|
|
||
|
Chæ daån caùch download font VNI mieån
phí ñeå ñoïc Ñaëc san Vieät Voõ Ñaïo: click
Chæ daån
TRIEÁT
HOÏC - PHI TRIEÁT HOÏC
ÑAËNG PHUØNG QUAÂN
qui a peur
de la philosophie?
ai sôï
trieát hoïc? laø caâu hoûi ñaët ra trong khung caûnh moät xaõ hoäi ñang thöïc
haønh giaûng daïy trieát hoïc: caâu hoûi
nhö moät thaùch ñoá ñoái vôùi nhöõng nguôøi baûo veä vieäc giaûng daïy trieát
hoïc, vôùi nhöõng ngöôøi choáng laïi vieäc giaûng daïy trieát hoïc, baûo veä,
nhöng baûo veä caùi gì, hoaëc choáng, nhöng choáng caùi gì? moät boä moân
khoâng caàn thieát trong moät heä thoáng giaùo duïc ñang treân ñaø kyõ thuaät
hoùa toaøn dieän? hay moät truyeàn thoáng nhöõng nguyeân lyù vónh vieãn khoâng
ñoåi töø thôøi coå ñaïi?
caâu hoûi ñaõ ñöôïc ñaët ra trong
moät tröôøng hôïp caù bieät: töø nhöõng tranh luaän cuûa nhoùm Greph (nghieân
cöùu veà vieäc giaûng daïy trieát hoïc) chung quan döï aùn caûi toå Haby, trong
hoaøn caûnh moät nöôùc Phaùp vôùi truyeàn thoáng giaûng daïy trieát hoïc cho
lôùp choùt baäc Trung hoïc (Terminale)[i]; tuy nhieân vaán ñeà khoâng phaûi ôû
choã coù neân duy trì vieäc daïy trieát hoïc ôû baäc trung hoïc, hay coù theå
coøn ñöa xuoáng lôùp naêm, lôùp saùu vì coù lieân quan ñeán söï toàn taïi cuûa
nhöõng ngöôøi daïy trieát hoïc hay nhöõng tröôøng sö phaïm ñaøo taïo thaøy
giaùo trieát hoïc; vaán ñeà vöôït khoûi khuoân khoå ñònh cheá quoác gia, khu
vöïc ñòa lyù hay chöông trình giaùo duïc vì vaán ñeà töï baûn chaát trieát lyù
cuûa noù laø trieát hoïc coù khaû höõu vaø khaû naêng trieát lyù vaøo luùc naøo
cuûa tuoåi taùc nhaân loaïi?
caâu hoûi quaû thöïc ñaõ ñöôïc ñaët
ra töø khi con ngöôøi khôûi söï ñaët vaán ñeà trieát lyù hay khoâng trieát lyù;
nhö vaäy trieát hoïc vaø phi trieát hoïc ñaõ ôû ngay trong tranh luaän traûi
daøi suoát thôøi lòch söû töï nguyeân uûy, hay baét ñaàu cuûa kyû nguyeân phi
trieát hoïc?
Sarah Kofman ñaõ nhaéc ñeán thôøi
ñaïi sieâu hình cuûa Auguste Comte nhö moät thôøi ñaïi quaù ñoä ñeå truy cöùu
moät vaán ñeà döôøng nhö hieän dieän nôi nhöõng trieát gia keå töø nhöõng nhaø
nguïy bieän cho ñeán Nietzsche, vaán ñeà luùc naøo laø toái haûo cho coâng
vieäc trieát lyù?
der Wille
zur Wahrheit
YÙ chí
tôùi chaân lyù, nhö Nietzsche ngôø vöïc, loâi cuoâaùn chuùng ta ñeán bieát bao
nhieâu laø phieâu löu maïo hieåm...thöïc ra chuùng ta ñaõ trì treä khaù laâu
tröôùc vaán ñeà nguyeân uûy cuûa YÙ chí naøy[ii]; bôûi möu caàu chaân lyù, taïi
sao khoâng phaûi toát hôn laø phi chaân lyù (Unwahrheit)?
töø ñoù Nietzsche khaùm phaù ra laø
taát caû neàn trieát hoïc lôùn naøy chaúng qua chæ laø Xöng toäi cuûa taùc giaû
vaø laø moät loaïi Truyeän kyù voâ tình maø khoâng hay[iii] - vaøo caùi luùc
maø “nieàm tin” cuûa trieát gia nhaäp cuoäc, hay noùi nhö moät caâu saám coå:
baây giôø laø thôøi cuûa keû ngoác, ñeïp vaø huøng maïnh[iv]
nieàm tin aáy döïa vaøo ñaâu? coù
phaûi soáng “phuø hôïp vôùi töï nhieân”? hay soáng, cuõng nhö trieát lyù, ñoøi
hoûi moät caùi gì khaùc vôùi töï nhieân? döôøng nhö Nietzsche khoâng tin vaøo
nhöõng nhaø khaéc kyû (Stoiker) khi oâng cho laø daàu coù yeâu chaân lyù ñeán
maáy ñi nöõa, chuùng ta cuõng khoâng theå khoâng nhìn khaùc vôùi ngöôøi khaéc
kyû veà töï nhieân, maø ñoù khoâng phaûi laø moät caâu chuyeän coå muoân ñôøi,
ngaøy nay cuõng vaäy khi moät trieát hoïc baét ñaàu vôùi nieàm tin vaøo chính
mình – taïo theá giôùi theo hình aûnh cuûa chính mình, khoâng gì khaùc hôn vì
“trieát hoïc chính laø caùi baûn naêng chuyeân cheá naøy, caùi yù chí tôùi
quyeàn naêng coù tính caùch tinh thaàn nhaát, yù chí “saùng taïo theá giôùi”,
ra nguyeân lyù ñaàu tieân/causa prima”[v]
oâng caûm thaáy buoàn noân (Ekel)
tröôùc caùi troø thoâ bæ cuûa nhöõng loái trieát lyù quanh co naøy; caùi aûnh
höôûng cuûa Kant vaøo trieát hoïc Ñöùc khi töôûng laø phaùt hieän ra quan naêng
môùi trong con ngöôøi, quan naêng hình thaønh nhöõng phaùn ñoaùn toång hôïp
tieân thieân[vi] - vaán ñeà ñaët ra coù phaûi laø “laøm theá naøo nhöõng phaùn
ñoaùn naøy khaû höõu?” hay thöïc ra phaûi hoûi “taïi sao thieát yeáu phaûi tin
vaøo loaïi phaùn ñoaùn naøy?”
ngöôøi ta ñaõ mô töôûng – vaø Kant
nhaø trieát hoïc giaø nua naøy laø ngöôøi ñaàu tieân; song, khi ngöôøi ta giaø,
nieàm mô tan bieán[vii] - ñoù laø lyù do taïi sao Nietzsche khoâng tin vaøo
trieát hoïc giaùo ñieàu maø oâng coi nhö moät troø treû con quyù phaùi;
trieát lyù, nhö vaäy tröôûng thaønh
khoâng phaûi vì tuoåi taùc, nhöng khôûi söï ñuùng thôøi: ngöôøi hy laïp ñaõ
bieát khôûi söï ñuùng thôøi vaø hoï ñaõ chæ ra roõ raøng hôn caùc daân toäc
khaùc vaøo luùc naøo caàn phaûi khôûi söï trieát lyù...chính laø luùc caàn
phaûi khôûi söï trong haïnh phuùc, ôû vaøo toät ñænh thôøi tröôûng thaønh traùng kieän, trong ngoïn löûa böøng nhueä
khí cuûa tuoåi thanh xuaân huøng duõng vaø chieán thaéng.[viii]
ñoù laø buoåi bình minh cuûa trieát
hoïc – thôøi kyø truïc cuûa nhaân loaïi (Jaspers)? – nhö Nietzsche chæ ra,
ngöôøi hy laïp trong khi trieát lyù vaøo thôøi khoaûng naøy trong lòch söû cuûa
hoï ñaõ cho chuùng ta roõ theá naøo laø trieát lyù vaø phaûi trieát lyù ra sao;
nhöng chính Nietzsche cuõng laø
ngöôøi ñaët laïi caâu hoûi coù phaûi Socrate laø ngöôøi ñaõ laøm hö hoûng thanh
nieân?
O sancta
simplicitas
Nietzsche
ca ngôïi ngöôøi hy laïp ñaõ phaùt kieán ra nhöõng nguyeân maãu cuûa tö töôûng
trieát lyù maø ngöôøi ñôøi sau hoaøn toaøn khoâng ñoùng goùp theâm ñöôïc ñieàu
gì quan troïng?
ñaâu laø caùi uyeân aùo cuûa trieát
hoïc? coù phaûi töï baûn chaát cuûa chaân lyù?
ôû ñaâu? trôû laïi chuyeän nguï
ngoân hang ñoäng cuûa Platon nhö Heidegger ñaõ laøm trong giaùo trình khoùa
muøa ñoâng 1931-32 ôû
taïi sao ñem chuyeän nguï ngoân
hang ñoäng laø nhöõng aån duï thöôøng ñöôïc noùi nhieàu ñeán trong saùch vôû
giaùo khoa nhaäp moân trieát hoïc ôû ñaây? vaán ñeà ñoái vôùi Heidegger laø
khai phaù baûn chaát cuûa chaân lyù haøm chöùa nôi töø alhqeia trong nguï ngoân hang ñoäng cuûa
thieân Politeia maø Heidegger quan nieäm laø naøy
laø ngöôøi ta ñaõ hieåu sai ñi khi dòch ra tieáng Ñöùc laø ‘Der Staat’. Nguï
ngoân moät chöùng côù veà chaân lyù nhö moät khai môû; caâu chuyeän coù theå
ñoïc theo Heidegger nhö sau:
hình aûnh
ngöôøi ta soáng trong moät caên phoøng döôùi maët ñaát nhö moät caùi hang, vôùi
moät haønh lang daøi ñi vaøo môû ra aùnh saùng treân toaøn beà roäng cuûa noù,
trong caên phoøng naøy, ngöôøi ta bò xieàng chaân vaø coå ngay töø thuôû nhoû,
khieán hoï vaãn ôû moät choã, vaø chæ nhìn thaáy gì ôû tröôùc maët, hieän dieän
tröôùc hoï, hoï khoâng theå ngoaùi ñaàu laïi sau vì bò xieàng xích, tuy nhieân
aùnh saùng ñeán vôùi hoï töø phía sau, töø moät ngoïn löûa chaùy saùng treân
cao vaø ôû khoaûng xa, giöõa nhöõng ngöôøi tuø vaø ngoïn löûa, sau löng hoï laø
moät haønh lang doïc theo ñoù xaây moät böùc töôøng nhoû, gioáng nhö maøn muùa
roái giöõa ngöôøi trình dieãn vaø khaùn giaû, vaø treân ñoù nhöõng ngöôøi ñieàu
khieån con roái phoâ baøy taøi ngheä;
...haõy
töôûng töôïng xa hôn laø ngöôøi ta ñem moïi loaïi vaät ôû ñaèng sau maøn aûnh,
roïi chieáu leân ñoù, caû nhöõng hình töôïng ngöôøi vaø con vaät laøm baèng ñaù
vaø goã, cuõng nhö moïi loaïi giaû töôïng con ngöôøi laøm ra; dó nhieân moät
vaøi ngöôøi naøy coù theå noùi trong boïn hoï, vaø nhöõng ngöôøi khaùc giöõ im
laëng;
moät hình
aûnh ñaëc thuø oâng veõ ra, vôùi nhöõng tuø nhaân ñaëc bieät!
