|
|
||
|
Ñaëng
Phuøng Quaân
Haønh
traïng cuûa keû só
Hai
khuoân maët cuûa thaàn Janus coù theå bieåu töôïng cho ngöôøi trí thöùc: söï
ñoái laäp khoâng phaûi giöõa thieän/aùc, maø laø giöõa chaân/nguïy, thöïc/giaû,
ñoû/ñen. Taïi sao vaäy? Khoâng theå laáy tieâu chuaån giaù trò ñaïo ñöùc ñeå
xaùc ñònh haønh taùc cuûa trí thöùc, bôûi thieän/aùc chæ laø heä luaän cuûa
öùng xöû. Trong tieáng Vieät, hai
töø “keû só” vaø “trí thöùc” duøng ñeå
chæ chung moät phaïm truø nhaân caùch, töông töï nhö hai töø trong tieáng Phaùp
laø “clerc” vaø “intellectuel”. Töø “trí thöùc/intellectuel” coù veû thoâng
duïng, song töø “keû só/clerc” tuy coå nhöng laïi haøm chöùa yù nghóa saâu saéc
hôn – veà caû hai maët yù thöùc vaø söù
maïng. Söï ñoái laäp cuûa keû só coù theå nhaän ra trong lòch söû vaên hoïc
Vieät nam, vôùi nhöõng ngöôøi nhö Nguyeãn Coâng Tröù vaø Cao Baù Quaùt theå
hieän moät ñaèng xuaát xöû laäp danh (vôùi Nguyeãn Coâng Tröù laø “töôùc höõu
nguõ, só cö kyø lieät/ daân höõu töù, só vi chi tieân/ coù giang sôn thì só ñaõ
coù teân”), moät ñaèng haønh taøng khinh danh (vôùi Cao Baù Quaùt laø “ñaïp
höôùng danh ñoà baát dieäu ñaàu”), nhö Phaïm Thaùi vaø Nguyeãn Huy Löôïng toû
roõ moät ñaèng choáng Taây Sôn, moät ñaèng phoø Taây Sôn (qua “Tuïng Taây hoà
phuù” vaø “Chieán tuïng Taây hoà phuù”), nhö Phan Vaên Trò vaø Toân Thoï Töôøng
(choáng thöïc daân vaø theo thöïc daân Phaùp)…moïi bieåu loä ñeàu haøm xuùc
tính caùch chính trò. Chæ tieác laø khoâng coù taøi lieäu töï truyeän cuûa
nhöõng só phu naøy ñeå ngöôøi ta coù theå nghieân cöùu roát raùo haønh traïng
cuûa hoï. Thaùi ñoä cuûa nhöõng ngöôøi nhö Phaïm Thaùi, Cao Baù Quaùt coù phaûi
laø tieâu cöïc ? nhö Nguyeãn Coâng Tröù coù phaûi laø tích cöïc vôùi danh lôïi?
Nhö Nguyeãn Huy Löôïng laø thöùc thôøi
vuï? Hay bò leân aùn laø “nguïy” khi trieàu ñaïi Taây Sôn suïp ñoå, theo quan ñieåm
xu thôøi, nhö boïn choù canh cuûa baïo
quyeàn, thôøi naøo cuõng coù. Ngay anh em trong nhaø, nhö Nguyeãn Neã theo Taây
Sôn, Nguyeãn Quyùnh phoø Leâ choáng Taây Sôn, Nguyeãn Du laøm quan cho trieàu
Nguyeãn, trong thôøi noäi chieán moãi ngöôøi moät choïn löïa, khoù theå pheâ
phaùn. Trong thôøi hieän ñaïi, nhöõng tröôøng hôïp keû só nhö Traàn Ñöùc Thaûo,
Nhaát Linh khoù kieám ñoái taùc töông xöùng ñeå so saùnh.Trong lòch söû vaên
hoïc Phaùp, cuõng coù nhöõng caëp ñoái laäp nhö moät ñaëc saéc cuûa truyeàn thoáng Phaùp, chaúng
haïn hai bieåu töôïng trieát hoïc tình/lyù ñoái laäp laø Descartes vaø Pascal,
hai xu höôùng bi kòch coå ñieån laø Corneille vaø Racine, hai quan nieäm
bi/laïc nôi Voltaire vaø Rousseau; söï ñoái laäp theå hieän roõ neùt lyù
trí vaø ñam meâ, lyù luaän vaø tín ngöôõng, saéc saûo vaø thaønh thöïc, khoân
ngoan vaø töï nhieân...Ñeán theá kyû hai möôi, hình töôïng Janus trí thöùc hai
maët noåi baät nhaát cuûa nöôùc Phaùp laø ñoái laäp giöõa Raymond Aron vaø
Jean-Paul Sartre: hoï laø nhöõng ngöôøi ñöông thôøi vôùi nhau, laïi ñoàng tueá,
ñoàng moân, laø baèng höõu thaân thieát moät thôøi, sinh vaøo naêm 1905 vaø
laàn löôït qua ñôøi vaøo nhöõng naêm 1983 vaø 1980, ñoàng thôøi laø ñoái thuû
quyeát lieät cuûa nhau, song ñieàu tieâu bieåu nhaát laø theå hieän hai cöïc
cuûa nhöõng tranh luaän trí thöùc soâi noåi cuûa caû moät thôøi ñaïi. Ñaõ coù
nhieàu coâng trình vieát veà caëp trí thöùc ñoái laäp naøy[i]
vì hoï laø nhöõng nhaân vaät noåi tieáng cuûa theá kyû, nhö nhöõng ñaùnh giaù:
“Khi
Raymond Aron maát vaøo naêm 1983, oâng ñaõ hoaøn taát moät bieåu töôïng duy
nhaát trong ñôøi soáng coâng coäng cuûa Phaùp. Haàu nhö oâng ñöôïc moïi ngöôøi
thaùn phuïc vaø kính troïng; nhöõng baøi vieát vaø yù kieán cuûa oâng ñaõ leân
tôùi taàm möùc gaàn nhö khuoân vaøng thöôùc ngoïc qua suoát moät laõnh vöïc bao
la cuûa coâng luaän, haøn laâm vaø trí thöùc. Laø moät nhaø tö töôûng Phaùp
kieät xuaát duy nhaát cuûa theá heä oâng ñaõ giöõ moät vò theá töï do kieân
ñònh choáng laïi moïi aâm möu toaøn trò cuûa thôøi ñaïi, Aron bieåu hieän
khoâng nhöõng cho moät bieåu töôïng lieân tuïc cuûa truyeàn thoáng vó ñaïi cuûa
tö töôûng nöôùc Phaùp maø coøn laø moät ngoïn ñuoác chæ ñöôøng vaøo töông lai
ôû moät thôøi kyø hoãn loaïn hoang mang trong coäng ñoàng trí thöùc. Chæ maáy
naêm tröôùc ñaây vôùi theá heä 1968, Aron coøn laø hieän thaân quyû quaùi cuûa
moïi sai laàm ñoái vôùi giôùi trí giaû quan caùch cuûa nöôùc Phaùp, thì töø
1983 – theo yù kieán cuûa nhieàu ngöôøi trong soá nhöõng ngöôøi naøy nay ñaõ
vôõ moäng veà nhöõng aûo töôûng vaø lyù töôûng cuûa hoï – Aron ñaõ laø nguoàn
hy voïng toát ñeïp nhaát cho vieäc phuïc hoaït tö töôûng töï do.”[ii]
Vôùi Sartre, nhöõng hoaït ñoäng naêng noå trong nöûa sau theá kyû cuøng vôùi
nhöõng taùc phaåm noåi tieáng cuûa oâng, coù theå thaâu toùm trong moät caâu
suùc tích cuûa Jacques Audiberti laø “ moät ngöôøi tænh thöùc treân moïi maët
traän cuûa tri thöùc.”[iii]
Taïi
sao laïi choïn Aron vaø Sartre ñeå noùi veà haønh traïng keû só trong thôøi
ñaïi ôû ñaây? Hoï laø ñieån hình cuûa hai vò theá trí thöùc phöùc taïp vaø maâu
thuaãn coù tính caùch phoå quaùt chung cuûa nhaân loaïi trong theá kyû vöøa
qua, nhöng thieát thaân laø nhöõng vaán ñeà cuûa hoï laø nhöõng vaán ñeà maø
chuùng ta haèng quan taâm. Tuy nhieân, vôùi phaïm vi haïn heïp cuûa baøi vieát,
toâi chuù yù ñeán thaùi ñoä öùng xöû cuûa hoï vôùi tö caùch keû só, hôn laø ñi
saâu vaøo nhöõng tranh bieän lyù luaän.
