò
haïn ñònh veà maët lòch söû. Ngöôøi voâ saûn chaúng haïn sau moät quaù trình
lao ñoäng cuõng khoâng theå phaùt trieån khaû naêng caûm thuï cuûa moät caùi
tai, moät con maét tinh teá. Quaû thöïc nhöõng giaùc quan naøy khoâng theå thu
nhaän hay phaân bieät myõ thuaät. Ñaâu laø nhöõng lyù do laøm cho nhöõng giaùc
quan cuûa con ngöôøi trôû neân thoâ vuïng nhö vaäy? chính söï phaân coâng lao
ñoäng vaø tha hoùa cuûa noù ngaên caûn con ngöôøi töï thöïc hieän ñöôïc moïi
bieåu toû sinh löïc keå caû nhöõng bieåu hieän veà ngheä thuaät. Cho neân Marx
ñöa ra moät nhaän xeùt khaúng ñònh: “Ngöôøi naøo laøm coâng vieäc buoân baùn nhöõng
khoaùng chaát chæ thaáy giaù trò buoân baùn, chöù khoâng thaáy veû ñeïp hay
baûn chaát rieâng cuûa khoaùng chaát: y khoâng coù caûm quan veà khoaùng
chaát.” Con ngöôøi khoâng khaùc gì con vaät neáu chæ laøm coâng vieäc saûn
xuaát, nhö Marx nghó: “Con vaät töï ñoàng nhaát vôùi hoaït ñoäng sinh toàn cuûa
noù. Noù khoâng taùch khoûi hoaït ñoäng maø chính laø hoaït ñoäng naøy.” Moät
khi con ngöôøi khoâng theå noùi ñeán lao ñoäng cuûa mình nhö moät hoaït ñoäng
töï do, nghóa laø coù yù thöùc chæ vì phaûi tuaân theo yù chí cuûa ngöôøi chuû
thì cuõng chaúng khaùc gì baày ong laøm vieäc theo baûn naêng vaø nhu caàu.
Hieåu nhö theá môùi roõ taïi sao Marx phaùt bieåu:
“Tröôùc tieân aâm nhaïc ñaùnh ñoäng
caûm quan aâm nhaïc cuûa con ngöôøi; vôùi ñoâi tai khoâng thính nhaïc thì aâm
nhaïc hay nhaát cuõng khoâng coù yù nghóa gì.”
Caùi ñeïp nhö vaäy lieân heä vôùi
con ngöôøi vì “con ngöôøi cöû hoaït theo nhöõng quy luaät cuûa ñeïp” – ñieàu
ñoù muoán noùi ñeïp khoâng phaûi laø moät phaïm truø tuyeät ñoái vì ñeïp gaén
lieàn vôùi hoaït ñoäng töï do vaø coù yù thöùc. Khi lao ñoäng bò tha hoùa vì
söï phaân coâng lao ñoäng thì noù cuõng haïn cheá söï phaùt trieån nhöõng quan
naêng cuûa con ngöôøi. Trong Bieän chöùng thôøi Khaisaùng/Dialektik der
Aufklarung, Horkheimer vaø Adorno daønh moät chöông baøn veà nhöõng cuoäc
phieâu löu cuûa nhaân vaät Odysseus “söï tha hoùa vôùi töï nhieân maø y mang
theo ñöôïc thöïc hieän trong quaù trình ñaáu tranh vôùi söï boû rôi töï nhieân trong
moãi cuoäc phieâu löu”. Taïi sao laïi noùi ñeán nhöõng cuoäc phieâu löu naøy?