hoï cuõng
gioáng nhö chuùng ta vaäy! naøy haõy noùi cho toâi roõ oâng nghó nhöõng con
ngöôøi naøy coù theå nhìn thaáy gì, daàu laø vôùi chính khaû naêng cuûa hoï hay
vôùi söï trôï giuùp cuûa nhöõng ngöôøi ñoàng baïn, neáu khoâng ngoaøi nhöõng
caùi boùng qua ngoïn löûa roïi haét leân böùc töôøng hang tröôùc maët hoï?
laøm sao
hoï coù theå nhìn thaáy gì khaùc neáu hoï ñaõ bò ngaên caûn quay ñaàu laïi
suoát ñôøi?
vaø coøn
nhöõng vaät mang ñeán phía sau hoï? cuõng nhö vaäy sao ( nghóa laø chæ nhìn
thaáy boùng)?
coù theå
laøm sao khaùc ñöôïc?
neáu nhö
giaû duï hoï coù theå noùi vôùi nhau veà nhöõng ñieàu hoï thaáy, oâng coù nghó
laø hoï coi ñoù nhö nhöõng hieän thöïc?
chaéc haún
vaäy
vaø neáu
nhö böùc töôøng caên nguïc tuø tröôùc maët hoï phaûn chieáu aâm thanh, oâng coù
nghó laø hoï giaû duï, moãi khi coù ngöôøi ñi ngang treân ñöôøng noùi, laø
tieáng noùi phaùt xuaát töø chieác boùng ngang qua tröôùc hoï?
thaùnh
thaàn ôi, chaéc haún roài! (514 a2 – 515 c 3)
khi ñoïc Politeia Heidegger ñaõ chia baûn vaên ra
boán giai ñoaïn theo trình töï dieãn bieán cuûa nguï ngoân; trong giai ñoaïn
ñaàu keå treân, chuyeån bieán cuûa caâu chuyeän laø:
nhö vaäy
trong moïi ngaû hoï coi chieác boùng cuûa nhöõng giaû töôïng laø caùi ñaõ khai
môû (das Un-verborgene)?
chaéc haún
vaäy
nhöõng thu
taäp trong phaàn nguï ngoân naøy laø:
nhöõng
chieác boùng (skiai)
caùi khai môû (to alhqeV) thaân phaän con ngöôøi laø tuø nhaân (desmwtai) löûa vaø aùnh saùng (pur/fwV), con ngöôøi khoâng coù quan heä
vôùi aùnh saùng vaø söï vaät (dpisqen) vaãn aån daáu ñaèng sau hoï, con ngöôøi tuø cuõng
khoâng quan heä vôùi nhau, hoï chæ nhìn thaáy boùng cuûa hoï,vaø coi caùi khai
môû tröôùc maét laø nhöõng hieän theå (ta onta)
con ngöôøi
thaät söï khoâng heà bieát hoï ñang ôû trong moät hoaøn caûnh, nhöõng gì hieän
treân töôøng laø caû theá giôùi, moïi hieän höõu nhö chaân lyù khai môû, khoâng
coù gì veà töông ngoân, coâng chính.
baây giôø
giaû söû nhöõng ngöôøi tuø thoaùt khoûi
xieàng xích vaø aûo töôûng
moät
ngöôøi trong boïn hoï ñöùng leân , ngoaùi ñaàu laïi nhìn vaø ñi veà phía aùnh
saùng
y phaûi
noùi gì ñaây veà moãi söï vaät baêng ngang
neáu y
nhìn thaúng vaøo aùnh saùng, lieäu noù coù theå laøm haïi maét y, lieäu y
khoâng quay laïi vaø coi nhöõng gì y coù quyeàn nhìn, nghó nhöõng chieác boùng
quaû thöïc roõ raøng hôn nhöõng gì hieän tröôùc maét y?
vaán ñeà
cuûa Platon laø con ngöôøi ñaõ côûi boû xích xieàng, vaäy ñieàu gì thieát yeáu
seõ phaûi xaûy ra? Heidegger nghó, ñieàu maø Platon muoán laø caùi fusiV cuûa con ngöôøi. trong giai ñoaïn
thöù hai naøy, chuyeån bieán ôû choã ñaõ coù nhöõng lieân heä giöõa nhöõng caùi
thuoäc veà khai môû vôùi chính baûn chaát khai môû baét ñaàu hieän roõ hôn: söï
khu bieät, quaù ñoä, ñoaïn tuyeät giöõa caùi ñaàu tieân nhìn thaáy vaø caùi
hieän xuaát loä – moät beân laø nhöõng chieác boùng, moät beân laø nhöõng söï
vaät; caøng khai môû, caøng tieán daàn ñeán höõu theå. hai khaùi nieäm veà chaân
lyù laàn ñaàu tieân ñöôïc chæ ra laø coâng chính xaùc quyeát khoâng theå khaû
höõu neáu khoâng coù khai môû hieän theå
tuy nhieân
côûi boû xieàng xích khoâng coù nghóa laø khai phoùng ñích thöïc; ôû giai ñoaïn
naøy khu bieät giöõa boùng vaø söï vaät xuaát loä nhöng ngöôøi tuø thuôû naøo
chöa ñoäng thuû caùi khu bieät naøy, chöa ñem laïi ñöôïc quan heä giöõa nhöõng
söï vaät
hieän
höõu/existieren, laø-ngöôøi/Menschsein laø ñoäng thuû vaän ñoäng khu bieät,
lieân heä vôùi vaän ñoäng töï do cuûa con ngöôøi, hay roõ raøng hôn laø thaønh
coâng trong vieäc ñem laïi töï do, laø-töï do ñích thöïc
vaø neáu
nhö y bò keùo leân trieàn doác hang cho ñeán khi nhìn thaáy aùnh saùng, lieäu y
khoâng caûm thaáy ñau vaø choáng cöôõng laïi sao? vaø lieäu vöøa tieáp caän
saùng, y khoâng caûm thaáy nhöùc nhoái maét, khoâng theå nhìn thaáy moïi söï
vaät maø giôø ñaây y ñöôïc cho bieát ñaõ khai môû?
khoâng, ít
ra ñaàu tieân cuõng khoâng sao
y caàn
phaûi laøm quen vôùi aùnh saùng tröôùc khi nhìn thaáy söï vaät ôû theá giôùi
beân treân. tröôùc heát y thaáy deã daøng nhìn nhöõng chieác boùng, keá ñoù laø
nhöõng phaûn chieáu cuûa ngöôøi vaø vaät trong nöôùc, sau cuøng laø chính söï
vaät sau ñoù y thaáy deã daøng quan saùt baàu trôøi trong ñeâm vaø voøm trôøi,
nhìn aùnh traêng sao hôn laø nhìn thaáy maët trôøi vaø aùnh saùng ban ngaøy
dó nhieân
sau cuøng,
y coù theå nhìn thaúng vaøo maët trôøi vaø ngaém maët trôøi töï taïi, khoâng
caàn duøng nhöõng phaûn chieáu döôùi nöôùc hay baát kyø trung gian naøo khaùc
(515e 5 – 516e 2)
böôùc keá
tieáp laø giai ñoaïn ba naøy, töï do ñích thöïc khoâng phaûi chæ thoaùt khoûi
xieàng xích, maø laø loái thoaùt khoûi hang ra ngoaøi aùnh saùng, töï do trong
baïo löïc lực /aganaktein vaø kieân trì chòu ñöïng ñeå thích
nghi vôùi aùnh saùng
nhöng ñieàu quan troïng laø ôû ngoaøi hang
ñoäng laø tröôøng sôû cuûa nhöõng yù töôïng /uperouranioV topoV treân voøm trôøi, vaø maët trôøi
chieáu saùng beân ngoaøi töôïng tröng cho yù töôïng cao nhaát /idea tou agaqou caùi
gì lieân heä giöõa yù töôïng/aùnh saùng, aùnh saùng/töï do,töï do/hieän theå,
baûn theå chaân lyù trong khai môû naøy?
Heidegger
xaùc ñònh ôû giai ñoaïn naøy laø gaàn ñeán muïc tieâu cuûa Platon: YÙ töôïng
laø caùi gì töï noù, ôû ñoù vaø trong khi nhìn/ideiv. nhìn, ví duï, quyeån
saùch baèng ñoâi maét cuûa chuùng ta, laáp laùnh, röïc rôõ, saùng, toái vaø caû
nhöõng hình theå khoâng gian – baèng ñoâi maét vì nhìn laø moät tri
giaùc/vernehmen, caûm giaùc/empfinden, nhaän thöùc/verstehen cho neân yù töôïng
laø caùi nhìn/Anblick cuûa söï vaät nhö theå söï vaät, vì sao söï vaät hieän
dieän nhö theá; hieän dieän/Anwesenheit töø hy laïp laø parousia/ousia coù nghóa laø höõu
trong yù töôïng chuùng ta nhìn moïi hieän theå
laø gì vaø ra sao, noùi toùm laïi noù laø höõu cuûa moïi hieän höõu/das Sein
des Seienden
Das Sein
des Seienden ist nicht selbst ein Seiendes[x]
Heidegger
lieân keát tö duy /noein cuûa Parmenides laø caùi nhìn cuûa yù töôïng
Platon, cuõng nhö vôùi ‘lyù trí’ cuûa
Kant laø ‘quan naêng cuûa yù töôïng’
nhöõng
ngöôøi tuø trong hang ñoäng chæ nhìn thaáy boùng-höõu theå cho ñeán khi höôùng
leân, ra ngoaøi hang ñoäng ñeå thaáy aùnh saùng vaø yù töôïng; saùng vaø toái
nhö nhöõng ñieàu kieän khaû höõu ñeå kinh qua caùi khaû thò; aùnh saùng laø
caùi trong suoát/das Durschsichtige môû ra ñoái laäp vôùi boùng toái, cho neân
aùnh saùng coáng hieán caùi nhìn/Anblick ñeå nhìn/Sehen
baûn chaát
cuûa saùng laø trong suoát, nghóa laø ñeå loït qua, trong suoát ñeå nhìn hieän
theå
yù töôïng
laø caùi ñöôïc nhìn tröôùc, ñöôïc tri
giaùc tröôùc vaø ñeå loït qua nhö lyù giaûi hieän theå – nghóa laø cho chuùng
ta nhìn thaáy söï vaät nhö chính söï vaät, ñeå söï vaät ñeán vôùi chuùng ta;
coù theå noùi caùi gì yù töôïng hoaøn taát ñaõ ñöôïc cho trong baûn chaát neàn
taûng cuûa aùnh saùng
töï do ôû
ñaây chính laø nhìn trong aùnh saùng, thích nghi töø toái qua saùng – trôû
thaønh töï do cho nhöõng gì taïo ra töï do; trong öùng xöû naøy toâi coù theå
töï do moät caùch coâng chính, coù nghóa laø toâi coù quyeàn naêng khi coät
mình vaøo caùi loït qua, caùi aùnh saùng nhöng aùnh saùng bieåu töôïng cho yù
töôïng maø yù töôïng chöùa vaø cho hieän theå
“nhìn
nhöõng yù töôïng coù nghóa laø nhaän thöùc caùi laø-gì vaø ra-sao, caùi höõu
cuûa moïi hieän höõu
trôû
thaønh töï do coù nghóa laø nhaän thöùc höõu nhö theá, nhaän thöùc tröôùc heát
moïi hieän höõu nhö theå höõu theå”
tuøy
thuoäc vaøo töï do cuûa con ngöôøi
cho neân
baûn chaát cuûa chaân lyù laø moät cô hoäi xaûy ñeán cho con ngöôøi, coù nghóa
laø vaän ñoäng töï do cuûa con ngöôøi moâ taû trong nguï ngoân laø ñaët ñeå
trong chaân lyù/in die Wahrheit ver-setzt. Heidegger coi ñoù laø moâ thöùc
hieän sinh/Existenz cuûa con ngöôøi.