ÔÛ
mieàn Nam tröôùc naêm 1975, Aron coù theå laø moät teân tuoåi coøn xa la maëc
daàu vôùi nhöõng baøi vieát chính trò treân baùo Le Figaro vaø taùc phaåm Thuoác phieän cuûa ngöôøi trí thöùc (L’Opium
des intellectuals) coù theå coi nhö xu höôùng “choáng coäng”, coøn Sartre
coù veû ñöôïc bieát tôùi cuøng vôùi nhöõng teân tuoåi khaùc nhö Camus, Mounier
vaø nhöõng chuû nghóa “nhaân vò”, “hieän sinh”, lyù do laø trong giai ñoaïn
1954-1963 “chuû nghóa nhaân vò” ñöôïc chính quyeàn mieàn Nam chính thöùc coi
laø moät heä tö töôûng chính thoáng, ñöôïc truyeàn baù coâng khai ñeå choáng
laïi heä tö töôûng Maùc-xít, vaø Sartre ñöôïc noùi ñeán nhieàu qua moät taäp
saùch nhoû Chuû nghóa hieän sinh laø moät
chuû nghóa nhaân baûn (L’existentialisme est un humanisme) raát gaàn vôùi quan ñieåm “nhaân vò” (maø
chính Mounier ñaõ coi chuû nghóa nhaân vò nhö moät nhaùnh treân caây phoå heä
cuûa trieát hoïc hieän sinh trong taùc phaåm Giôùi thieäu nhöõng chuûû nghóa hieän sinh), vôùi moät ñònh thöùc
“baûn chaát coù tröôùc toàn taïi” ñöôïc giaûi thích moät caùch ñôn giaûn, deã
hieåu. Ngöôøi ta ñaõ “thoâng tuïc hoùa”, thaäm chí coøn suøng baùi Sartre
nhö thaùnh quan phoøng cuûa ñôøi mình
(neân ñaõ coù moät nhaø thô vieát moät baøi phuùng thích, treân bìa sau taäp
san Vaán Ñeà laø “chæ coù nhöõng
thaèng ngoác môùi vieát: Sartre trong ñôøi toâi” ñeå chaâm bieám moät giaùo sö
trieát hoïc töï coi laø thôø Sartre) tuy coù theå khoâng ñoïc noåi nhöõng taùc
phaåm trieát hoïc chính cuûa Sartre nhö L’Etre
et le Neùant, Critique de la Raison Dialectique (Aron töøng noùi ñeán loaïi
ngöôøi naøy trong taäp Hoài kyù cuûa oâng baøn veà Hegel maø khoâng ñoïc chính
nhöõng taùc phaåm cuûa Hegel), noùi ñeán hieän töôïng luaän, nhöng chöa töøng
ñoïc saùch cuûa Husserl…Caùi hoûa muø yù thöùc heä “hieän sinh”, “nhaân vò” ñaõ
taïo ra moät ngoä nhaän khi nhöõng caùn boä quaûn lyù Vieän Trieát hoïc mieàn
Baéc vaøo mieàn Nam choaùng ngôïp vì töôûng laø nhöõng thöù “chuû nghóa hieän
sinh”, “chuû nghóa xaõ hoäi khoâng coäng saûn”, “toân giaùo” coù aûnh höôûng
thöïc, neân ñaõ duïng coâng toå chöùc moät “hoäi nghò veà tö töôûng mieàn Nam”
quanh nhöõng chuû ñeà treân (!).[iv]
Haønh
traïng tö töôûng chính trò cuûa Aron vaø Sartre coù theå xeùt ñeán moät caùch
khaùi quaùt theo nhöõng giai ñoaïn: 1/ töø thôøi gian theo hoïc tröôøng Cao
ñaúng Sö phaïm ñeán khaùng chieán choáng cuoäc chieám ñoùng cuûa Ñöùc quoác
xaõ; 2/ trong cuoäc Chieán tranh laïnh giöõa hai khoái; 3/ bieán ñoäng
thaùng Naêm 1968; 4/ töø cuoäc chieán
Algeùrie ñeán cuoäc chieán Vieät nam.