Laø vì “ñöùng treân quan ñieåm cuûa xaõ hoäi coù trao ñoåi ñaõ phaùt trieån,
nhöõng cuoäc phieâu löu cuûa Odysseus laø moät bieåu töôïng ñuùng veà nhöõng
maïo hieåm vaïch ra con ñöôøng toùi thaønh coâng”. Ñaët trong khung caûnh kinh
teá nhö vaäy laø ñieån hình cho nhöõng ñieàu kieän cuûa xaõ hoäi tö saûn. Moät
trong nhöõng cuoäc phieâu löu lieân heä ñeán vaán ñeà myõ hoïc noùi ñeán ôû
treân laø haûi trình cuûa Odysseus ngang qua Scylla vaø Charybdis, taïi sao
khoâng choïn con ñöôøng bôùt hieåm nguy khaùc? “chæ coù theå hieåu moät caùch
thuaàn lyù nhö moät bieåu töôïng huyeàn thoaïi veà söùc maïnh toái thöôïng cuûa
nhöõng gioøng nöôùc ñoái vôùi nhöõng con taøu nhoû”. Odysseus laø ñieån hình
cuûa con ngöôøi tö saûn phaûi coät mình vaøo coät buoàm ñeå coù theå thöôûng
thöùc nhöõng tieáng haùt quyeán ruõ cuûa nhöõng myõ nöõ nhaân ñieåu, trong khi
nhöõng thuûy thuû tai ñaõ ñoå saùp kín vaãn tieáp tuïc coâng vieäc lao ñoäng
thöôøng nhaät khoâng cho pheùp hoï nghe nhöõng ñieäu ca quyeán ruõ naøy.
Odysseus laø bieåu töôïng cuûa ngöôøi tö saûn ngaøy nay ñoái vôùi tieáng haùt
cuûa myõ nöõ nhaân ñieåu laø nhöõng taùc phaåm ngheä thuaät. Chæ coù ngöôøi tö
saûn môùi ñöôïc thöôûng ngoaïn ngheä thuaät (ví nhö Odysseus coät thaân vaøo
coät buoàm, töôïng tröng cho cuoäc soáng thöôøng nhaät kieám tieàn vaø sai
khieán thuoäc haï), ngöôøi voâ saûn khoâng caûm ñöôïc ngheä thuaät (gioáng nhö
nhöõng thuûy thuû tai bò ñoå saùp khoâng nghe ñöôïc tieáng haùt) chæ vì phaûi
baùn lao ñoäng trong ñôøi soáng taàm thöôøng vaø phi nhaân. Cho neân tieáng
haùt cuûa nhaân ñieåu chæ laø aûo giaùc ñoái vôùi nhöõng thuûy thuû cuûa
Odysseus, ngheä thuaät ñoái vôùi ngöôøi voâ saûn khoâng coù yù nghóa.
Marx thöïc söï khoâng coù moät
nghieân cöùu ñaëc bieät naøo veà nhöõng vaán ñeà myõ hoïc. Tuy nhieân theo
Georg Lukaùcs, nhöõng ñoaïn vaên thu thaäp laïi cuõng coù theå ñöa ra moät quan
ñieåm nhaát quaùn vaø coù heä thoáng, nhö trong Daãn nhaäp vaøo nhöõng baøi
vieát myõ hoïc cuûa Marx vaø Engels/Einfuhrung in die asthetischen Schriften
von Marx und Engels in laïi trong Nhöõng vaán ñeà cuûa Myõ hoïc/Probleme
der Asthetik. Cuõng nhö nhieàu ngöôøi maùc-xít khaùc, Lukaùcs quan nieäm chæ coù khoa hoïc lòch söû hieåu
söï tieán hoùa cuûa töï nhieân, xaõ hoäi vaø tö töôûng nhö moät quaù trình lòch
söû toaøn dieän vaø nhaèm phaùt hieän nhöõng quy luaät chung vaø rieâng cuûa
noù. Cho neân caên nguyeân vaø phaùt trieån cuûa vaên chöông chaúng haïn laø
moät phaàn cuûa quaù trình lòch söû toaøn dieän cuûa xaõ hoäi:
“Baûn chaát myõ hoïc vaø giaù trò
myõ hoïc cuûa nhöõng taùc phaåm vaên chöông vaø töông öùng vôùi hieäu quaû cuûa
chuùng laø moät phaàn cuûa quaù trình xaõ hoäi chung vaø toaøn dieän trong ñoù
con ngöôøi laøm chuû theá giôùi thoâng qua yù thöùc cuûa mình.”[vii]
Chính trong quan nieäm tieán hoùa
cuûa lòch söû ñoù Marx ñaõ phaùt bieåu (nhö daãn nôi treân) aâm nhaïc taïo ra