ñeán ñaây
chuùng ta coù theå nhaåy voït qua thôøi môùi ñeå hoûi “con ngöôøi laø gì?” song
Heidegger cuõng khaúng ñònh laø khi phaùt bieåu ngöôøi laø höõu theå hieän höõu
trong caùi tri giaùc veà höõu coù chaân lyù rieâng cuûa noù, khu bieät haún
vôùi nhöõng chaân lyù nhö 2+1 = 3, hay thôøi tieát toát, vì chaân lyù cuûa
phaùt bieåu veà baûn chaát con ngöôøi khoâng theå chöùng thöïc moät caùch khoa
hoïc. chæ coù theå ñi tìm baûn chaát cuûa chaân lyù naøy nhö theå khai môû nhöõng hieän theå trong
vieäc khai phong/Entbergung – trong vieäc trôû laïi vôùi nguï ngoân:
haõy nghó
ñieàu gì xaûy ñeán neáu nhö ngöôøi tuø ñöôïc thaû trôû laïi ngoài vaøo choã cuõ
cuûa y trong hang ñoäng? Lieäu ñoâi maét y trôû thaønh ñaày boùng toái, bôûi vì
y ñaõ baát ngôø ra ngoaøi aùnh naéng?
chaéc
chaén vaäy
vaø neáu y
laïi thi ñua vôùi nhöõng ngöôøi tuø vaãn bò xieàng xích khi cho yù kieán veà
nhöõng chieác boùng, trong khi y vaãn bò loøa vaø tröôùc khi ñoâi maét y quen
vôùi boùng toái – moät quaù trình ñoøi hoûi thôøi gian – lieäu y khoâng bò cheá
dieãu sao? vaø lieäu hoï khoâng noùi laø y chæ trôû xuoáng ñeå laáy laïi thò
giaùc vaø vieäc ñi leân chaúng ñaùng sao. vaø neáu coù ai muoán thaû nhöõng
ngöôøi tuø vaø ñöa hoï leân, lieäu hoï khoâng gieát y neáu hoï coù theå naém
ñöôïc y?
chaéc haún
(516 e 3 – 517 a 6)
trôû veà
choán cuõ/soá phaàn coù gioáng nhö töø thöùc löu nguyeãn trôû laïi choán nhaân
gian? ôû phöông ñoâng laø ngöôøi vaät ñaõ thay ñoåi caû, coøn ôû phöông taây
keát cuoäc laø caùi cheát
caâu
chuyeän nguï ngoân keát thuùc vôùi phaàn soá laø bò gieát. cheát ra sao? khoâng
phaûi laø caùi cheát chung chung, maø laø caùi cheát nhö ñònh meänh cuûa con
ngöôøi muoán thaû tuø nhaân, caùi cheát cuûa ngöôøi giaûi phoùng?
con ngöôøi
giaûi phoùng /o toioutoV ñaõ trôû neân töï do
trong vieäc nhìn vaøo aùnh saùng, coù giaùc thöùc, ñaët chaân vöõng chaõi leân
neàn ñaát cuûa hieän theå, vaø chæ coù ñöôïc khi y naém ñöôïc quyeàn naêng töø
baïo löïc /bia y phaûi duøng trong vaän
ñoäng töï do
Heidegger
vieát: Platon goïi con ngöôøi ñoù laø trieát gia /filosofoV
oâng daãn
trong thieân SofisthV :
trieát gia
laø ngöôøi quan taâm ñeán tri thöùc vaø thöôøng xuyeân nghó ñeán höõu cuûa
hieän theå. do aùnh röïc rôõ nôi y ñöùng neân khoâng bao giôø deã gì nhìn thaáy
y; vì caùi nhìn cuûa ñaùm ñoâng khoâng theå chòu ñöïng laâu khi nhìn vaøo thaàn
thaùnh (254 a 8 – b 1)
trieát gia
/filosofoV
laø keát hôïp cuûa
sofoV
vaø filoV
Heidegger
giaûi thích sofoV laø ngöôøi hieåu moät vaøi ñieàu, coù kieán
thöùc ñaùng tin caäy trong moät laõnh vöïc ñaëc thuø, naém ñöôïc suï vaät trong
tay vaø ñoäng vieân moät quyeát ñònh toái haäu vaø ra luaät, coøn filoV laø baïn
philosophos
laø con ngöôøi maø hieän theå ñöôïc xaùc ñònh thoâng qua philosophia, khoâng
phaûi con ngöôøi theo ñuoåi trieát hoïc nhö moät vaán ñeà giaùo duïc toång
quaùt maø laø con ngöôøi coi trieát lyù laø baûn tính cuûa hieän höõu ngöôøi
vaø khi tuoåi caøng lôùn saùng taïo ra höõu naøy, hình thaønh vaø höôùng tôùi
tröôùc
philosophia,
philosophein khoâng coù nghóa laø khoa hoïc, cuõng khoâng laø khoa hoïc cô baûn
vaø nguyeân thuûy, nhöng laø khai môû cho tra vaán veà höõu vaø baûn chaát,
yeâu caàu ñi tôùi ñaùy cuûa hieän theå – trieát gia laø baïn cuûa höõu theå
soá phaàn
cuûa trieát lyù
ñeán ñaây
ngöôøi ta thaáy roõ töø nguï ngoân hang ñoäng, trieát gia laø ngöôøi möu töï do
cho nhöõng tuø nhaân vaø oâng ñoái ñaàu vôùi soá phaàn cheát trong hang ñoäng,
trong tay cuûa nhöõng con ngöôøi ôû hang khoâng laøm chuû baûn thaân cuûa mình
taát
nhieân ôû ñaây Platon muoán nhaéc nhôû chuùng ta ñeán caùi cheát cuûa
Socrate[xi],
nhöng
khoâng phaûi chæ coù caùi cheát cuûa Socrate, khoâng trieát gia naøo thoaùt
khoûi soá phaàn caùi cheát naøy trong hang ñoäng; ngaøy nay khi coøn nhöõng
trieát gia, soá phaàn coøn ñe doïa hôn bao giôø, thuoác ñoäc coøn ñoäc hôn vì
khoâng phaûi chæ caùi hö hoaïi beà ngoaøi maø coøn thöû thaùch nhieàu hôn, qua
aån duï cuûa nguï ngoân, trieát gia laø ngöôøi phaûi ôû laïi trong hang ñoäng
vôùi nhöõng ngöôøi tuø, vaãn coâ ñoäc bôûi y laø ngöôøi ñaõ thaáy aùnh saùng ngoaøi
hang vaø quay trôû laïi, thuaän theo töï nhieân bôûi ñoù chính laø con ñöôøng
cuûa caù nhaân ñi vaøo trieát lyù, y ñaõ mang theo caùi nhìn veà hieän theå,
hieåu ñöôïc höõu cuûa hieän theå, tri giaùc ñöôïc yù töôïng maø y bieát thuoäc
veà höõu vaø khai môû, y bieát caùi khai môû ñeán töø aùnh löûa treân töôøng
hang, y hieåu thaân phaän cuûa ngöôøi tuø, taïi sao hoï khoâng nhaän bieát
boùng chæ laø boùng, khoâng phaûi chaân höõu, y coù theå quyeát ñònh ñöôïc ñaâu
laø boùng, ñaâu laø thöïc, y mang theo khaû naêng khu bieät höõu vaø giaû hình,
khai môû vaø beá toûa, chaân vaø giaû
daãu cho y
coù phaûi chuoác laáy nhöõng tieáng cöôøi nhaïo baùng cuûa ngöôøi cuøng trong
hang, vaø cheâ traùch nhöõng lôøi noùi cuûa y
Unsterblichkeit
moät trong
nhöõng khaùi nieäm cô baûn cuûa “Sein und Zeit” laø Sein zum Tode/Höõu höôùng
veà caùi Cheát, chung cuoäc cuûa hieän theå. khaùi nieäm naøy gaén lieàn vôùi
Sein zum Ende/Höõu höôùng veà Chung cuoäc laø hai truï coät cuûa hieän theå khi
xeùt ñeán quan heä cuûa hieän theå/Dasein vôùi thôøi tính/Zeitlichkeit.