Khôûi
söï hình thaønh tö töôûng cuûa Aron vaø Sartre coù theå ñaùnh daáu töø luùc ñöôïc
chuaån bò ôû Lyceùe Condorcet (Aron) vaø Louis-le-Grand (Sartre) ñeå nhaäp
tröôøng Cao ñaúng Sö phaïm ñöôøng Ulm (ñoái vôùi ngöôøi Phaùp, cuøng vôùi
tröôøng Baùch ngheä/Polytechnique laø
tröôøng lôùn theá giaù nhaát cuûa neàn Coäng hoøa) vaøo naêm 1924, nôi ñaây hoï
trôû thaønh nhöõng sinh vieân trieát hoïc öu tuù cuøng vôùi nhöõng khuoân maët
saùng giaù sau naøy nhö Lagache, Nizan
vaø Canguilhem ñoàng khoùa, Sartre, Aron vaø Nizan laø boä ba thaân thieát vaø thöôøng
goïi nhau laø baïn nhoû (petits camarades). Trong thôøi gian theo hoïc ôû
ñöôøng Ulm, Aron ñaõ tham gia phong traøo xaõ hoäi, nhö oâng xaùc ñònh trong
baøi vieát töôûng nieäm Alain sau naøy treân taïp chí NRF naêm 1952 laø “vaøo
thôøi baáy giôø, cuõng nhö ña soá nhöõng baïn hoïc sö phaïm khoâng theo ñaïo
Thieân chuùa, toâi coù xu höôùng khuynh taû vaø töï coi laø ngöôøi theo chuû
nghóa xaõ hoäi”, traùi laïi Sartre laø ngöôøi phi chính trò vaø khoâng tham gia
nhöõng vaán ñeà thôøi söï, oâng moäng trôû thaønh con ngöôøi trieát lyù vaø vaên
chöông, keát hôïp caû Spinoza laãn Stendhal (nhö Simone de Beauvoir keå laïi).
Xu höôùng xaõ hoäi cuûa Aron coù theå ghi nhaän roõ trong baøi ñieåm cuoán
saùch Beân ngoaøi chuû nghóa Maùc
(Au-delaø du marxisme) cuûa Henri de Man naêm 1931, oâng vieát “chuû nghóa
xaõ hoäi phaûi chuyeån bieán laïi thaønh moät thöïc theå tinh thaàn” nhö baùo
hieäu hai chuû ñeà chính trong nhöõng taùc phaåm sau naøy cuûa oâng laø quan
heä ñoái vôùi chuû nghóa Maùc vaø vaên minh coâng nghieäp. Sau khi toát
nghieäp, caû hai cuøng coù cô hoäi laøm vieäc cho Hoïc vieän ôû Berlin, trong
thôøi gian löu laïi ôû ñaây, tieáp caän vôùi tö töôûng Ñöùc, Aron chuù taâm
ñeán vaên hoùa Weimar vaø heä thoáng tö töôûng cuûa Dilthey, Rickert, Simmel
vaø Max Weber, trong khi Sartre theo lôøi khuyeân cuûa Aron laø ngöôøi ñaõ ôû
Ñöùc tröôùc oâng hai naêm, chuù troïng ñeán Heidegger vaø hieän töôïng luaän
cuûa Husserl. Cuõng töø kinh nghieäm naøy, Aron ñi vaøo con ñöôøng trieát hoïc
veà Lòch söû, ngoaøi hai ngaû ñöôøng coù aûnh höôûng vôùi nhöõng hoïc vieân
cuûa tröôøng Cao ñaúng cuøng theá heä laø daân toäc hoïc vôùi Marcel Mauss,
Paul Rivet vaø xaõ hoäi hoïc vôùi Ceùlestin Bougleù, con ñöôøng suy tö töï laäp
cuûa oâng ñaõ daãn ñeán thaønh quaû laø nhöõng taùc phaåm Xaõ hoäi hoïc Ñöùc hieän ñaïi (1935), Daãn vaøo trieát hoïc veà Lòch
söû (1938), Luaän veà moät lyù luaän
lòch söû trong nöôùc Ñöùc hieän ñaïi (1938) cuûa oâng trong thôøi gian naøy vaø moät caùi
nhìn saâu saéc veà töông lai chính trò khi Hitler naém chính quyeàn. Töø tham voïng baønh tröôùng cuûa Ñöùc Quoác xaõ
cho ñeán khi phaùt ñoäng cuoäc chieán ñaõ laøm thay ñoåi caùi nhìn cuûa moät
ngöôøi theo chuû nghóa hoøa bình nhö
Aron hoaëc thöùc ñoäng tinh thaàn
phi chính trò cuûa Sartre, nhö chính hoï xaùc nhaän: “Chieán tranh thöïc söï
ñaõ chia cuoäc ñôøi toâi laøm hai…Ñieàu ñoù thöïc söï laø con ñöôøng ñi töø
tuoåi treû sang tuoåi tröôûng thaønh. Ñoàng thôøi, chieán tranh khieán toâi
phaùt hieän ra moät soá goùc caïnh veà chính toâi vaø theá giôùi.”[v],
vaø “Toâi vaãn coøn ghi nhaän maõi maõi qua kinh nghieäm naøy ñaõ khieán toâi
thieân veà moät chuû nghóa bi quan tích cöïc. Döùt khoaùt töø ñaây laø toâi
khoâng coøn tin töôûng laø Lòch söû tuaân thuû nhöõng meänh leänh cuûa lyù trí
vaø nhöõng khao khaùt cuûa nhöõng ngöôøi thieän chí nöõa.”[vi]
Khi nöôùc Phaùp bò chieám ñoùng, caû hai ñaõ trôû thaønh nhöõng ngöôøi tích
cöïc nhaäp cuoäc vôùi Khaùng chieán vaø khi nöôùc Phaùp ñöôïc giaûi phoùng, hoï
ñaõ cuøng ñöùng chung vôùi nhau trong moät tôø baùo mang teân Thôøi Môùi (Les Temps Modernes) ra maét
vaøo thaùng Möôøi naêm 1945 trong
khung caûnh thôøi Giaûi phoùng, nhöng cuõng töø giai ñoaïn haäu chieán naøy,
hai “ngöôøi baïn nhoû” trôû thaønh keû thuø cuûa nhau trong suoát ba möôi naêm.