caûm quan aâm nhaïc trong con ngöôøi. Cho neân moät giaùc quan khi bò boù buoäc
trong voøng taát yeáu khaéc nghieät chæ coù caûm quan haïn cheá, ñoái vôùi con
ngöôøi bò ñoùi thì hình thaùi aên uoáng kieåu ngöôøi khoâng theå coù, maø chæ
coù moät hieän höõu tröøu töôïng laø ñoà aên (fur den ausgehungerten Menschen
existiert nicht die menschliche Form der Speise, sondern nur ihr abstraktes
Dasein als Speise). Moät caùch khaùi quaùt ñieàu naøy cuõng giaûi thích taïi
sao moät xaõ hoäi coù möùc ñoä cao coù moät neàn vaên hoïc, ngheä thuaät vaø
trieát hoïc cao hôn moät xaõ hoäi ôû möùc ñoä thaáp keùm. Cho neân bieän chöùng
thöïc veà baûn chaát vaø hieän töôïng xaây döïng treân nhöõng maët ñoàng ñeàu
cuûa thöïc taïi khaùch quan, nhöõng saûn phaåm cuûa thöïc taïi chöù khoâng
phaûi chæ yù thöùc ñôn thuaàn cuûa con ngöôøi. Ngheä thuaät ñích thöïc thoaùt
ra töø caùi saâu saéc vaø bao dung naøy, nghóa laø naém laáy ñôøi soáng trong
toång theå toaøn dieän. Trong vieãn caûnh ñoù, Lukaùcs khaúng ñònh: “Noùi
chung, ñoái vôùi chuû nghóa Maùc khoâng coù gì ‘trieät ñeå môùi’.“ Ñieàu ñoù
coù nghóa laø khaùi nieäm veà moät ngheä nhaân khoâng nhaäp cuoäc chæ laø aûo
töôûng. Cho neân Lukaùcs ñi ñeán keát luaän laø ngheä thuaät lôùn, chuû nghóa
hieän thöïc chaân chính vaø chuû nghóa nhaân baûnthoáng nhaát gaén boù vaø chæ
coù moät nguyeân lyù thoáng nhaát ñoù laø quan taâm ñeán söï toaøn veïn cuûa
con ngöôøi. Chuû nghóa nhaân baûn naøy thuoäc veà nhöõng nguyeân lyù cô baûn
toái quan troïng cuûa Myõ hoïc maùc-xít.[viii]Nhöõng
keát luaän naøy chaúng khaùc gì tuyeân ngoân hieän sinh cuûa Sartre.
Trong moät taäp saùch nhoû luaän veà
Tröôøng toàn cuûa Vaên hoùa: Choáng laïi Myõ hoïc maùc-xít taát ñònh/Die
Permanenz der Kunst: Wider eine bestimmte Marxistische Asthetik[ix],
Herbert Marcuse thaûo luaän nhöõng vaán ñeà do quan ñieåm “chính thoáng” trong
lyù luaän maùc-xít gaây ra. Quan ñieåm cuûa oâng laø ngöôïc vôùi quan ñieåm myõ
hoïc chính thoáng, coù moät tieàm naêng chính trò cuûa ngheä thuaät ngay trong
ngheä thuaät, trong chính hình thaùi myõ hoïc. Ngheï thuaät do ñoù töï trò vôùi
nhöõng quan heä xaõ hoäi nhaát ñònh. Theo oâng coù moät tieâu chuaån luoân
luoân toàn taïi cho pheùp chuùng ta phaân bieät vaên chöông “cao” vôùi vaên
chöông “thoâng tuïc”. Trong chieàu höôùng phaù vôõ thöïc taïi xaõ hoäi thaàn bí
hoùa ñeå môû ra chaân trôøi bieán ñoåi, moïi taùc phaåm ngheä thuaät chaân
chính coù theå coi nhö caùch maïng, nghóa laø coù tính caùch laät ñoå tri giaùc
vaø nhaän thöùc cuûa hieän thöïc. Quan ñieåm cuûa Marcuse veà “chaân lyù cuûa
ngheä thuaät döïa vaøo ñieàu naøy: theá giôùi thöïc söï nhö theå hieän ra trong
taùc phaåm ngheä thuaät.[x]
Cho neân vaên chöông chæ coù theå goïi laø caùch maïng theo yù nghóa ñoái
chieáu vôùi chính noù, khi noäi dung chuyeån bieán thaønh hính thöùc. Nhöõng
khaùi nieäm cô baûn cuûa myõ hoïc maùc-xít nhö coi ngheä thuaät laø thuoäc yù