Heidegger khoâng phaûi laø trieát gia duy nhaát luaän veà caùi cheát; trong Die
Welt als Wille und Vorstellung/Theá giôùi nhö theå YÙ chí vaø Bieåu töôïng
Schopenhauer daãn lôøi Socrate ñònh nghóa trieát lyù nhö theå Qanatou meleth/ söûa soaïn tôùi caùi cheát vaø Schopenhauer khaúng ñònh khoù coù
theå trieát lyù neáu khoâng coù caùi cheát
lyù giaûi
cuûa oâng veà khaû naêng lyù trí cuûa con ngöôøi bieát cheát, khaùc vôùi moïi
sinh vaät khaùc soáng khoâng maûy may coù nhaän thöùc veà caùi cheát – lyù
giaûi naøy coù khaùc gì vôùi Heidegger khi phaân bieät taøn taï (verenden) cuûa
sinh vaät vôùi lìa ñôøi (ableben) cuûa hieän theå vaø cheát (sterben) nhö moät
caùch theá hieän höõu?
cheát,
theo Heidegger khoâng coù nghóa laø taøn cuoäc (Zu-Ende-sein), nhöng laø höôùng
veà chung cuoäc (Sein Zum Ende) – chính xaùc quyeát naøy khaúng ñònh chaân lyù
cuûa hieän höõu:
xaùc
quyeát töï thaân nhö theå coù cheát – sum coù nghóa laø sum moribundus
cheát laø
moät khaùi nieäm gaén lieàn vôùi hieän theå, hay laø moâät khaùi nieäm trieát
lyù? ñaët caâu hoûi nhö theá coù rôi vaøo tình traïng laëp thöøa?
taïi sao
vaäy? tröôùc heát, cheát coù theå laø moät ñoái töôïng cho tö töôûng? coù theå
khôûi ñi töø moät tieàn ñeà ñaët ra töø Montaigne: Que philosopher c’est
apprendre aø mourir/trieát lyù laø hoïc caùch cheát
hoûi nhö
vaäy, ñaõ khôûi töø Platon vaø sau Platon, nhö Ciceùron? ngöôøi laø höõu theå
coù cheát, coù theå khoâng phaûi töø nhöõng nhaø tö töôûng hieän ñaïi nhö Max
Scheler hay Heidegger, maø töø Voltaire?
nhö theå,
cheát veà maët trieát lyù ñaõ ôû trong noäi taïi, yù thöùc veà caùi cheát töø
trong caáu truùc cuûa tö töôûng, hay treân bình dieän sieâu vieät?
thaùi ñoä
tröôùc caùi cheát quaû thöïc chia laøm hai ngaû: nhö theå cöùu caùnh cuûa con
ngöôøi vaø nhö theå chung cuoäc cuûa ñôøi ngöôøi. döôøng nhö caû hai maët ñoù
xaùc ñònh thaùi ñoä haøm hoà cuûa trieát gia hieän sinh khoâng choïn löïa;
ngöôøi ta khoâng theå nghó veà caùi cheát vì khoâng theå bieát, nhö Spinoza trong moät meänh ñeà ñôn giaûn: “con
ngöôøi töï do khoâng nghó gì veà caùi cheát, vaø minh trí cuûa y laø moät suy
nieäm khoâng phaûi veà cheát maø veà ñôøi soáng” (Ethica, LXVII). ñoù coù laø
thaùi ñoä laïc quan, khoân ngoan cuûa hieàn giaû tröôùc tha hoùa yù thöùc? hay
phaùt xuaát töø quan nieäm duy lyù, thöïc chöùng, duy khoa hoïc töø sau thôøi
ñaïi coå ñieån[xii]?
si vis
vitam, para mortem
trong Sein
und Zeit/Höõu theå vaø Thôøi gian Phaân ñoaïn Hai chöông I: Höõu toång theå
khaû höõu cuûa hieän theå vaø Höõu höôùng veà cheát/Das mogliche Ganzsein des
Daseins und das Sein zum Tode, tieát 50 ñöa ra moät phaùc thaûo sô boä cuûa
caáu truùc hieän sinh-baûn theå cuûa Cheát, Heidegger coi cheát laø moät khaû
naêng cuûa höõu maø chính hieän theå keá
tuïc vaø vì laø moät khaû naêng cuûa höõu, hieän theå khoâng theå vöôït qua
khaû naêng cuûa cheát. moät ñònh nghóa veà Cheát trong tieát naøy maø Derrida
khai trieån sau naøy laø: cheát laø khaû naêng cuûa tính baát khaû tuyeät ñoái
cuûa hieän theå[xiii]; chính khi phaùt hieän ra phaân tích hieän sinh cuûa
Heidegger trong söï khu bieät caùi cheát
cuûa hieän theå vôùi chung cuoäc cuûa hieän theå vaø tröôùc heát laø söï
tröôûng thaønh chín muøi cuûa noù, Derrida ñaõ pheâ phaùn Louis-Vincent Thomas
daãn chöùng laàm caâu ‘khi con ngöôøi vöøa môùi sinh ra, y ñaõ ñuû lôùn ñeå
cheát’[xiv] maø cho laø cuûa Heidegger ñeå chæ ra chaân lyù khoâng theå choái
caõi chöùng thöïc baèng moïi döõ kieän cuûa nhöõng khoa sinh hoïc; thaät ra
Heidegger coi söï khu bieät treân caàn thieát ñeå xaùc ñònh phaân tích hieän
sinh veà cheát laø tieàn ñeà tröôùc baát kyø sieâu hình hoïc naøo veà caùi
cheát cuõng nhö nhöõng tri thöùc luaän khaùc nhö sinh hoïc, taâm lyù hoïc,
thaàn hoïc veà cheát[xv]. die Vorzeichnung/phaùc thaûo cuûa caáu truùc hieän
sinh-baûn theå cuûa cheát noùi ñeán ôû treân trong SuZ theo John Sallis chæ ra
phaân tích hieän sinh veà caùi cheát haøm nguï trong ñoaïn ‘neáu hieän theå
ñoái dieän vôùi chính mình/seiner selbst sich bevorsteht nhö moät khaû naêng
(cheát), noù ñaõ hoaøn toaøn/vollig ñoái chieáu vôùi chính tieàm naêng hieän
höõu ñích thöïc cuûa noù’ noùi ñeán tình traïng löu ñaøy cuûa hieän theå bôûi
töï khai môû laø moät khaû naêng thöïc söï coù theå löu ñaøy hieän theå, nghóa
laø truïc xuaát noù khoûi nhöõng vaây buûa quen thuoäc, haøng ngaøy, cho neân
ñoái dieän vôùi chính mình laø hoaøn toaøn ñi vaøo löu ñaøy vaø chæ trong löu
ñaøy hieän theå môùi trôû veà vôùi caùi gì ñích thöïc nhaát cuûa mình[xvi];
Sallis hoûi taïi sao löu ñaøy? laø vì caùi ñích thöïc nhaát/eigenst cuûa hieän
theå chính laø caùi cheát , caùi khaû naêng truïc xuaát khoûi nhöõng vaây buûa
quen thuoäc, khaû naêng thöïc söï cuûa löu ñaøy hoaøn toaøn
vì theá
tröôùc ñònh thöùc daãn treân cuûa Derrida, ñaõ ñöôïc roõ nghóa vôùi caâu ‘hieän
theå nhö theå tieàm naêng hieän höõu khoâng theå vöôït qua khaû naêng cuûa
cheát’[xvii]; phaûi chaêng cheát khoâng theå vöôït/unuberholbar?
hoûi nhö
vaäy phaûi chaêng con ngöôøi, hieän theå phaûi xöû söï theo khaû naêng
naøy? coù nghóa laø khoâng coù baát töû?
tröôùc khi
hoûi baát töû, coù nghóa laø coù ñôøi soáng vónh haèng, luaân hoài toàn tuïc
v.v...khoâng theå chæ noùi veà caùi cheát chung chung, maø veà “caùi cheát cuûa
toâi” nhö nhieàu trieát gia hieän sinh thöôøng noùi.
Derrida
ñaët caâu hoûi: caùi cheát cuûa toâi coù khaû höõu? lieäu toâi coù ñöôïc noùi
veà caùi cheát cuûa toâi? nhö moät nan ñeà (aporie) vì caùi cheát chæ coù theå
noùi nhö ‘caùi cheát cuûa toâi’ khoâng nhaát thieát cuûa toâi maø laø moät
bieåu ngöõ ngöôøi naøo cuõng coù theå duøng khi noùi ‘caùi cheát cuûa toâi’
nghóa laø caùi cheát cuûa baát cöù ai, khoâng thay theá ñöôïc, hoaøn toaøn laø
caùi khaùc/tout autre est tout autre.[xviii]
Karl
Jaspers ñaõ phaân tích veà caùi cheát cuûa moät ngöôøi thaân laø moät hoaøn
caûnh giôùi haïn, laø caùi cheát cuûa duy nhaát, vì cheát chæ xaûy ra nôi
ngöôøi khaùc, coøn chính toâi khoâng theå coù kinh nghieäm caùi cheát cuûa
toâi; ñieàu naøy nhieàu nhaø thöïc nghieäm hay phaân taâm hoïc noùi ñeán , tuøy
thuoäc vaøo vieäc ñöùng ôû goùc caïnh naøo, chaúng haïn töø tö theá cuûa moät
ngöôøi quan saùt, hay töø quan ñieåm theá giôùi cuûa toâi trôû thaønh theá
giôùi noùi chung;
döôøng nhö
ñeå ra khoûi tuyeät loä naøy, Heidegger khôûi ñi töø khaû naêng cheát cuûa
hieän theå ñeán moät ñònh nghóa veà con ngöôøi: “ con ngöôøi laø coù khaû naêng
cheát, bôûi vì hoï coù theå cheát. cheát ñi coù nghóa laø taïo caùi cheát
thaønh khaû höõu cheát. chæ con ngöôøi cheát vaø quaû thöïc y tieáp tuïc cheát
bao laâu y coøn treân maët ñaát, duôùi baàu trôøi vaø ñoái dieän vôùi thaàn
nhaân. neáu chuùng ta goïi teân keû cheát, vaäy thì chuùng ta nghó ñeán ba
loaïi khaùc cuøng chung vôùi hoï daàu nhö chuùng ta khoâng nghó ñeán thoáng
nhaát boán loaïi . thoáng nhaát naøy goïi teân laø töù töôïng/Geviert.” thieân,
ñòa, thaàn, nhaân[xix] coù theå coi nhö nhöõng thôøi khoaûng caáu taïo cuûa
theá giôùi[xx], con ngöôøi ai cuõng cheát soáng döôùi baàu trôøi, caûm nhaän
aùnh saùng vaø boùng toái, toïa laïc treân maët ñaát, chôø ñôïi thaàn nhaân
döôøng nhö ñaõ baét gaëp baûn chaát cuûa cheát, bôûi cheát laø nôi truù aån
cuûa Höõu, con ngöôøi trong caùi cheát hieän dieän trong nôi truù aån cuûa Höõu
– ngöôøi keû phaûi cheát laø quan heä cô baûn cuûa hieän dieän vôùi Höõu nhö
theå Höõu
dichterisch
wohnet der Mensch
Heidegger
laëp laïi ñieäp khuùc: chæ con ngöôøi cheát: quaû thöïc y tieáp tuïc cheát bao
laâu y coøn toàn taïi treân maët ñaát, bao laâu y coøn löu cö. nhöng löu cö
naøy naèm trong saùng taïo
baét gaëp
trong caâu thô Holderlin[xxi] - saùng taïo, coù theå naøo laø ñoái dieän vôùi
caùi cheát?