Söï chia reõ khoâng theå haøn gaén naøy baét nguoàn töø söï ñoái laäp tö töôûng
ñeán thaùi ñoä chính trò khôûi töø Chieán Tranh Laïnh giöõa hai khoái. Sartre
töø boû thaùi ñoä phi chính trò ñeå nhaäp cuoäc nhö trong Vaên hoïc laø gì? oâng vieát: “Traùch nhieäm vaø boån phaän cuûa
chuùng ta laø xaõ hoäi vöøa ñaët ñeå treân löng chuùng ta” vaø choïn löïa cuûa
oâng laø “baïn ñoàng haønh”(compagnon de route) vôùi ñaûng CS. Trong nhöõng
ñaøm thoaïi sau naøy do Simone de Beauvoir ghi laïi thì Sartre ghi nhaän laø
trong nhöõng cuoäc gaëp gôõ noùi chuyeän , hoï khoâng coøn ñoàng thuaän vôùi
nhau nöõa. Chuû yeáu laø thaùi ñoä ñoái vôùi hai khoái, nhö Simone thuaät laïi laø “Aron noùi khoâng thích Mó cuõng khoâng thích Lieân
Xoâ nhöng trong tröôøng hôïp xaåy ra chieán tranh, oâng seõ lieân keát vôùi
phöông Taây, coøn Sartre ñaùp laø oâng khoâng khoaùi chuû nghóa Stalin hay Mó,
nhöng neáu chieán tranh buøng noå, oâng ñöùng veà phía coäng saûn.”[vii]
Vieäc tieán laïi gaàn vôùi ngöôøi coäng saûn cuûa Sartre khoâng haún laø moät
giao haûo höõu nghò. Nhöõng trieát gia cuûa ñaûng coäng saûn Phaùp nhö Roger
Garaudy, Henri Lefebvre pheâ phaùn gaét gao chuû nghóa hieän sinh cuûa Sartre,
chaúng haïn Garaudy goïi Sartre laø moät tieân tri giaû cuûa moät thöù trieát
hoïc phaûn ñoäng, hay Lefebvre caûm thaáy chuû nghóa hieän sinh coù moät caùi gì
ñaùng tôûm; Lefebvre coøn ñaû kích moät ngöôøi baïn thaân thôøi Cao ñaúng cuûa
Sartre laø Paul Nizan (ra khoûi ñaûng coäng saûn ñeå phaûn ñoái hieäp nghò
giöõa Ñöùc Quoác xaõ vaø Lieân xoâ naêm 1939, bò toá caùo laø phaûn boäi, hôïp
taùc vôi Quoác xaõ, oâng ñaõ bò ngöôøi Ñöùc gieát vaøo naêm 1940) maø chính
Sartre cuøng vôùi nhieàu trí thöùc khaùc leân tieáng beânh vöïc. Aleksander
Fadeiev, toång bí thö Lieân hieäp caùc nhaø vaên Lieân Xoâ
trong “Hoäi nghò theá giôùi nhöõng trí thöùc ñeå baûo veä hoøa bình”
taïi Wroclaw, Ba lan ñaõ ñaû kích phe phaûn ñoäng cuøng nhöõng taùc phaåm cuûa
Sartre, Miller, Eliot, Malraux. Töø thaùi ñoä trung laäp ñeán ngöôøi ñoàng
haønh vôùi ñaûng coäng saûn cuûa Sartre vaø moät soá baïn höõu khoâng haún laø
moät choïn löïa chính trò, nhö söï dao ñoäng trong cuoäc chieán tranh laïnh
naøy, qua töï thuaät cuûa Simone de Beauvoir vaøo thôøi baáy giôø: “Quaû thaät
ngöôøi ta noùi nhieàu veà moät cuoäc chieám ñoùng cuûa Nga. Sau khi quaân ñoäi
Myõ traøn qua vó tuyeán 36 (sic), sau khi “chí nguyeän quaân” Trung quoác traøn
vaøo mieàn Baéc Cao ly vaø khoâng quaân Myõ oanh taïc Bình Nhöôõng, Myõ tuyeân
boá ñoäng vieân, Mac Arthur muoán boû bom xuoáng Trung quoác, luùc baáy giôø
Lieân Xoâ can thieäp….Trong tröôøng hôïp
xaåy ra chieán tranh, Hoàng quaân coù theå mau choùng xaâm laêng chaâu
Aâu tôùi taän Brest: luùc ñoù ra sao ? Francine [vôï cuûa Albert Camus] noùi
vôùi chuùng toâi: ngaøy maø boïn Nga traøn vaøo Paris, chò seõ töï saùt vôùi
hai ñöùa con…Toâi khoâng töï hoûi cho ñeán khi gaëp Camus, oâng ta hoûi Sartre:
”anh coù nghó ñieàu gì xaûy ra cho chuùng ta khi ngöôøi Nga ñeán ñaây?” oâng ta
noùi veû nghieâm troïng: “Ñöøng ôû laïi!”, Sartre hoûi: “Coøn anh, anh tính ra
ñi? Camus traû lôøi: “Toâi seõ laøm
nhöõng gì ñaõ laøm trong thôøi Ñöùc chieám ñoùng” [Camus tham gia Khaùng chieán
choáng Quoác xaõ]…Tuy nhieân Camus vôùi moät gioïng nhieät thaønh khuyeán caùo
Sartre: “Anh neân ñi. Neáu anh ôû laïi, khoâng nhöõng hoï gieát anh maø coøn
tieâu dieät danh döï anh nöõa. Anh seõ cheát trong tuø ñaøy.” Cuoái chöông
saùch, Simone keå laø ñaõ vieát thö cho em gaùi vôùi lôøi leõ: “Giöõa caùi ñeâ
tieän cuûa Mó vaø cuoàng tín cuûa Coäng saûn, khoâng bieát coøn nôi naøo cho
chuùng ta treân theá giôùi naøy.”[viii] Tuy nhieân, Sartre xaùc ñònh söï choïn löïa
ñoàng haønh vôùi ñaûng CS Phaùp: “Quan ñieåm cuûa toâi ñaõ bieán chuyeån..Toâi
khaúng ñònh ngöôøi naøo choáng coäng laø choù maù…Toâi vieát ngaøy ñeâm phaàn
thöù nhaát cuûa loaït baøi Nhöõng ngöôøi coäng saûn vaø hoøa bình” sau nhöõng
vuï Jacques Duclos (bò baét vì bieåu tình coäng saûn choáng laïi vieäc töôùng
Ridgway ñeán Phaùp ñeå nhaän chöùc chæ huy tröôûng löïc löôïng phoøng thuû Baéc
Ñaïi taây döông)”, loaït baøi naøy xuaát hieän naêm 1952 chöùng toû Sartre
ñöùng trong haøng nguõ uûng hoä Lieân Xoâ, khoâng tin coù nhöõng traïi caûi
taïo, tuø ñaøy ôû Lieân Xoâ, khoâng ñoàng tình vôùi nhöõng lôøi leân aùn Lieân
Xoâ khoâng coù nhöõng quyeàn töï do, khi vieát: “Daàu baûn chaát cuûa xaõ hoäi
Lieân xoâ ngaøy nay theá naøo ñi nöõa, veà maët ñaïi theå Lieân Xoâ, trong theá
caân baèng giöõa caùc löïc löôïng, ñöùng veà phía nhöõng ngöôøi choáng laïi
nhöõng hình thöùc boùc loät maø chuùng ta ñeàu roõ.”