thöùc heä, tính giai caáp caàn phaûi xem xeùt laïi. Nhöõng ñònh thöùc trong
bieän chöùng maùc-xít nhö traán aùp tính chuû quan cuûa caù nhaân, yù thöùc vaø
voâ thöùc caù nhaân vaøo yù thöùc giai caáp ñöa lyù luaän maùc-xít chìm ngaäp
vaøo söï vaät hoùa bieán chuû nghóa duy vaät lòch söû thaønh chuû nghóa duy
vaät taàm thöôøng. Luaän ñieåm Marcuse ñeà ra laø:
“Nhöõng phaåm tính tieán boä cuûa ngheä thuaät
nhö buoäc toäi hieän thöïc (established reality) vaø vieän daãn hình töôïng
ñeïp (schoner Schein) cuûa giaûi phoùng ñöôïc xaây döïng moät caùch minh thi
trong nhöõng chieàu kích maø ngheä thuaät vöôït thoaùt taát ñònh xaõ
hoäi vaø töï giaûi phoùng khoûi vuõ truï dieãn ngoân vaø öùng xöû nhaát ñònh
trong khi vaãn baûo toaøn ñöôïc söï hieän dieän toaøn veïn.”
Söï bieán ñoåi myõ hoïc ñöôïc hoaøn taát thoâng
qua vieäc taùi taïo hình ngoân ngöõ, tri giaùc vaø nhaän thöùc ngoõ haàu coù
theå khai môû baûn chaát cuûa thöïc taïi trong nhöõng hieän töôïng beà ngoaøi
cuûa noù, töùc laø nhöõng tieàm naêng bò doàn eùp cuûa con ngöôøi vaø töï
nhieân. Coâng trình ngheä thuaät nhö vaäy bieåu hieän thöïc taïi trong khi keát
aùn noù. Marcuse nhaán maïnh ñeán chöùc naêng pheâ phaùn cuûa ngheä thuaät
ñoùng goùp vaøo cuoäc ñaáu tranh cho giaûi phoùng döïa treân hình thaùi myõ
hoïc:
“Moät coâng trình ngheä thuaät chaân chính hay
trung thöïc khoâng phaûi do noäi dung cuûa noù (nghóa laø dieãn ñaït
“ñuùng” nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi),
khoâng phaûi bôûi hình thaùi “thuaàn tuùy” cuûa noù, nhöng do noäi dung chuyeån
bieán hình thaùi .“
Noäi dung chuyeån bieán hình thaùi nhö dieãn ngöõ
Nietzsche duøng: Wille zur Gestalt. Cho neân ôû moät choã khaùc chính Marcuse
ñaõ vieän daãn Nietzsche ñeå xaùc ñònh hình thaùi myõ hoïc khoâng ñoái laäp
vôùi noäi dung maø hình thaùi trôû thaønh noäi dung vaø ngöôïc laïi:
“Caùi giaù ñeå trôû thaønh moät ngheä nhaân laø
kinh qua ñieàu moïi ngöôøi khoâng thuoäc giôùi ngheä thuaät goïi laø hình
thaùi, nhö noäi dung, nhö “chính söï vaät”(die Sache selbst). Tuy theá con
ngöôøi thuoäc veà moät theá giôùi ñaûo nghòch; vì baây giôø noäi dung, goàm chính
ñôøi soáng chuùng ta, trôû thaønh moät caùi gì coù veû hình thöùc.”[xi]
Lyù luaän maùc-xít nhö Marcuse hieåu laø lónh
hoäi xaõ hoäi hieän laäp nhö moät thöïc taïi caàn bieán ñoåi. Ñoàng quan ñieåm
vôùi nhöõng nhaø lyù luaän pheâ phaùn nhoùm Frankfurt, Marcuse daãn lôøi :”Moïi
söï vaät hoùa laø laøm queân laõng”[xii],
ngheä thuaät nhaèm choáng laïi vaät hoùa khi laøm cho theá giôùi suy nhöôïc
phaûi leân tieáng, ca haùt vaø ñoâi khi nhaåy muùa nöõa, bôûi queân söï nhoïc
nhaèn vaø nieàm vui quaù khöù chæ coù nghóa laø laøm khuaây ñôøi soáng döôùi
moät nguyeân lyù thöïc taïi öùc cheá, ngöôïc laïi, nhôù laø thuùc ñaåy xu theá
chinh phuïc khoå ñau vaø laøm tröôøng toàn nieàm vui, “trôû thaønh moät ñoäng
löïc (motive power) trong cuoäc ñaáu tranh nhaèm bieán ñoåi theá giôùi.”