Blanchot[xxii]
quan nieäm ngheä thuaät khoâng coøn laø ñieàu gì ngoaøi con ñöôøng ñaùng nhôù
chuyeån bieán thaønh moät vôùi lòch söû; haù chaúng phaûi nhöõng vó nhaân trong
lòch söû, nhöõng anh huøng cuõng tìm caùch truù aån khoûi caùi cheát khi tìm
ñöôøng vaøo trí nhôù cuûa quaàn chuùng nhaân loaïi?
caùi moäng
töôûng toàn taïi sau khi maát, nhö moái baän taâm cuûa nhaø vaên vieát ñeå coù
theå cheát laø moät “laêng maï ñoái vôùi leõ thöôøng”;
oâng nhaéc
laïi nhöõng ñieàu ngöôøi ta ngôø laø cuûa Kierkegaard: toâi vieát ñeå cheát,
cho caùi cheát khaû naêng coát caùn, thoâng qua ñoù cô baûn laø cheát, nguoàn
goác cuûa baát kieán; nhöng ñoàng thôøi toâi khoâng theå vieát tröø phi cheát
vieát trong toâi, taïo toâi thaønh moät khoaûng roãng khaúng ñònh cho caùi phi
ngaõ;
caùi cheát
cuûa khoâng moät ai, nhö trong caâu thô cuûa Rilke, haõy cho moãi ngöôøi moät
caùi cheát rieâng cuûa hoï, ñeå cheát ñöôïc thanh khieát trong caùi cheát, ñeå
coâng trình ngheä thuaät laø haønh cung ñi vaøo taâm cuûa cheát thanh tònh
trong
L’Arreât de mort/AÙn töû (1948) Blanchot vieát nhöõng doøng keát: haõy ñeå y
töôûng töôïng baøn tay ñang vieát: neáu y thaáy noù, coù leõ roài ñoïc trôû
thaønh moät nhieäm vuï nghieâm troïng cho y;
gaàn nöûa theá kyû sau, trong L’instant de ma mort/Khoaûnh khaéc cuûa
caùi cheát nôi toâi (1994) gaàn nhö moät
töï truyeän (veà moät chaøng thanh nieân saép bò ñem ñi haønh quyeát döôùi
thôøi Ñöùc Quoác xaõ xaâm chieám nöôùc Phaùp) caûm nhaän moät tình caûm nheï
(töïa loâng hoàng) laï thöôøng , moät thöù toaøn phuùc, trong bieân cöông sinh
töû, Blanchot vieát: ôû vaøo choã cuûa y, toâi khoâng ñi phaân tích caùi tình
caûm nheï töïa loâng hoàng; y coù theå baát ngôø trôû thaønh voâ ñòch.
mort-immortel/cheát – baát töû. coù leõ ngaây ngaát. ñuùng hôn laø tình caûm
töø bi cho nhaân loaïi khoå ñau, haïnh phuùc cuûa khoâng baát töû cuõng chaúng
vónh haèng
nheï töïa
loâng hoàng – nhö ngöôøi xöa thöôøng noùi – vôùi y chính laø caùi cheát, hay
noùi chính xaùc hôn “khoaûnh khaéc trong caùi cheát cuûa toâi töø nay maõi maõi
trong tình theá aùn treo”
con ngöôøi
coù theøm khaùt baát töû[xxiii]
Hans Jonas
nhaän xeùt tính khí con ngöôøi hieän ñaïi nhö dò öùng vôùi yù nieäm baát töû,
trong khi Zygmunt Bauman quan nieäm nhôø vaøo nhöõng nghi leã xaõ hoäi , moïi
thaønh vieân trong xaõ hoäi ñeàu baát töû – baát töû trôû thaønh moät quan heä
xaõ hoäi.
nhöng
thöïc söï, moät ñieàu hieån nhieân ñôn giaûn laø khoâng ai bieát chuyeän gì
xaûy ra sau khi cheát; khôûi töø söï kieän hieån nhieân ñoù, K. Jaspers nghó
neáu nhö chuùng ta muoán noùi baát töû coù hay khoâng, noùi nhö theá vôùi söï
chaéc chaén baét buoäc cuûa tri thöùc maø chuùng ta coù veà nhöõng söï vaät
traàn giôùi, caâu traû lôøi laø im laëng:
con ñöôøng
daãn ta tôùi yù nghóa thöïc veà yù nieäm baát töû (laø) con ngöôøi coù theå yeâu; vaø ñoái dieän vôùi löông taâm cuûa y. y coù theå
thaàn phuïc ñieàu gì cho laø thieän;
nhöõng
bieåu töôïng cuûa tình yeâu vaø hoaøn thieän baûn thaân khieán y coù theå yù
thöùc veà moät thöïc taïi doài daøo hôn laø caùi thöïc kinh nghieäm vaø quaù
ñoä – moät thöïc taïi vaãn coøn aâm höôûng trong töø ngöõ baát töû tröôùc söï
ngu muoäi cuûa moïi con ngöôøi chuùng ta.
moät con
ñöôøng trieát lyù khaùc ñeå tìm kieám yù nghóa cuûa baát töû laø töï do cuûa
con ngöôøi, neáu nhö con ngöôøi coù theå töï do thoâng qua baûn theå theá giôùi
kinh nghieäm veà maët khoâng gian, thôøi gian, caûm tính vaø tri
tính[xxiv]
quyeát
ñònh cuûa ñôøi soáng taïo baèng söùc maïnh cuûa tình yeâu vaø meänh leänh cuûa
löông tri laø bieåu hieän cuûa caùi gì toàn taïi trong vónh cöûu nhö giaù trò
cuûa tình yeâu, trung tín, coâng chính – nhöõng caùi baát töû maø tri thöùc
khoâng theå löôøng ñöôïc, ngang baèng vôùi vónh cöûu, hieän dieän nôi vónh cöûu
trong Lieâu trai chí dò cuûa Boà Tuøng Linh coù
chuyeän Taây hoà chuû noùi ñeán tröôøng sinh baát töû - theå hieän qua tình yeâu, trung tín vaø
coâng chính khoâng phaân bieät thaàn nhaân, cheát laø chaám döùt moät ñôøi
soáng böôùc qua vónh cöûu.
trong baát
töû, Jaspers vieát: bao laâu chuùng ta coøn soáng trong thôøi gian, haù chaúng
phaûi hoaøi nieäm tuyeät ñoái caàn
thieát cho chuùng ta veà söï hieän dieän thôøi gian cuûa nhöõng ngöôøi quaù
vaõng chæ coøn hieän höõu trong trí nhôù/töôûng moä laø soá phaàn thôøi gian
cuûa chuùng ta[xxv]
thôøi quaù
ñoä cuûa trieát hoïc
chuùng ta
ñang noùi chuyeän trieát hoïc? döôøng nhö khoâng phaûi.
söï ñoái
laäp hay thoáng nhaát giöõa trieát hoïc vaø phi trieát hoïc laø moät vaán ñeà
cô baûn? song, trieát hoïc naøo? caùi gì laø phi trieát hoïc?
khi ñònh
vò trieát hoïc, laïi phaûi trôû veà vôùi moät ñònh nghóa cuûa trieát hoïc, noùi
khaùc ñi, hoûi ngay chính baûn thaân trieát hoïc laø gì? vôùi nhöõng ñaùp aùn
cuûa Deleuze-Guattari, Heidegger,
Nishida Kitaroø hay Merleau-Ponty[xxvi]
- toâi döøng laïi ôû moät ghi chuù cuûa Merleau-Ponty: “trieát hoïc
chaân thöïc laø phi trieát hoïc – noù ñi vaøo taän ñaùy saâu cuûa kinh
nghieäm.”
ghi chuù treân ôû trong baøi giaûng
cuûa Merleau-Ponty taïi Colleøge de France vaøo thaùng 3 naêm 1961 vôùi nhan
ñeà “trieát hoïc vaø phi trieát hoïc töø Hegel”, baûn dòch cuûa Hugh J.
Silvermann trong tuyeån taäp Philosophy and Non-Philosophy since Merleau-Ponty
(1988); cuõng trong taùc phaåm naøy , chöông 2 keá tieáp laø baøi vieát cuûa
John Sallis vôùi nhan ñeà Echoes:
Philosophy and Non-Philosophy after Heidegger/Tieáng Vang: trieát hoïc vaø phi
trieát hoïc theo Heidegger[xxvii] Sallis hoûi nhö vaäy trieát hoïc vaø phi
trieát hoïc sau/theo Heidegger trong nhöõng yù nghóa khaùc cuûa caâu noùi treân
ra sao? oâng nhaän xeùt trong Höõu theå vaø Thôøi gian quan heä giöõa trieát hoïc vaø phi trieát
hoïc chæ ra caáu truùc phöông phaùp luaän tieân khôûi, trong moái lieân heä
naøy phi trieát hoïc coù nghóa laø tieàn-trieát hoïc, tieàn höõu theå vaãn coøn
lieân tuïc vôùi trieát hoïc veà maët caáu truùc, chuû yeáu, nhöng töø nhöõng baûn vaên sau 1930 chæ ra
moät yù nghóa cuûa phi trieát hoïc khaùc , khoâng phaûi con ñöôøng thoâng qua
tieàn höõu theå trong döï trình höõu theå luaän cô baûn , maø laø moät caùi
khaùc ôû sau trieát hoïc, vaán ñeà caùo chung cuûa trieát hoïc minh thi trong baûn
vaên Caùo chung cuûa trieát hoïc vaø nhieäm vuï cuûa tö töôûng/Das Ende der
Philosophie und die Aufgabe des Denkens[xxviii]
caùo chung
cuûa trieát hoïc phaûi chaêng laø chaám döùt? vaø tö töôûng phaûi chaêng laø
chính danh cuûa moät phi trieát hoïc? haøm nguï trong nhan ñeà cuûa baûn vaên
daãn treân. vaán ñeà naøy seõ noùi ñeán ôû sau.
tö töôûng
coù khaû höõu trong moät phi trieát hoïc khaùc? ñoù cuõng laø vaán ñeà. hoûi,
nhö theå khi hoûi: coù moät trieát hoïc Phi chaâu? hay, coù moät trieát hoïc
Vieät nam? ñaây cuõng laø moät nan ñeà.
trong Haønh traïng tö töôûng giöõa
hai theá kyû, toâi vieát: ngaøy nay ngöôøi ta coù theå noùi ñeán trieát hoïc
chaâu Myõ La tinh (ít ra laø tö töôûng thôøi tieàn thuoäc ñòa), trieát hoïc
(falsafah) AÛ raäp, trieát hoïc Ba tö thôøi tieàn Hoài ñeán ñoaøn nhoùm sufi,
trieát hoïc chaâu Phi. tuy vaäy aûnh höôûng giao löu vaên hoùa roõ raøng ñaõ
xoùa boû nhöõng phaân ñònh, neáu khoâng muoán noùi ñeán laø cô sôû tö töôûng
vaãn laø söï thoáng nhaát giöõa nhöõng maët khaùc bieät.