Söï
chia reõ roõ reät nhö chính Simone de Bauvoir xaùc ñònh “khi ngöôøi ta khoâng
ñoàng yù voùi nhau veà maët chính trò thì khoâng theå coøn laø baïn beø vôùi
nhau nöõa.” Quan ñieåm cuûa Aon thöïc ra ñaõ roõ ngay töø trong nhöõng baøi
vieát töø 1937, oâng ñaõ ñöa ra töø ngöõ “Nhöõng Nhaø nöôùc toaøn trò” ñeå chæ
coù nhieàu ñieåm chung trong moïi cheá ñoä toaøn trò nhö ôû Ñöùc quoác xaõ vaø
Lieân Xoâ, cuõng ñaùnh daáu chuyeån höôùng töø theo chuû nghóa xaõ hoäi sang
chuû nghóa töï do. OÂng vieát: “moïi cheá ñoä daàu theá naøo cuõng phaûi baûo
ñaûm cho moïi caù nhaân caùi toái thieåu
veà an sinh kinh teá,” baûo veä chuû nghóa ña nguyeân vaø nhöõng töï do, oâng
pheâ phaùn nhöõng “tö kieán cuûa nhöõng ngöôøi khuynh taû”. OÂng chæ ra haït
nhaân trong cuoäc tranh luaän laø Lòch söû vì “vôùi nhöõng gì ngöôøi maùc xít
quan taâm, caàu tôùi huyeàn thoaïi duy vaät khoâng phaûi chæ coù nhöõng lyù do
Sartre ñöa ra. Huyeàn thoaïi duy vaät haøm nguï moät chuû nghóa taát ñònh lòch
söû taát yeáu daãn ñeán cheá ñoä xaõ hoäi khoâng coøn giai caáp. Ngöôøi ta
töôûng töôïng ra moät taát yeáu lòch söû töï noù theå hieän yù nghóa cuûa Lòch
söû” töø baøi vieát 1948, thôøi ñieåm chæ roõ söï ñoaïn tuyeät giöõa Sartre vaø
Aron. Ngay töø muøa xuaân 1947, Aron giaõ töø baùo Combat sang coäng taùc vôùi
Le Figaro vaø trong ba möôi naêm ñoù oâng ñaõ vieát 2299 baøi treân tôø baùo
naøy. Nhöõng taùc phaåm nhö Cuoäc Ly caùch lôùn (Grand Schisme),
1948 chæ ra Aron laø moät nhaø phaân
tích chính trò noåi tieáng vaø laø moät trí thöùc nhaäp cuoäc: “Ñoái vôùi moät
phe phaùi vöøa mang tính hieáu chieán vaø tín ngöôõng aùp duïng chaët cheõ
nguyeân taéc: keû naøo khoâng theo ta laø choáng ta, thì chæ coù moät thaùi ñoä
ñaùng kính duy nhaát laø nhaát trí toaøn dieän hay phuû nhaän tuyeät ñoái.
Khoâng coù thaùi ñoä nöûa vôøi.”, trong moät taùc phaåm khaùc Thuoác phieän cuûa ngöôøi trí thöùc (L’Opium
des intelectuels), 1955 khi phaân
tích nhöõng huyeàn thoaïi cuûa trí thöùc khuynh taû, oâng khoâng nhaèm ñoái
thoaïi vôùi ngöôøi coäng saûn, maø ñeå pheâ phaùn thaùi ñoä cuûa nhöõng ngöôøi
khuynh taû nhö Sartre “thöôøng thaát laïc trong chính trò”, vaø ôû ñoù oâng
muoán chæ ra laø “Lieân Xoâ vôùi nhöõng gì ñang xaåy ra nhö nhöõng traïi taäp
trung caûi taïo, chuû nghóa ñoäc taøi, tham voïng baønh tröôùng khoâng phaûi
laø loãi cuûa Stalin, nhöng bôûi vì töï caên nguyeân, laø moät quan nieäm veà
vaän ñoäng caùch maïng phaûi daãn ñeán
tình traïng nhö vaäy taïi Lieân Xoâ vaø ñoù chính laø ñieàu Sartre khoâng theå
chaáp nhaän vì noùi ñoäng ñeán phong traøo xaõ hoäi chuû nghóa laø ñoäng chaïm
ñeán moät caùi gì coát tuûy ñoái vôùi Sartre, maø quaû thaät nhieàu laàn Sartre
vieát: “Ngöôøi ta chæ coù theå keát aùn Lieân Xoâ neáu ngöôøi ta tham gia phong
traøo xaõ hoäi chuû nghóa, tham gia vaøo vaän ñoäng caùch maïng.” Anh ta ñaõ
vieát “Taát caû nhöõng ngöôøi choáng coäng laø choù.” Vì khoâng phaûi laø
ngöôøi coäng saûn neân anh ta coi mình veà maët ñaïo ñöùc laø coù toäi neáu
choáng coäng.” Theo Aron, choáng coäng khi ngöôøi ta khoâng laø ngöôøi coäng
saûn laø moät ñieàu töï nhieân vì vaøo baáy giôø, ngöôøi coäng saûn thöôøng
noùi “hoaëc anh theo chuùng toâi, hoaëc anh choáng chuùng toâi”, cho neân theo
oâng cuõng töï nhieân nhö noùi: “Vì chuùng ta khoâng theo hoï, vì chuùng ta
phaùn ñoaùn hoï ñaùng gheùt, neân chuùng ta choáng”, nhöng Sartre laïi cho laø
“Anh khoâng coù quyeàn pheâ bình phong traøo coäng saûn, vì anh ôû ngoaøi. Anh
phaûi coù caûm tình vôùi phong traøo môùi coù quyeàn söûa sai.” Theo nhö Aron
“nghó laø phong traøo ngay töø khôûi ñieåm ñaõ daãn ñeán nhöõng keát quaû nhö vaäy, chaéc chaén toâi khoâng theå chaáp
nhaän vieäc caám pheâ bình.”[ix]
Theo Aron, Sartre ñöùng veà phía nhöõng ngöôøi phoø chuû nghóa xaõ hoäi, thuø
nghòch cheá ñoä daân chuû ñaïi nghò, cho neân
khi phong traøo caáu truùc luaän nôû roä vaøo nhöõng naêm 60, Sartre
goïi ñoù laø “moät thöù heä tö töôûng môùi cuûa giai caáp tö saûn choáng laïi
chuû nghóa xaõ hoäi.”