Moät quan ñieåm nhö theá ñaõ xa rôøi vôùi truyeàn
thoáng myõ hoïc maùc-xít, nhöng gaàn vôùi nhöõng tö traøo myõ hoïc tieàn phong
cuûa theá kyû hai möôi. Tuy nhieân nhöõng phaïm truø hay tieâu chuaån myõ hoïc
ñaõ laäp thaønh nhö ñi chaäm laïi so vôùi toác ñoä hình thaønh cuûa ngheä
thuaät, nhaát laø ngheä thuaät taïo hình khi so vôùi nhöõng cuoäc noåi daäy
cuûa tröôøng phaùi Dada, Duchamp, Picasso, Kandinsky, Mondrian vaø nhöõng teân
tuoåi khaùc nhö Lissitskij, Tatlin, Rodchenko, traøo löu Bauhaus...Coøn nhöõng
vaän ñoäng môùi cuûa nhöng theá heä 80s vaø 90 haäu hieän ñaïi nhö Hopper,
Magritte, Bacon, Johns, Chia..., thöù ngoân ngöõ phuø du cuûa hình töôïng (Die
verstummende Sprache des Bildes) noùi nhö H.G. Gadamer. Ñi tìm cô sôû myõ hoïc
cuûa thôøi quaù ñoä naøy laø ñeà taøi cuûa moät baøi vieát khaùc.
------------------------------
[1]
Baét nguoàn tö
stanesthai/caûm tính; khoa hoïc lieân quan ñeán caûm tính (die die Sinne
betreffende Wissenschaft). Trong quaù trình lòch söû trieát hoïc taây phöông,
ngöôøi ta vaãn ghi nhaän A. G. Baumgarten laø trieát gia ñaàu tieân ñaõ ñeà ra
töø myõ hoïc/Aesthetica nhö moät khoa hoïc ñoäc laäp vaø ñöôïc nhöõng nhaø
trieát hoïc veà sau coâng nhaän. Nhöõng trieát gia coù heä thoáng nhö Hegel, N.
Hartmann daøn traûi tö töôûng töø töï nhieân ñeán tinh thaàn vaãn saép ñaët
moät lyù luaän sau cuøng laø myõ hoïc. Moät ngöôøi thöû vieát veà lòch söû myõ
hoïc nhö Bernard Bosanquet xaùc ñònh myõ hoïc coù nghóa laø trieát hoïc veà
caùi Ñeïp trong khi Benedetto Croce quan nieäm myõ hoïc (Estetica) nhö moät
nhaän thöùc tröïc giaùc ñoäc laäp vôùi nhaän thöùc tri thöùc; tröïc giaùc laø
bieåu hieän, laø hình thaùi vaø caûm tính laø noäi dung. Tuy Baumgarten ñöôïc
coi nhö ngöôøi xaây döïng khoa myõ hoïc nhöng oâng cuõng ñeà xuaát nhöõng dò
luaän nhö “Aesthetica ars est, non scientia..Aestheticum natum juvat theoria
complectior, rationis auctoritate comendabilior, exactior, minus confusa,
certior, minus trepida..”Kant trong giai ñoaïn “tieàn pheâ phaùn” vôùi Nhöõng
caûm quan veà caùi ñeïp vaø cao caû/Beobachtungen uber das Gefuhl des Schonen
und Erhabenen (1763) coù theå vieát nhöõng caâu nhö “ñeâm cao caû, ngaøy töôi ñeïp/die Nacht ist
erhaben, der Tag ist schon”. Caùi ñeïp thöïc söï laø chuû ñieåm cuûa myõ
hoïc? Coù theå ngôø vöïc nhö Diderot:
Comment se fait-il que presque tous les hommes soient d’accord qu’il y a un
beau?”