söï giao
löu coù theå ñeán töø giaùo duïc trieát hoïc. laáy chaâu Phi laøm ví duï:
töø khoaûng sau nhöõng thaäp nieân 1940s
cuûa theá kyû hai möôi, ngöôøi ta noùi ñeán trieát hoïc phi chaâu khôûi töø
taùc phaåm Bantu Philosophy cuûa linh muïc
Placide Tempels, song töø nhöõng naêm 1960s, nhöõng vaán naïn veà tính coâng
chính trieát hoïc ñaõ ñeà ra chung quanh vai troø chuûng toäc, yù nghóa cuûa
töø Phi trong ‘trieát hoïc Phi chaâu’ cuõng nhö khaùc bieät nhö theá naøo ñoái
vôùi trieát hoïc phöông taây, vaø roát raùo hôn laø moät trieát hoïc Phi chaâu
coù khaû höõu, coâng chính. trong nhöõng tranh luaän naøy, ñaõ chæ ra söï khaùc
bieät giöõa trieát hoïc daân toäc
(Ethnophilosophy) vaø trieát hoïc nhaø ngheà (Professional Philosophy). nhaõn
hieäu ‘trieát hoïc daân toäc’ laø töø cuûa Paulin Hountondji ñaët ra vaøo naêm
1970 ñeå chæ nhöõng coâng trình nghieân cöùu cuûa Placide Tempels, Alexis
Kagameù, Leùopold Seùdar Senghor, John
Mbiti, Marcel Griaule vaø Germain Dieterlen. H.O. Oruka cuõng nhö Hountondji
ñaõ nhaän xeùt laø haàu nhö nhöõng coâng trình trieát hoïc nhaân chuûng ñeàu do
nhöõng nhaø truyeàn giaùo vaø nhöõng tín ñoà cuûa hoï vieát ra[xxix] mang
chung nhöõng ñaëc tính laø moät trieát
hoïc veà nhöõng ‘daân toäc’ hôn laø ‘caù nhaân’, chæ noùi ñeán trieát hoïc cuûa
daân Bantu, daân Dogon, daân Yoruba, khieán ngöôøi ta coù caûm töôûng nhö
khoâng coù caùi töông ñöông vôùi nhö trieát hoïc cuûa Socrate, trieát hoïc cuûa
Kant; nhöõng nguoàn goác ôû trong quaù khöù ñöôïc moâ taû laø vaên hoùa truyeàn
thoáng Phi, coù moät quan ñieåm phöông phaùp luaän veà ñöùc tin Phi chaâu laø
moïi söï baát bieán. Kwasi Wiredu phaân bieät loaïi ‘trieát hoïc daân toäc’
naøy laø moät thöù ‘dieãn giaûi nhaân hoïc baùn chính thöùc nhöõng tín ngöôõng
truyeàn thoáng Phi chaâu’ vôùi nhöõng quan ñieåm cuûa Kwasi Wiredu, Paulin
Hountondji, Peter Bodurin, Henry Odera Oruka (goïi chung laø tröôøng phaùi
Trieát hoïc nhaø ngheà) ñaõ chæ ra söï phaân reõ giöõa moät trieát hoïc giaû
ñònh coù ‘tính phoå bieán chaân thöïc’ vôùi tö töôûng baûn ñòa ‘coù tính ñaëc
thuø vaên hoùa’ cuûa Phi chaâu truyeàn thoáng. khôûi töø caùi nhìn naøy, chæ
coù phi trieát hoïc hay tieàn trieát hoïc ôû Phi chaâu; Trieát hoïc nhaø ngheà
chính laø nhöõng ngöôøi tieàn phong khai phaù con ñöôøng tö töôûng trieát lyù
Phi chaâu[xxx]
Paulin Hountondji khi nhaän ñònh
veà nhöõng taùc giaû/trieát gia daân toäc (ethnophilosophers) laø nhöõng giaùo
só, ñieàu ñoù muoán noùi “moái baän taâm chính cuûa hoï laø ñi tìm moät cô sôû
vaên hoùa vaø taâm lyù nhaèm laøm thoâng ñieäp Cô ñoác aên saâu vaøo taâm trí
ngöôøi Phi chaâu maø khoâng phuï loøng beân naøo. dó nhieân ôû moät ñieåm naøo
ñoù, cuõng laø moät quan taâm chính
ñaùng, nhöng noù coù nghóa laø nhöõng taùc gia naøy buoäc phaûi quan nieäm
trieát hoïc treân moâ hình toân giaùo, nhö moät heä thoáng beàn vöõng, vónh
cöûu cuûa nhöõng tín ngöôõng, khoâng bò aûnh höôûng bôûi tieán hoùa, trô trô
tröôùc thôøi gian vaø lòch söû, maõi maõi ñoàng nhaát töï thaân.”[xxxi]
ñieàu naøy
coù theå aùp duïng vaøo nhöõng toan tính ‘trieát hoïc daân toäc’ ôû nhieàu
nöôùc, nhö Vieät nam chaúng haïn; cho ñeán nay vaãn khoâng coù moät trieát hoïc
Vieät nam nhö coù theå so saùnh vôùi trieát hoïc Nhaät , trieát hoïc Ñöùc,
trieát hoïc Phaùp v.v...; hoaøn caûnh Trung quoác coøn roái raém hôn, vaøo nöûa ñaàu theá kyû hai möôi nhöõng nhaø tö
töôûng caûi caùch cuõng nhö caùch maïng tranh luaän veà moâ hình thay theá vaên
minh truyeàn thoáng qua taây hoùa hay thoûa hieäp giöõa nhöõng lyù töôûng taây
phöông vaø truyeàn thoáng (trung theå taây duïng), töø nöûa sau theá kyû,
nhöõng tranh luaän luaån quaån chung quanh Khoång töû taïi ñaïi luïc ñaõ huû
hoaù tö töôûng trong suoát nhieàu thaäp nieân;
vaøo cuoái theá kyû hai möôi, moät
soá nhöõng trieát gia treû ôû Phaùp ñaõ cuøng nhìn laïi hieän tình trieát hoïc
Phaùp trong nhieàu thaäp nieân qua: toâi goïi laø treû vì ngöôøi nhieàu tuoåi
trong theá heä naøy nhö Eric Alliez, sinh naêm 1957, nhöõng ngöôøi khaùc nhö
Emmanuel Housset sinh naêm 1960, Jocelyn Benoist, 1968, Claude Romano,
1967...Alliez vieát De l’impossibiliteù de la pheùnomeùnologie/Veà baát khaû
cuûa hieän töôïng luaän vôùi tieåu ñeà laø baøn veà trieát hoïc phaùp hieän
ñaïi, Jocelyn Benoist vieát Hai möôi naêm hieän töôïng luaän phaùp, B. Sicheøre
vieát Naêm möôi naêm trieát hoïc phaùp[xxxii]
nhöõng
nhaø trieát hoïc naøy daàu coù nhöõng caùi nhìn khaùc nhau veà cuøng vaán ñeà,
nhöng töø ‘trieát hoïc phaùp’ ôû ñaây
khoâng coù nghóa laø ‘tö töôûng daân toäc’ – ñieàu Christian Descamps minh thò
trong Nhöõng luïc vaán trieát hoïc hieän ñaïi taïi Phaùp – trieát lyù toïa thò
treân moät laõnh thoå, nhö khi ngöôøi ta noùi trieát hoïc do thaùi, trieát hoïc
ñöùc...
Alliez
khai hoûa cuoäc xung kích pheâ bình “ vì thieáu moät ñaùnh giaù noäi
taïi/immanente thöïc nhöõng khaùi nieäm maø trieát hoïc hieän ñaïi saùng taïo,
vaø quaù vöõng tin vaøo ‘caùo chung cuûa trieát hoïc’ ñoàng nghóa vôùi khuûng
hoaûng cuûa höõu-thaàn luaän/onto-theùologie maø Alain Renaut ngôõ laø coù theå
khaúng ñònh ñoàng thuaän laø ‘ ngaøy nay khoâng ai nghó ñeán saûn sinh trong
trieát hoïc moät heä thoáng môùi, daáu chæ cho thaáy laø moät caùch naøo ñoù
nhöõng vò theá trieát lyù khaû höõu...ñaõ bò khai thaùc kieät löïc bôûi lòch
söû, vaø nhöõng trieát hoïc phaùt trieån töø Platon ñeán Heidegger töø quan ñieåm naøy ñaõ taïo thaønh moät heä
tieân ñeà ñoùng kín’ X. A. Renaut, L’EØre de l’individu (1989)”
cuõng
chính A. Renaut trong lôøi môû ñaàu Sartre, le dernier philosophe (1993) vieát:
“ñaõ naêm möôi naêm, khoâng coù laáy moät trieát gia môùi! 1943: naêm xuaát hieän
L’EÂtre et le Neùant.”[xxxiii] trong luaän ñieåm naøy Renaut muoán chæ ra “söï
baát khaû vieát moät taùc phaåm thuoäc loaïi coøn bieåu hieän qua L’EÂtre et le
Neùant...coù theå toát trong vieäc cung caáp söï tieáp caän tieâu cöïc khaù hôn
veà caùi taïo thaønh tính ñaëc thuø cuûa theá heä trieát hoïc” cuûa Renaut. cho
neân khi ñoïc laïi Sartre, Renaut muoán laøm saùng toû söï chia caùch giöõa
theá heä cuûa oâng vaø Sartre nhaèm môû ra moät cuoäc luïc vaán roäng raõi hôn
veà caùi gì coù theå laø ñieàu kieän trieát hoïc vaøo cuoái theá kyû hai möôi
naøy[xxxiv].
Alliez
ngôø vöïc laø luaän ñieåm cuûa Renaut veà moät vieãn töôïng trieát hoïc bi quan
nhaèm ñi tôùi moät muïc ñích laø “neáu trieát hoïc suy lyù ñaõ hoaøn taát töø
laâu roài thì chính qua chuyeån bieán cuûa noù thaønh trieát hoïc thöïc tieãn
maø trieát hoïc ngaøy nay coù theå vaø phaûi coøn tìm kieám nhöõng con ñöôøng
cuûa moät töông lai khaû dó.”[xxxv]
nhöõng con
ñöôøng naøo? döôøng nhö moät theá heä tröôùc ñoù vôùi nhöõng teân tuoåi nhö
Derrida, Foucault, Deleuze, Lyotard, Badiou ñaõ khoâng ngöøng khuaáy ñoäng saâu
saéc khaùi nieäm chaân lyù , vaø do ñoù khaùi nieäm veà moät traät töï trieát
lyù
phi trieát
hoïc coù khaû höõu?
trieát hoïc chaân thöïc laø phi-trieát hoïc –
nhö ghi chuù cuûa Merleau-Ponty nôi treân coù laø moät aån ngöõ?
trong
qu’est-ce que la philosophie? cuûa G. Deleuze vaø F. Guattari chæ ra bình dieän
noäi taïi ñöôïc xem nhö tieàn trieát hoïc, coù nghóa laø moät lónh hoäi phi
khaùi nieäm, nhö nôi Descartes qua lónh hoäi chuû quan, tieàm aån töø cogito,
nôi Heidegger qua lónh hoäi tieàn höõu luaän veà Höõu; tieàn trieát hoïc ôû
ñaây tuyeät khoâng coù yù chæ caùi gì tröôùc khi hieän höõu, nhöng caùi gì
khoâng hieän höõu ôû ngoaøi trieát hoïc; caùi tieàn trieát, hay phi trieát ñoù laø quyeàn naêng cuûa moät
Toaøn-Nhaát/Un-Tout nhö theå moät sa maïc di ñoäng maø nhöõng khaùi nieäm veà
quaàn tuï:
caùi phi-trieát coù leõ ôû ngay
trong loøng trieát hoï coøn hôn chính
trieát hoïc, vaø coù yù chæ laø trieát hoïc khoâng theå töï maõn vôùi vieäc
ñöôïc hieåu theo caùch theá trieát hoïc hay khaùi nieäm, nhöng cuõng phaûi giao
dòch vôùi nhöõng nhaø phi-trieát hoïc, trong baûn chaát cuûa noù[xxxvi]
trong
phaàn chuù thích, hoï ghi nhaän F. Laruelle “ñang theo ñuoåi moät trong nhöõng
döï tính ñaùng löu taâm nhaát cuûa trieát hoïc hieän ñaïi laø gôïi leân moät
Toaøn-Nhaát maø oâng naøy ñaùnh giaù laø ‘phi trieát’, vaø ‘khoa hoïc’ ôû ñoù baét nguoàn ‘phaùn quyeát
trieát lyù’.