Naêm
1956, baûn baùo caùo cuûa Khrouchtchev
ñoïc trong Ñaïi hoäi Ñaûng CS Lieân Xoâ laàn thöù XX leân aùn “vieäc
suøng baùi caù nhaân” cuøng vôùi nhöõng sai laàm nghieâm troïng cuûa Stalin ñaõ laøm söõng sôø nhöõng ngöôøi “khuynh taû
khoâng coäng saûn” coøn mô hoà veà nhöõng thöïc teá ôû beân kia “böùc maøn
saét” khieán Sartre thuù nhaän: “Phaûi, caàn phaûi bieát ñieàu gì ngöôøi ta
muoán, cho ñeán choã naøo ngöôøi ta muoán ñi, ñaûm nhaän nhöõng caûi caùch maø
tröôùc tieân khoâng neân boá caùo tuøm lum, maø phaûi thöïc hieän moät caùch
tuaàn töï. Töø quan ñieåm naøy, loãi to lôùn nhaát coù leõ laø baùo caùo
Khrouchtchev vì theo toâi, toáù caùo coâng khai vaø nhieät thaønh, trình baøy
caën keõ moïi toäi aùc cuûa moät nhaân vaät thaàn thaùnh ñaõ bieåu hieän khaù
laâu cho cheá ñoä laø moät ñieàu ñieân roà neáu moät vieäc trung thöïc nhö vaäy
khoâng theå khaû höõu bôûi moät vieäc naâng cao tröôùc tieân vaø ñaùng keå
trình ñoä ñôøi soáng quaàn chuùng…Nhöng keát quaû laø phaùt hieän chaân lyù cho
ñaùm ñoâng khoâng saün saøng tieáp nhaän. Khi ngöôøi nhìn ôû moät goùc caïnh ôû
nöôùc Phaùp chuùng ta, baùo caùo ñoù ñaõ laøm rung ñoäng nhöõng ngöôøi trí
thöùc vaø coâng nhaân coäng saûn, thì ngöôøi ta hieåu laøm sao ngöôøi Hung
chaúng haïn thieáu söûa soaïn ñeå hieåu caâu chuyeän kinh khuûng veà nhöõng
toäi aùc vaø sai laàm naøy maø khoâng ñöôïc giaûi thích, phaân tích lòch söû,
hay thaän troïng.” Aron khoâng ngôõ ngaøng veà noäi dung cuûa baùo caùo, oâng
chæ nhaän xeùt: “Chaân lyù thöôøng
khoâng oû ñuùng möùc, nhöõng chuyeän gheâ gôùm cuûa nhöõng cheá ñoä chuyeân
chính laïi voâ ñoä quaù möùc.”â Kíp ñeán bieán coá muøa thu naêm naøy khi Lieân
Xoâ ñem xe taêng can thieäp vaøo noäi tình Hungari, Aron kyù teân vaøo thænh
nguyeän thö cuûa Hoäi nghò tranh ñaáu cho töï do vaên hoùa cuøng voùi nhöõng
teân tuoåi nhö Karl Jaspers, Salvador de Madariaga, Bertrand Russell “nhaân danh yù thöùc phoå quaùt” yeâu caàu
Lieân hieäp quoác coù nhöõng bieän phaùp caáp thôøi ñeå cöùu neàn töï do vaø
ñoäc laäp cuûa daân toäc Hung vaø baûo
ñaûm baûo veä daân toäc naøy tröôùc söï ñaøn aùp taøn baïo vaø khuûng boá cuûa
quaân ñoäi Lieân Xoâ”, Sartre vaø baïn beø cuõng kyù moät thænh nguyeän thö
“choáng söï can thieäp cuûa Lieân Xoâ”, leân aùn “vieäc söû duïng ñaïi baùc vaø
xe taêng ñeå phaù söï noåi daäy cuûa daân toäc Hung vaø yù chí ñoäc laäp cuûa
hoï”, nhöng thænh nguyeän thö naøy nhaân danh “chuû nghóa xaõ hoäi” ñeå baøi
xích nhöõng trí thöùc theo chuû nghóa töï do.
Töø
sau thænh nguyeän thö naøy, Sartre coâng khai ñoaïn tuyeät vôùi ñaûng coäng
saûn Phaùp vì “moãi lôøi noùi, moãi cöû chæ cuûa nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo ñaûng
vaøo luùc naøy laø keát quaû cuûa ba möôi naêm doái traù vaø kheùp kín” maëc
daàu khoâng laâu tröôùc ñoù oâng ca ngôïi “söï thoâng minh khaùch quan ngoaïi
haïng” cuûa ñaûng CS Phaùp cuøng vôùi keát luaän laø “hieám khi naøo ñaûng sai
laàm”. Töø bieán coá lòch söû naøy, Sartre ñi ñeán keát luaän laø “ñieàu maø
daân toäc Hung daïy cho chuùng ta vôùi xöông maùu cuûa hoï, chính laø söï phaù
saûn toaøn boä cuûa chuû nghóa xaõ hoäi nhö moät moùn haøng nhaäp khaåu töø
Lieân Xoâ.” Söï ñaû kích tröïc tieáp
naøy ñaùnh ñoäng ñeán nhöõng ngöôøi ñoàng haønh vaø caû nhöõng trí thöùc trong
ñaûng, khieán nhöõng ngöôøi laõnh ñaïo ñaûng phaûi phaûn öùng quyeát lieät,
muïc tieâu nhaém vaøo Sartre vaø nhöõng ngöôøi bò khai tröø khoûi ñaûng nhö
Garaudy, Lefebvre, goïi hoï laø “boïn saâu boï vaø ñoàng boïn” (treân baùo L’Humaniteù cuûa ñaûng) muoán gaäm nhaám
Ñaûng töø beân trong, hay Waldeck Rochet
boài tieáp cuõng treân tôø baùo naøy laø “ngaøy nay Sartre taán coâng
vaø phæ baùng Ñaûng chuùng ta…cuøng vôùi maáy phaàn töû cô hoäi chuû nghóa
trong ñaûng ñaõ noái goùt y” vaø keát luaän laø “ôû moïi giai ñoaïn lôùn trong
lòch söû Ñaûng, trong nhöõng thôøi ñieåm khoù khaên, thöôøng thaáy moät soá
phaàn töû tieåu tö saûn, töï baûn chaát laø hay hoaûng hoát, ñaàu haøng tröôùc
aùp löïc cuûa keû thuø giai caáp.” Ñaûng coäng saûn Phaùp khoâng bao giôø queân
vaø tha thöù cho thaùi ñoä cuûa Sartre, neân trong bieán ñoäng thaùng Naêm
1968, cuõng treân tôø baùo ñaûng ngöôøi ta ñoïc thaáy: “Khi phaùt bieåu ôû
Sorbonne tröôùc sinh vieân, Jean-Paul Sartre ñaõ ñöa ra yù kieán cuûa oâng ta
veà ñöôøng loái chính trò maø Ñaûng ta theo ñuoåi töø thôøi Giaûi phoùng: “Moät
lòch söû daøi vaø buoàn thaûm.” Sau khi ñaõ tuyeân döông “thaùi ñoä ñaùng
ngöôõng moä” cuûa nhöõng ngöôøi coäng saûn trong cuoäc Khaùng chieán, oâng ta
pheâ bình hoï ñaõ khoâng theo ñaø naém laáy quyeàn löïc trong naêm 1945…Chuùng
ta bieát laø Jean-Paul Sartre thöïc tình choáng phaùt xít. Ñoù laø moät ñieåm
chung giöõa chuùng ta vaø oâng ta. Nhöng, neáu chuùng ta khoâng laàm thì oâng
ta chaúng coù vai troø quan troïng gì trong toå chöùc du kích choáng laïi boïn
chieám ñoùng. Ñaõ khoâng goùp phaàn vaøo cuoäc chieán vuõ trang vaøo luùc ñoù
laø moät nghóa vuï daân toäc, thaät kyø laï laø oâng ta laïi traùch chuùng ta
ñaõ khoâng theo ñuoåi cuoäc chieán vuõ trang vaøo luùc noù trôû thaønh moät
cuoäc phieâu löu. Vì noäi chieán khoâng phaûi laø moät hoäi chôï vaø cuõng
khoâng taát yeáu daãn ñeán chuû nghóa xaõ hoäi.”[x]
Cuoäc
chieán taïi Algeùrie vôùi muïc tieâu giaûi thöïc, ñoøi ñoäc laäp cho Algeùrie
laïi moät laàn nöõa ñöa Aron vaø Sartre ñeán gaàn nhau trong cuoäc hoäi hoïp
phaûn ñoái chieán tranh, nhöng cuõng khoâng ñöa hoï ñeán choã ñoàâng thuaän.