[1] Laïi trôû veà töø hy laïp aisthetikos;
coù caùi chung trong caùi rieâng nhö khi noùi ñeán nhöõng söï vaät nhö
Bric-aø-brac estheùtique cuûa Baudelaire hay khoa giaûi phaãu thaåm myõ khoâng?
[1] X. Critique et Clinique. Deleuze duøng hai töø “pouvoir” vaø
“puissance” haún ñeå minh thi töø “kraft” trong tieâu ñeà taùc phaåm cuûa Kant.
Phaàn lôùn nhöõng dòch giaû chuyeån ngöõ sang tieáng Anh ñeàu duøng tieâu ñeà
“Critique of Judgment”, ngoaïi tröø môùi ñaây Guyer duøng tieâu ñeà “Critique
of the Power of Judgment” haún chòu aûnh höôûng töø Deleuze.
[1] Trong La Veùriteù en peinture cuûa Derrida lieät keâ nhöõng hoïa phaåm
veà giaøy cuûa Van Gogh veõ trong nhöõng naêm 1886-87 ñeå taïi National Vincent
Van Gogh Museum ôû Amsterdam, Baltimore Museum of Art, Schumacher Collection,
Fogg Art Museum ôû Massachusetts.
[1] Pierre Bourdieu laø nhaø xaõ hoäi hoïc
hieän ñaïi luaän nhieàu veà nhöõng vaán ñeà myõ hoïc. Oâng nhaän ñònh: Xaõ hoäi
hoïc vaø ngheä thuaät thöôøng khoâng laøm nhöõng baïn ñoàng saøng toát. Ñoù laø
loãi cuûa ngheä thuaät vaø ngheä nhaân , nhöõng ngöôøi coù dò öùng vôùi moïi
söï ñe doïa ñeán yù töôûng hoï coù veà hoï: vuõ truï cuûa ngheä thuaät laø vuõ
truï cuûa nieàm tin, tin vaøo thieân phuù, trong caùi ñoäc nhaát cuûa ngöôøi
saùng taïo khoâng do ai taïo, vaø söï xaâm nhaäp cuûa nhaø xaõ hoäi hoïc ñi tìm
kieám hieåu bieát, caét nghóa vaø giaûi thích nhöõng gì tìm thaáy laø moät
nguoàn goác cuûa xaáu xa naøy.
(Questions de Sociologie).
[1] Khoâng keå ñeán nhöõng thaûo luaän kieåu
maùcxit-leninit nhö theå: “Söï tieán boä vaên hoùa vaø xaõ hoäi cuûa loaøi
ngöôøi trong theá kyû hai möôi chòu aûnh höôûng ngaøy caøng gia taêng cuûa
Caùch maïng xaõ hoäi chuû nghóa thaùng Möôøi vó ñaïi, ñaõ chaám döùt caûnh
ngöôøi boùc loät ngöôøi vaø tuyeân caùo kyû nguyeân giaûi phoùng lao ñoäng vaø
söï bình ñaúng cuûa moïi daân toäc, quoác gia vaø quoác tòch...” hay: “Nhöõng
nguyeân taéc lyù luaän cuûa chính saùch vaên hoùa cuûa Ñaûng coäng saûn xaây
döïng treân nhaän thöùc maùc-xít veà töï nhieân vaø baûn chaát cuûa ngheä
thuaät. Nhöõng nguyeân taùc naøy tröôùc tieân do Karl Marx vaø Friedrich Engels
laøm ra roài ñöôïc phaùt trieån döôùi nhöõng ñieàu kieän lòch söû bôûi Vladimir
Lenin, ñaëc bieät laø trong taùc phaåm “Toå chöùc Ñaûng vaø Vaên hoïc Ñaûng...”(trích trong Myõ hoïcMaùcxit Leninit vaø nhöõng boä moân ngheä thuaät, Nxb Tieán
boä 1980). X. Pheâ phaùn Chuû
nghóa Maùc vaø vaên chöông trong
Vaên chöông vaø Löu ñaøy, 1985 cuûa taùc giaû.
[1] Das asthetische Wesen und der
asthetische Wert der literarischen Werke und im Zusammenhang damit ihre Wirkung
sind ein Teil jenes allgemeinen und zusammenhangenden gesellschaftlichen
Prozesses, in dem sich der Mensch die Welt durch sein Bewusstsein aneignet.