phaùn quyeát trieát lyù? coù phaûi
ñaây laø tuyeân ngoân cuûa phi trieát hoïc:
“chuùng ta
khoâng ngöøng noùi veà trieát hoïc, chaéc haún trong vaên hoaù aâu chaâu, nhöng
ôû ñaây phaûi chaêng chæ laø ñeå phaùt trieån moät khoa hoïc (cuûa) trieát
hoïc, nghóa laø moät khoa hoïc khoâng quy hoài moät caùch phaûn tænh veà trieát
hoïc”[xxxvii]
Laruelle
khaùc vôùi Althusser ôû quan nieäm giöõa trieát hoïc vaø khoa hoïc, khoâng coù
moät ñoaïn tuyeät tri thöùc nhöng laø khu bieät tri thöùc-luaän lyù, trieát
hoïc khoâng laø moät lyù luaän vaø khaùi nieäm böôùc caét tri thöùc luaän chæ
laø moät phoùng chieáu trieát lyù treân khoa hoïc;
phi trieát
hoïc trong quan nieäm cuûa Laruelle coù cô sôû noäi taïi trieät ñeå vì “Nhaát
laø noäi taïi” nhöng phaân bieät vôùi Deleuze veà khaùi nieäm khu bieät, maëc
daàu trong Les philosophies de la diffeùrence (1986), Laruelle ghi nhaän:
Khoâng phaûi “Höõu” thoáng trò tö töôûng theá kyû XX, maø roát cuoäc chính laø
“Khu bieät”. chính Heidegger nhaän thöùc ra trong “Khu bieät” caùi baát bieán
taây-hy xöa nhaát vaø ngöï trò nhaát, nhöng oâng khoâng phaûi laø ngöôøi ñaàu
tieân, tröôùc oâng coù Nietzsche, vaø sau oâng laø Deleuze vaø Derrida, ñaõ ñöa
Khu bieät leân haøng nguyeân lyù[xxxviii]
oâng pheâ
phaùn nôi Heidegger vaø Derrida, sieâu vieät ñaõ laán aùt tính Nhaát ôû ñoù söï
phaân hoùa nhö nhaát laø moät tuyeät ñoái, trong khi nôi Nietzsche vaø Deleuze,
tính Nhaát laán aùt sieâu vieät, tính Nhaát nhö theå sieâu vieät
khi luaän veà saùch Hoaøi Nam Töû,
Phuøng Höõu Lan daãn chöông 14 cuûa saùch naøy vieát “traøn ngaäp khaép trôøi
ñaát, trong caùi ñôn sô coøn hoãn mang chöa hoaøn taát: caùi ñoù goïi laø Thaùi
Nhaát. moïi söï töø caùi Nhaát naøy sinh ra, moãi vaät trôû neân khu
bieät”[xxxix];
tính Nhaát laø nguyeân lyù cho söï
bieán hoùa vaän ñoäng cuûa moïi vaät: “Nhaát chi lyù, thi töù haûi, Nhaát chi
giaûi, teá thieân ñòa, kyø toaøn daõ, thuaàn heà nhöôïc phaùc, kyø taùn, hoãn
heà nhöôïc troïc”
Laruelle
quan nieäm baûn chaát cuûa tö töôûng trieát hoïc laø tuaân theo moät quy luaät
caáu truùc veà thoáng nhaát caùc maët ñoái laäp, trong Theùorie des eùtrangers,
xaùc ñònh trieát lyù laø vaïch moät tuyeán phaân caùch, moät bieân giôùi, taïo
phaùn quyeát giöõa nhöõng loaïi thöïc taïi coù giaù trò höõu theå luaän khoâng
baèng nhau nhöng vaãn toàn taïi ñoàng thôøi trong traät töï heä thoáng;
chöông 42
Ñaïo ñöùc kinh chæ ra traät töï heä thoáng: Ñaïo sinh nhaát, nhaát sinh nhò,
nhò sinh tam, tam sinh vaïn vaät; khi pheâ phaùn khaùi nieäm “khu bieät” trong
trieát hoïc hieän ñaïi, Laruelle muoán chæ ra laø khu bieät khoâng ñem laïi
Nhaát, chæ coù giaûi phaùp ñem laïi chính Nhaát nhö thaønh toá cuûa tö töôûng, nhöng khoâng taùi
taïo töø ngoaïi taïi, coù nghóa laø ñöa noù ra khoûi taàm chaân trôøi höõu theå
luaän truyeàn thoáng, caùi tieân ñeà hieån nhieân aáy ñöôïc dieãn taû trong En
tant qu’un nhö moät truøng phöùc ngöõ: caùi Moät thoáng nhaát/l’Un unifie. ñoù
laø böôùc thöù hai cuûa phaùn quyeát trieát lyù chæ ra Nhaát ñöôïc quan nieäm
nhö moät heä thoáng/toång hôïp: Nhaát
vaø nhò taïo neân moät traät töï heä thoáng môùi.[xl]
phi-trieát
hoïc nhö vaäy khoâng coù nghóa laø thuû tieâu trieát hoïc; noù khoâng nhaèm
thay theá trieát hoïc, nhöng keá thöøa nieàm tin vaø thaåm quyeàn cuûa trieát
hoïc (Laruelle) cuõng nhö trieát hoïc caàn moät phi-trieát hoïc lónh hoäi noù,
trieát hoïc caàn moät lónh hoäi phi trieát hoïc, nhö ngheä thuaät caàn
phi-ngheä thuaät (Deleuze); cho neân Laruelle xaùc nhaän bieåu ngöõ phi-trieát
hoïc mang yù nghóa ña daïng vaø coù moät lòch söû cuûa noù,[xli] ñoù cuõng laø
noã löïc cuûa taäp theå chung quanh Laruelle nhö Tristan Aguilar, Laurent Leroy, Maryse
Dennes, Serge Valdinoci trong nhöõng luaän vaên veà quan heä phi trieát hoïc ôû
Badiou, Derrida, Fichte, Husserl...[xlii]
tö töôûng
nhaát theå hay phöùc theå, söï thaät vaãn laø nhöõng tieáp caän gaàn ñeán-voâ
taän, nhöõng tranh luaän trieàn mieân veà löôõng nghò noäi taïi/sieâu vieät,
caáu truùc/chuû theå, nhöõng nan ñeà thuoäc veà tri thöùc hay höõu theå luaän – nhöõng ñieàu khaû dó vaãn
coøn trieát lyù/philosophable? sau ngöôõng cöûa cuûa moät theá kyû môùi baét
ñaàu.
[i] nhöõng tranh
luaän ñaõ thaâu taäp thaønh moät taøi lieäu mang teân Qui a peur de la
philosophie? (Flammarion, Paris 1977) vôùi nhöõng baøi vieát cuûa Sarah Kofman,
Sylviane Agacinski, Jean-Pierre Lefebvre, Jacques Derrida, Roland Brunet, Alain
Delormes, Bernadette Gromer, Jean-Luc Nancy, Micheøle Le Doeuff, Bernard
Pautrat, Jean-Pierre Heùdoin, Heùleøne Politis, Michel Bel Lassen, Martine
Meskel, Michael Ryan. Jan Plug khi dòch phaàn ñaàu taùc phaåm Töø quyeàn lôïi
ñeán trieát hoïc/Du droit aø la philosophie (Galileùe, 1990) cuûa J. Derrida
ñaõ duøng laïi tieâu ñeà treân cho baûn tieáng Anh: Who’s Afraid of
Philosophy?(Stanford University Press. 2002)
coù yù nhaéc ñeán cuoäc tranh luaän lòch söû naøy. Derrida nhaán maïnh
ñeán töø ñôn giaûn “aø” mang moät xaùc ñònh ngöõ nghóa lieân hôïp hai laõnh
vöïc, hai caáu truùc, hai cô cheá veà quyeàn lôïi cho trieát gia, veà phaùp lyù
cho trieát hoïc, veà ñònh cheá cho giaûng daïy trieát hoïc.
[ii] Der Wille zur
Wahrheit, der uns noch zu manchem Wagnisse verfuhren wird...In det Tat, wir
machten lange Halt vor der Frage nach der Ursache dieses Willens (Jenseits von
Gut und Bose I, 1).
[iii] das
Selbstbekenntnis ihres Urhebers und eine Art ungewollter und unvermerkter
meùmoires (Sdt I, 6).
[iv] adventavit
asinus/pulcher et fortissimus (Sdt I, 8).
[v] Philosophie ist
dieser tyrannische Trieb selbst, der geistigste Wille zur Macht, zur “Schaffung
der Welt”, zur causa prima (Sdt I, 9).
[vi] das Vermogen zu
synthetischen Urteilen a priori.
[vii] man wurde
alter, der Traum verflog.
[viii] X. Nietzsche,
Die Philosophie im tragischen Zeitalter der Griechen,I.
[ix] X. Heidegger, Vom Wesen der Wahrheit (1988),
baûn dòch sang tieáng Phaùp cuûa Alain Boutot: De l’essence de la veùriteù (2001),
tieáng Anh cuûa Ted Sadler: The essence of truth (2002).
[x] X. Heidegger, Sein und Zeit, 6.
[xi] trieát gia ñaàu tieân trong lòch söû trieát
hoïc taây phöông ñaõ bò ngöôøi thaønh Atheønes keát aùn uoáng thuoác ñoäc maø
cheát, khôûi toá laø thi só treû khoâng noåi tieáng Meletos vaø hai nhaø huøng
bieän Anytos vaø Lycon, toäi danh laø laøm hö tuoåi treû vaø khoâng tin vaøo
nhöõng thaàn daân trong thaønh ñang tin; F. Chaâtelet coi Socrate laø trieát
gia bò aùm saùt/Philosophe assassineù. (X. Chaâtelet, Platon).