Töø sau vuï Lieân Xoâ xaâm laêng Hungari chaám döùt cuoäc ñoàng haønh vôùi
ngöôøi coäng saûn, Sartre ñoåi ñòa baøn hy voïng vaøo caùch maïng chuyeån qua
Theá giôùi thöù Ba nhö Cuba, Vieät nam,
Trung quoáùc vaø gaàn caän laø Algeùrie. Neáu nhö tröôùc ñaây oâng tuyeân boá
laø coù töï do pheâ bình ôû Lieân Xoâ, thì giôø ñaây oâng tin laø “cheá ñoä do
caùch maïng Cuba thöïc hieän laø moät neàn daân chuû tröïc tieáp”, vaø thieân
veà baïo ñoäng, nhö oâng hoâ haøo trong lôøi töïa cuoán saùch Nhöõng keû bò ñaøy ñoïa treân maët ñaát
cuûa Frantz Fanon laø “trong buoåi ñaàu cuûa noåi loaïn, caàn phaûi gieát. Haï
moät ngöôøi AÂu, laø lieäng moät vieân ñaù gieát hai chim, vöøa ñoàng thôøi
tieâu dieät thoáng trò vaø bò trò.”[xi] Coù khaùc bieät saâu saéc giöõa Sartre,
moät ngöôøi bò coi laø “voâ chính phuû” vôùi Aron laø “ngöôøi theo chuû nghóa
töï do”, trong nhöõng naêm giaûng daïy taïi Sorbonne vaø Hoïc vieän Phaùp quoác
vôùi nhöõng giaùo trình phaân tích xaõ hoäi hieän ñaïi, nhaèm “chöùng thöïc
chuû nghóa töï do veà maët chính trò vaø trí thöùc”. Aron ñaõ chæ ra truyeàn
thoáng xaõ hoäi hoïc töø Montesquieu cuõng nhö Alexis de Tocqueville vaø Max
Weber ñaõ chöùng thöïc chuû nghóa töï do qua phaân tích xaõ hoäi hoïc, vaø
ñieàu cô baûn laø khôûi töø vieäc nghieân cöùu nhöõng xaõ hoäi kinh teá hieän
ñaïi, oâng nhìn ra “ñaâu laø nhöõng
hieåm hoïa ruùt ra töø vieäc taäp trung moïi quyeàn löïc trong tay moät ñaûng
duy nhaát”.
Neáu
trong cuoäc chieán Algeùrie, caû Sartre laãn Aron ñeàu bò boïn khuûng boá OAS
(chuû tröông duy trì quyeàn löïc thöïc daân) ñe doïa tôùi tính maïng, thì trong
cuoäc chieán Vieät nam thaùi ñoä cuûa hoï laïi khaùc. Ngay töø nhöõng thaùng
ñaàu aêm 1965, khi löïc löôïng quaân söï Mó ñoå boä leân Ñaø Naüng, Sartre
cuøng vôùi moät soá trí thöùc ñaõ kyù nhöõng tuyeân ngoân keâu goïi laäp moät
phong traøo tranh ñaáu choáng laïi chính saùch Mó ôû Vieät nam, trong muøa
Xuaân naêm sau, hoï ra moät keâu goïi toá caùo söï chieám ñoùng cuûa Mó ôû
Vieät nam. Sartre laø moät thaønh vieân cuûa toøa aùn Russell xöû nhöõng toäi
aùc chieán tranh ôû Vieät nam, vôùi khaåu hieäu “ngöôøi [hieåu laø ngöôøi coäng
saûn] Vieät chieán ñaáu vì moïi ngöôøi vaø löïc löôïng quaân söï Mó chieán ñaáu
choáng laïi taát caû moïi ngöôøi”, cuõng Sartre vaøo nhöõng naêm cuoái ñôøi
oâng ñaõ ñöùng veà phía thuyeàn nhaân (boat people) vaøo 1979, cho neân
Sirinelli ñaët caâu hoûi: nhöõng cuoäc tranh ñaáu trong lieân tuïc moät ñôøi vì
nhöõng ngöôøi naøy, luoân luoân nhaân danh coâng lyù vaø choáng laïi aùp böùc,
nhöõng tranh ñaáu döôùi daáu chæ maâu thuaãn vì nhöõng ngöôøi khaùc, bôûi vì
söï hieän höõu cuûa thuyeàn nhaân maâu thuaãn töông phaûn vôùi söï kieän laø
ngöôøi [coäng saûn] Vieät chieán ñaáu “vì
moïi ngöôøi”.[xii] Vôùi goùc nhìn cuûa chuû nghóa töï do, Aron
baày toû thaùi ñoä, töø cuoán saùch naêm 1973 ñeán Hoài kyù sau naøy laø:
“Vaøo naêm 1965 hay 1968, hieän dieän
moät cheá ñoä Coäng hoøa ôû mieàn Nam Vieät nam ñoái voùi toâi vaãn ñaùng öa
hôn laø cheá ñoä chuyeân chính ôû mieàn Baéc.”[xiii]
Ngaøy
20 thaùng Saùu naêm 1979, Sartre vaø Aron cuøng ñöùng treân moät dieãn ñaøn ôû
khaùch saïn Luteùtia ñeå bieän hoä cho “thuyeàn nhaân” trong saùng kieán toå chöùc “moät con taøu
cho Vieät nam” ñeå cöùu vôùt nhöõng ngöôøi vöôït bieån tìm töï do leânh ñeânh
treân bieån Ñoâng. Ngöôiø ta ghi nhaän moät söï bieán trong lòch söû trí thöùc
nöôùc Phaùp laø hai keû ñoái ñaàu thuø nghòch suoát ba möôi naêm ñaõ hoøa giaûi
vôùi nhau trong muïc tieâu tranh ñaáu cho quyeàn cuûa con ngöôøi: caùi baét tay
vaø tieáng goïi nhau laø “baïn nhoû” thaân quen naêm xöa.