[1] Die Sorge um die Integritat des
Menschen. Dieser Humanismus gehort zu den wichtigsten Grundprinzipien der
marxistischen Asthetik.
[1] Baûn dòch sang Anh ngöõ cuûa chính
Marcuse vaø Erica Sherover laø :The
Aesthetic Dimension; Toward a Critique of Marxist Aesthetics.
[1] The world really is as it appears in the
work of art.
[1] Daãn trong Der Wille zur Macht.
[1] Nhaø vaên tieäp Milan Kundera ñaõ moâ
taû ñaùm laõnh tuï coäng saûn laø ngöôøi toå chöùc queân laõng cho nhaân loaïi,
X. Vaên chöông vaø löu ñaøy cuûa
taùc giaû, chöông vieát veà M. Kundera, moät khuoân maët vaên chöông löu vong.ø aistanesthai/caûm tính; khoa hoïc lieân
quan ñeán caûm tính (die die Sinne betreffende Wissenschaft). Trong quaù trình
lòch söû trieát hoïc taây phöông, ngöôøi ta vaãn ghi nhaän A. G. Baumgarten laø
trieát gia ñaàu tieân ñaõ ñeà ra töø myõ hoïc/Aesthetica nhö moät khoa hoïc
ñoäc laäp vaø ñöôïc nhöõng nhaø trieát hoïc veà sau coâng nhaän. Nhöõng trieát
gia coù heä thoáng nhö Hegel, N. Hartmann daøn traûi tö töôûng töø töï nhieân
ñeán tinh thaàn vaãn saép ñaët moät lyù luaän sau cuøng laø myõ hoïc. Moät
ngöôøi thöû vieát veà lòch söû myõ hoïc nhö Bernard Bosanquet xaùc ñònh myõ
hoïc coù nghóa laø trieát hoïc veà caùi Ñeïp trong khi Benedetto Croce quan
nieäm myõ hoïc (Estetica) nhö moät nhaän thöùc tröïc giaùc ñoäc laäp vôùi nhaän
thöùc tri thöùc; tröïc giaùc laø bieåu hieän, laø hình thaùi vaø caûm tính laø
noäi dung. Tuy Baumgarten ñöôïc coi nhö ngöôøi xaây döïng khoa myõ hoïc nhöng
oâng cuõng ñeà xuaát nhöõng dò luaän nhö “Aesthetica ars est, non
scientia..Aestheticum natum juvat theoria complectior, rationis auctoritate
comendabilior, exactior, minus confusa, certior, minus trepida..”Kant trong
giai ñoaïn “tieàn pheâ phaùn” vôùi Nhöõng caûm quan veà caùi ñeïp vaø cao
caû/Beobachtungen uber das Gefuhl des Schonen und Erhabenen (1763) coù theå
vieát nhöõng caâu nhö “ñeâm cao caû,
ngaøy töôi ñeïp/die Nacht ist erhaben, der Tag ist schon”. Caùi ñeïp thöïc söï
laø chuû ñieåm cuûa myõ hoïc? Coù theå
ngôø vöïc nhö Diderot: Comment se fait-il que presque tous les hommes soient
d’accord qu’il y a un beau?”
[1] Laïi trôû veà töø hy laïp aisthetikos;
coù caùi chung trong caùi rieâng nhö khi noùi ñeán nhöõng söï vaät nhö
Bric-aø-brac estheùtique cuûa Baudelaire hay khoa giaûi phaãu thaåm myõ khoâng?
[1] X. Critique et Clinique. Deleuze duøng hai töø “pouvoir” vaø
“puissance” haún ñeå minh thi töø “kraft” trong tieâu ñeà taùc phaåm cuûa Kant.
Phaàn lôùn nhöõng dòch giaû chuyeån ngöõ sang tieáng Anh ñeàu duøng tieâu ñeà
“Critique of Judgment”, ngoaïi tröø môùi ñaây Guyer duøng tieâu ñeà “Critique
of the Power of Judgment” haún chòu aûnh höôûng töø Deleuze.