[xii] tröôùc thôøi
ñaïi coå ñieån vaø khai saùng, ngöôøi ta luaän veà caùi cheát ñeå choïn löïa
moät thaùi ñoä trieát lyù nhö nhöõng moân ñeä cuûa Epicure hay Khaéc kyû; ngaøy
nay nhöõng nghieân cöùu sô khaûo tri thöùc luaän ñeå xaây döïng moät khoa hoïc
veà cheát (thanatologie) vôùi nhöõng coâng trình cuûa Vladmir Jankeùleùvitch
veà maët sieâu hình (soáng laø maët hieän cuûa cheát), cuûa Philippe Arieøs,
Michel Vovelle veà maët lòch söû (cheát khoâng coøn laø söï chaáp nhaän ñònh
meänh thoáng trò), cuûa Michel Picard
veà maët vaên hoïc (cheát laø moät lieân heä xuyeân suoát lieân chu
theå), cuûa Louis-Vincent Thomas veà maët nhaân hoïc (Cheát laø maâu thuaãn
sinh ñoäng giöõa caùi Phoå quaùt cuï theå vôùi caùi Ñôn nhaát cuï theå); tri
thöùc luaän cuûa Thomas nghieân cöùu cheát coù tính thoáng nhaát baûn theå
trong xaùc quyeát söï thoáng nhaát höõu cô cuûa soáng vaø cheát, xaùc quyeát
cheát laø thoáng nhaát cuûa tính höõu haïn thôøi gian vaø xu höôùng vónh cöûu,
xaùc quyeát cheát nhö cô sôû baûn theå cuûa höõu vaø tö duy cuûa höõu. (X.
Thomas, La Mort (1988), La Mort en question (1991).
[xiii] Der Tod ist
die Moglichkeit der schlechthinnigen Daseinsunmoglichkeit.
[xiv] ‘Sobaldein
Mensch zum Leben kommt, sogleich ist er alt genug zu sterben’ daãn theo Der
Ackermann aus Bohmen.
[xv] X. Derrida,
Apories: Mourir-s’attendre aux limites de la veùriteù (1996) .
[xvi] X. John Sallis,
Echoes, After Heidegger (1990)
[xvii] Als Seinkonnen
vermag das Dasein die Moglichkeit des Todes nicht zu uberholen.
[xviii] X. Derrida,
Sdt. K. Jaspers trong Philosophie, Bd II, T. III, 7 ñaõ ñaët ‘caùi cheát cuûa
toâi’ thaønh moät tieåu muïc ñeå phaân tích.
[xix] Himmel, Erde,
die Gottlichen, die Sterblichen.
[xx] X. Wilhelm
Perpeet, Heideggers Kunstlehre in Heidegger, Perspektiven zur Deutung seines
Werkes, Hrg von Otto Poggeler (1994).
[xxi] Voll Verdienst,
doch dichterisch, wohnet der Mensch auf dieser Erde. Doch reiner ist nicht der
Schatten der Nacht mit den Sternen, wenn ich so sagen konnte, als der Mensch,
der heisset ein Bild der Gottheit.
Giebt es auf Erden
ein Maass? Es giebt keines.
...Leben ist Tod, und
Tod ist auch ein Leben
(Vôùi ñaày aân suûng,
thöïc saùng taïo, con ngöôøi toïa thò treân maët Ñaát naøy. Quaû laø boùng ñeâm
sao vaèng vaëc khoâng coøn trong saùng, neáu nhö toâi coù theå noùi, nhö theå
con ngöôøi, mang yù nghóa laø moät hình töôïng cuûa Thöôïng ñeá
Lieäu coù laø thöôùc
ño treân maët ñaát naøy? Khoâng theå.
...Soáng laø Cheát,
vaø Cheát cuõng laø moät ñôøi soáng)
[xxii] Blanchot,
L’espace litteùraire (1955).
[xxiii] taïi sao laïi
sinh saûn? bôûi vì con ngöôøi muoán taïo ra moät caùi gì baát dieät vaø vónh
cöûu, vaø söï theøm khaùt baát töû khoâng theå taùch rôøi khoûi söï theøm khaùt
ñieàu thieän, cho neân thieát yeáu tình yeâu cuõng laø tình yeâu söï baát
töû...tình yeâu trieát lyù nhaèm saùng taïo baèng tinh thaàn, bôûi vì söï saùng
taïo baèng theå xaùc (ngöôøi ñaøn oâng yeâu ngöôøi ñaøn baø vì tin laø taïo ra
söï baát töû khi taïo ra nhöõng ñöùa con) chæ ñaït tôùi moät kyû nieäm baát
töû. X. Ñaëng Phuøng Quaân, Haønh traïng tö töôûng giöõa hai theá kyû (2002).
[xxiv] K. Jaspers,
Philosophie und Welt (1958) : [Unsterblichkeit] ist vielmehr die Ewigkeit, die
in der Zeit beruhrt wird, wenn es zu jenem Durchbruch durch das raumzeitliche,
sinnlich und verstandesmassig erfahrene Weltsein in der Freiheit gekommen ist.
[xxv] Solange wir in
der Zeit leben, ist uns die Sehnsucht nach der zeitlichen Gegenwart derer, die
entschwunden sind, nur in der Erinnerung zu sein scheinen, unumganglich. Uns
ist in der Zeit die Trauer auferlegt.
hoaøi nieäm vaø
töôûng moä laø nhöõng khaùi nieäm phi trieát lyù trong thôøi ñaïi chuùng ta.
[xxvi] X. Ñaëng
Phuøng Quaân, Cô sôû tö töoûng thôøi quaù ñoä
in Chuø Ñeà soá 2 vaø 3 (2000).
[xxvii] Sallis ñaõ
trieån khai baøi naøy thaønh baøi môû vaø chöông moät cuûa taùc phaåm Echoes,
After Heidegger (1990) ñaõ daãn ôû treân; X. chuù thích xvi.
[xxviii] baûn dòch
sang tieáng Phaùp nhan ñeà “La Fin de la philosophie et la taâche de la penseùe” cuûa Jean Beaufret vaø F.
Feùdier do Beaufret ñöôïc uûy thaùc ñoïc trong hoäi nghò vinh danh Kierkegaard
do Unesco toå chöùc taïi Paris töø 21 ñeán 23 thaùng tö 1964. vaán ñeà “caùo
chung”mang hai yù nghóa “hoaøn taát” nhieäm vuï cuûa trieát hoïc vaø “taän
cuøng” cuûa trieát hoïc. X. chuù thích xxvi. Beaufret ghi nhaän: ñöông nhieân
ngöôøi ta coù theå nghó laø vaán ñeà cöùu roãi con ngöôøi, daàu laø cöùu roãi
vónh haèng baèng huûy trieät nhöõng toäi loãi theá gian hay cöùu roãi trong
theá giôùi naøy baèng huûy trieät moät theá giôùi tha hoùa, thì cuõng caáp
thieát lôùn lao hôn laø huûy trieät hieän töôïng luaän laø nhieäm vuï thuaàn
tuùy xaây döïng cuûa tö töôûng nhö chuùng ta ñoïc trong SuZ (On peut bien sur penser que le probleøme du
salut de l’homme, qu’il s’agisse de son salut eùternel par la destruction des
peùcheùs du monde ou de son salut en ce monde par la destruction d’un monde de
l’alieùnation, est de plus grande urgence que la destruction pheùnomeùnologique
qui est, lisons-nous dans Sein und Zeit, la taâche proprement constructive de
la penseùe) trong Questions IV (1976).
[xxix] X. P.Tempels,
La Philosophie Bantoue (1949), Alexis Kagameù, La Philosophie bantou-rwandaise
de l’eâtre (1956), F.-M Lufuluabo, Vers une theùodiceùe bantoue (1962), M. Griaule
& G. Dieterlen, Le renard paâle (1965), Dominique Zahan, Religion,
spiritualteù et penseùe africaines (1970), John Mbiti, African Religions and
Philosophy (1969), Mgr Makarakiza, La Dialectique des Barundi (1959), M.A.
Mabona, The Depths of African Philosophy (1963).
[xxx] X. Wiredu, Philosophy and an African
Culture (1980); P. Hountondji, African Philosophy (1983); Oruka, Sage
Philosophy (1990).
[xxxi] X. Hountondji,
Afican Philosophy, Myth and reality (1976/1983)
[xxxii] taùc phaåm
tieâu bieåu cuûa Alliez laø Les Temps Capitaux (1991), cuûa Benoist laø
Pheùnomeùnologie, seùmantique, ontologie (1997), cuûa Claude Romano laø
L’eùveùnement et le monde (1998)
[xxxiii] taùc phaåm
Höõu theå vaø Hö voâ cuûa Sartre. X. Alliez, Sdt.
[xxxiv] X. Alain
Renaut, Sartre, le dernier philosophe (1993). Renaut khaúng ñònh khoâng laø
moät ngöôøi theo Sartre, cuõng khoâng coi Sartre laø thaàn töôïng; oâng cuõng
daãn ra nhöõng tuyeân boá ngu xuaån cuûa Sartre nhö nhaän ñònh vaøo naêm 1954 “hoaøn toaøn coù
töï do pheâ bình ôû Lieân Xoâ”, hay saùu naêm sau môû ñaàu taùc phaåm Pheâ
phaùn lyù trí bieän chöùng xem chuû nghóa Maùc laø “taàm chaân trôøi khoâng
theå vuôït cuûa thôøi ñaïi chuùng ta”, hay cuøng naêm naøy coi “cheá ñoä thoaùt
thai töø caùch maïng Cuba laø moät neàn daân chuû tröïc tieáp”, hay coå suyù
“vaøo thôøi kyø ñaàu cuûa noåi loaïn, caàn phaûi gieát ngöôøi” moät caùch voâ
traùch nhieäm khoâng theå tha thöù ñöôïc.
[xxxv] X. EÙric
Alliez, Sdt.
[xxxvi] X. G. Deleuze
& F. Guattari, Qu’est-ce que la philosophie? (1991) X. ÑPQ, Cô sôû tö
töôûng thôøi quaù ñoä in Chuû Ñeà soá 2.
[xxxvii] X. La
deùcision philosophique, No 2, 1987: Nous n’avons pas fini de parler de la
philosophie, dans la culture europeùenne certes, mais ici, ne serait-ce que
pour eùlaborer une science (de) la philosophie, c’est-aø-dire une science qui
ne revient pas reùflexivement aø la philosophie.
[xxxviii] X. F.
Laruelle, Les phiosophies de la diffeùrence (1986). Laruelle khôûi söï vôùi
luaän aùn veà Ravaisson “les donneùes immeùdiates de la manifestation (1969),
ñeà xuaát naêm 1969 do Cleùmnce Ramnoux baûo trôï, vaø luaän aùn “Economie
geùneùrale des effets d’eâtre”, ñeà xuaát naêm 1975 vôùi Paul Riceur baûo trôï.
Nhöõng taùc phaåm cuûa Laruelle chia laøm ba phaàn: Philosophie I tieâu bieåu nhö
Le deùclin de l’eùcriture (1977), Philosophie II vôùi Les philosophies de la
diffeùrence (1987), Philosophie et non-philosophie (1989), En tant qu’Un
(1991), Theùorie des identiteùs (1992), Philosophie III vôùi Theùories des
EÙtrangers (1995), Principes de la non-philosophie (1996).
[xxxix] X. Fung
Yu-lan, A History of Chinese Philosophy, I.
[xl] X. Laruelle, Theorie des eùtrangers.
[xli] X. Laruelle,
Principes de la non-philosophie (1996).
[xlii] X.
Non-Philosophie, Le Collectif, La Non-philosophie des contemporains (1995).