Ñeán
cuoái ñôøi hoï, khi naép quan taøi ñaõ ñoùng laïi, ngöôøi ta vaãn thaéc maéc
vôùi coâng luaän ñöông thôøi veà hai maãu möïc trí thöùc naøy laø “taïi sao
ngöôøi ta vaãn thích ñöùng veà phía Sartre sai laàm, hôn laø ñöùng veà phía
Aron höõu lyù?” Phaûi chaêng vì taøi naêng saùng taïo cuûa Sartre (thaät hoå
theïn cho nhöõng keû khoâng coù taøi caùn vaên chöông muoán töï nhaän laø ñeä
töû cuûa Sartre), vôùi moät Aron minh trieát nhöng maõi coâ ñôn (je me sentais
solitaire, nhö chính oâng thöøa nhaän) ?
Coâ
ñôn, cuõng laø taâm thöùc cuûa ngöôøi trí thöùc tröôùc baïo löïc. Khi ñoïc laïi
Traàn Ñöùc Thaûo trong taùc phaåm Vaán
ñeà con ngöôøi vaø chuû nghóa “Lyù luaän khoâng coù con ngöôøi”, pheâ phaùn
Louis Althusser chæ laø caùi côù, ñieåm chính yeáu nhö oâng baøy toû trong Lôøi
Töïa laø:
“Trong
moïi vaán ñeà xaõ hoäi, quan ñieåm giai caáp laø hoaøn toaøn ñuùng vaø caàn
thieát. Nhöng cuõng coù tröôøng hôïp maø quan ñieåm giai caáp, duø laø caên
baûn, nhöng khoâng ñuû khaû naêng giaûi quyeát. Ví duï nhö moät ngöôøi bò quy oan, [toâi nhaán maïnh - ÑPQ]
coi nhö khoâng coøn trong haøng nguõ nhaân daân. Trong tröôøng hôïp nhö theá
thì phöông dieän thaønh phaàn giai caáp,
ngöôøi aáy khoâng coøn choã naøo ñöùng trong xaõ hoäi, do ñoù thì cuõng khoâng
theå naøo thanh minh. Vì anh coù theå noùi baát cöù caùi gì, tieáng noùi cuûa
anh bò coi nhö tieáng noùi cuûa keû thuø, hoaëc haàu nhö tieáng noùi cuûa keû
thuø. Duø anh coù noùi ñuùng thì cuõng khoâng ai keå ñeán. Khoâng ai laïi coù
theå töï nhaän cho mình caùi nguy cô bò coi nhö
lieân quan vôùi keû thuø. Trong tình caûnh nhö theá, thì chæ coøn coù
danh nghóa con ngöôøi laø coù theå
baûo ñaûm cho ngöôøi bò quy oan moät choã ñöùng toái thieåu, ñeå töï thanh
minh. Baát kyø ngöôøi naøo cuõng laø moät con ngöôøi. Vaø khoâng ai coù theå
töôùc ñoaït caùi danh nghóa aáy cuûa baát kyø ai…Noùi daân chuû hoùa thì coù
nghóa tröôùc heát laø baûo ñaûm ñaày ñuû quyeàn daân chuû cho ngöôøi coâng
daân, khaéc phuïc caùi tình traïng coâ laäp hoùa nhöõng ngöôøi bò quy oan, ñöa
ñeán choã moïi ngöôøi sôï bò quy oan. Ñaáy laø lyù do vì sao vaán ñeà daân chuû
hoùa laø gaén lieàn vôùi vaán ñeà con ngöôøi theo nghóa chung cuûa loaøi
ngöôøi, quyeàn con ngöôøi noùi chung.”[xiv]
Cuoäc
ñôøi Traàn Ñöùc Thaûo ra sao, ai cuõng roõ. Toâi khoâng bieát thoâng ñieäp
nhaén nhuû naøy cuûa oâng, nhöõng ngöôøi trí thöùc Vieät nam khaùc coù loã tai
ñeå nghe khoâng?
-----------------------------
[1] Chæ keå ôû ñaây vaøi taøi lieäu ñaùng chuù yù: Sartre et Aron, Deux Intellectuels dans le
sieøcle, 1995 cuûa Jean-François Sirinelli ngöôøi chuyeân khaûo veà tröôøng Cao ñaúng Sö
phaïm, nhöõng hoïc troø cuûa tröôøng naøy vaø nhöõng trí thöùc noùi chung cuûa
nöôùc Phaùp, Les Petits Camarades. Essai
sur Jean-Paul Sartre et Raymond Aron, 1987
cuûa Etienne Barilier, moät coâng trình khaùc laø tieåu luaän Jean-Paul Sartre and Raymond Aron cuûa James D. Wilkinson in trong taäp san
Salmagundi, soá ñaëc bieät veà Trí thöùc, soá 70-71 Xuaân-Haï 1986. Nhöõng tö
lieäu chính khaùc maø toâi tham khaûo laø cuoán Meùmoires cuûa Aron, nhöõng
cuoäc noùi chuyeän vôùi J-L. Missika vaø D. Wolton cuûa R. Aron, boä Situations
cuûa Sartre, nhöõng thö tín cuûa Sartre vôùi nhieàu ngöôøi, nhöõng boä Töï
truyeän cuûa Simone de Beauvoir, nhöõng taùc phaåm trieát hoïc vaø chính trò
cuûa Aron vaø Sartre.
[1] X. Tony Judt, The
Burden of Responsibility: Blum, Camus, Aron and the French twentieth century,
1998.
[1] Daãn
bôûi Annie Cohen-Solal, Sartre, 1985.
[1] Sartre vaø chuû nghóa hieän sinh thöïc ra ñaõ ñöôïc noùi
ñeán ngay töø nhöõng naêm ñaàu thaäp nieân 50s döôùi ngoøi buùt Trieàu Sôn,
taùc giaû tieåu thuyeát Nuoâi Seïo vaø nhöõng baøi thô töï do ñaàu tieân treân
vaên ñaøn taïp chí Ñôøi Môùi (x,b. ôû Saigon do Traàn vaên Aân vaø Hoà höõu
Töôøng chuû tröông). Quan nieäm chuû nghóa hieän sinh coù aûnh höôûng trong
neáp soáng xaõ hoäi vaø vaên hoïc mieàn
[1] X. Sartre, “Töï hoïa chaân dung oû tuoåi baåy möôi” trong
Situations X, 1976.
[1] X.Aron, Leçon
inaugurale au Colleøge de France, 1970.
[1] X. Simone de Beauvoir, La ceùreùmonie des adieux, suivi de Entretiens avec J-P. Sartre, 1981.
[1] X. Simone de Beauvoir, La force des choses, 1963.
[1] X. Raymond Aron, Le spectateur engageù, 1981.
[1] Daãn trong Mai 1968 en
[1] X. Alain, Renaut, Sartre,
le dernier philosophe, 1993.
[1] X. J.-P. Sirinelli, Saùch daãn teân.
[1] X. Raymond Aron, La
reùpublique impeùriale, 1973; Meùmoires, 1983.
[1] Traàn Ñöùc Thaûo, saùch daãn treân, 1988 (In laàn thöù
hai, 2000).