[1] Trong La Veùriteù en peinture cuûa Derrida lieät keâ nhöõng hoïa phaåm
veà giaøy cuûa Van Gogh veõ trong nhöõng naêm 1886-87 ñeå taïi National Vincent
Van Gogh Museum ôû Amsterdam, Baltimore Museum of Art, Schumacher Collection,
Fogg Art Museum ôû Massachusetts.
[1] Pierre Bourdieu laø nhaø xaõ hoäi hoïc
hieän ñaïi luaän nhieàu veà nhöõng vaán ñeà myõ hoïc. Oâng nhaän ñònh: Xaõ hoäi
hoïc vaø ngheä thuaät thöôøng khoâng laøm nhöõng baïn ñoàng saøng toát. Ñoù laø
loãi cuûa ngheä thuaät vaø ngheä nhaân , nhöõng ngöôøi coù dò öùng vôùi moïi
söï ñe doïa ñeán yù töôûng hoï coù veà hoï: vuõ truï cuûa ngheä thuaät laø vuõ
truï cuûa nieàm tin, tin vaøo thieân phuù, trong caùi ñoäc nhaát cuûa ngöôøi
saùng taïo khoâng do ai taïo, vaø söï xaâm nhaäp cuûa nhaø xaõ hoäi hoïc ñi tìm
kieám hieåu bieát, caét nghóa vaø giaûi thích nhöõng gì tìm thaáy laø moät
nguoàn goác cuûa xaáu xa naøy.
(Questions de Sociologie).
[1] Khoâng keå ñeán nhöõng thaûo luaän kieåu
maùcxit-leninit nhö theå: “Söï tieán boä vaên hoùa vaø xaõ hoäi cuûa loaøi
ngöôøi trong theá kyû hai möôi chòu aûnh höôûng ngaøy caøng gia taêng cuûa
Caùch maïng xaõ hoäi chuû nghóa thaùng Möôøi vó ñaïi, ñaõ chaám döùt caûnh
ngöôøi boùc loät ngöôøi vaø tuyeân caùo kyû nguyeân giaûi phoùng lao ñoäng vaø
söï bình ñaúng cuûa moïi daân toäc, quoác gia vaø quoác tòch...” hay: “Nhöõng
nguyeân taéc lyù luaän cuûa chính saùch vaên hoùa cuûa Ñaûng coäng saûn xaây
döïng treân nhaän thöùc maùc-xít veà töï nhieân vaø baûn chaát cuûa ngheä
thuaät. Nhöõng nguyeân taùc naøy tröôùc tieân do Karl Marx vaø Friedrich Engels
laøm ra roài ñöôïc phaùt trieån döôùi nhöõng ñieàu kieän lòch söû bôûi Vladimir
Lenin, ñaëc bieät laø trong taùc phaåm “Toå chöùc Ñaûng vaø Vaên hoïc Ñaûng...”(trích trong Myõ hoïcMaùcxit Leninit vaø nhöõng boä moân ngheä thuaät, Nxb Tieán
boä 1980). X. Pheâ phaùn Chuû
nghóa Maùc vaø vaên chöông trong
Vaên chöông vaø Löu ñaøy, 1985 cuûa taùc giaû.
[1] Das asthetische Wesen und der
asthetische Wert der literarischen Werke und im Zusammenhang damit ihre Wirkung
sind ein Teil jenes allgemeinen und zusammenhangenden gesellschaftlichen
Prozesses, in dem sich der Mensch die Welt durch sein Bewusstsein aneignet.
[1] Die Sorge um die Integritat des
Menschen. Dieser Humanismus gehort zu den wichtigsten Grundprinzipien der
marxistischen Asthetik.
[1] Baûn dòch sang Anh ngöõ cuûa chính
Marcuse vaø Erica Sherover laø :The
Aesthetic Dimension; Toward a Critique of Marxist Aesthetics.
[1] The world really is as it appears in the
work of art.
[1] Daãn trong Der Wille zur Macht.
[1] Nhaø vaên tieäp Milan Kundera ñaõ moâ
taû ñaùm laõnh tuï coäng saûn laø ngöôøi toå chöùc queân laõng cho nhaân loaïi,
X. Vaên chöông vaø löu ñaøy cuûa
taùc giaû, chöông vieát veà M. Kundera, moät khuoân maët vaên chöông löu vong.