Vol. 9 6 / 2002	2^nd year edition
Do hoang Nghia phutavanthu@yahoo.com or nthihoang@aol.com

Please download VNIfonts if you cannot read this page. Best view with Internet Explorer.

ÑOÏC THÔ

MAI-TRUNG-TÓNH ( 2 )

Leâ-vaên-Phuùc

Mai Trung Tónh ít ñeà caäp ñeán tình yeâu vaø neáu coù nhaéc ñeán thì anh cuõng coù nhöõng ngoân ngöõ rieâng ñeå dieãn taû moät caùch kín ñaùo nhöng cuõng raát gôïi tình.

Chuùng ta haõy nghe nhaø thô noùi veà moät cuoäc tình trong quaù khöù vôùi ñaày aép nhöõng ñam meâ aån hieän, rung ñoäng, coù boùng daùng haïnh phuùc trong ñau khoå, coù kyû nieäm chaét chiu trong tôi taû raõ rôøi...

Dó vaõng cuûa tình yeâu

Taám vaûi ñaõ naâng niu caát kyõ giôø giôûû ra quanh mình maø ngaém

Ñaây choã vaãn thôm höông haïnh ngoä vì khi xöa toâi ñoå heát caû nhieät tình

Ñaây choã bôït phai vì em caàm do döï

Ñaây choã coøn in neùt hình toâi bôûi hoàn toâi ghi troïn xuoáng

Ñaây choã oá tì loang loå vì em ñaõ ñieàm nhieân boû phôi cho ngaøy thaùng taùp tieâu daàn

Ñaây choã vaãn meàm maïi y nguyeân toâi hoân lean ñoä aáy

Vaø thoâi, ñaây choã raùch sôøn tôi taû em em voø naùt ñang tay

Taám vaûi gôõ roài khoâng cuoän laïi

Toâi buoâng xuoâi nhö theå moät doøng soâng baát haïnh taùch nguoàn tuoân chaûy ñi

Nhö treân ñòa caàu toâi loù maët ra aùnh saùng

Laø moät laàn toâi phoâ dieãn maõi xaùc thaân toâi

Ñeán ngaøy cuoái

Nhö ñaõ bao phen toâi vaáp ngaõ

Nhöõng veát thöông sau cuøng moïc da non

Toâi seõ bình phuïc roài toâi soáng

Ñeå giaùp maët ngöôøi nhö maët toâi.

Noùi veà thô xuoâi Mai Trung Tónh, Cao Theá Dung nhaän xeùt nhö sau:

...Veà thô xuoâi, Mai Trung Tónh ñaõ ñoaït ñöôïc ngheä thuaät khaù vöõng vaøng khi ñi saâu vaøo theá giôùi cuøng thaúm cuûa voâ thöùc vaø tieàm thöùc. OÂng dieãn ñaït ôû thô xuoâi thaønh coâng hôn, nhö “Toâi di ñoäng”, “Trong boùng hoaøng hoân”, “AÙm aûnh”...Vì khi ñi vaøo voâ thöùc hay tieàm thöùc laø phaûi chaáp nhaän nhöõng hoãn loaïn maëc khaûi (deùsordre reùveùlateur) duø coù lyù, voâ lyù hay phi lyù...maø muoán dieãn ñaït troïn veïn thì nguoàn thi höùng phaûi ñi theo chieàu töï ñoäng dieãn taû (eùcriture automatique) bôûi noù thoaùt ra khoûi söï kieåm nhaän cuûa lyù trí vaø chính vì theá neân Mai Trung Tónh coù theå tìm ôû thô xuoâi nhöõng ñaéc ñòa...Thô xuoâi laø moät theå vaên sung maõn vaø thích hôïp vôùi baûn chaát taâm hoàn vaø yù thöùc cuûa oâng.

(Cao Theá Dung – Thi Ca vaø Thi Nhaân, 1969)

Nhaø thô Hoaøng Song Lieâm khi noùi veà baïn mình cuõng baày toû nhöõng caûm nghó töông töï. Anh nhaän xeùt laø Mai Trung Tónh saùng taùc khoâng nhieàu nhöng teân tuoåi vaãn ñöôïc ngöôøi yeâu thô caûm meán. Thô anh thieân veà trí tueä hôn laø veà caûm xuùc:

Mai Trung Tónh saùng taùc thô khoâng nhieàu, ña soá laø thô töï do vaø thô xuoâi. Tuy nhieân, teân tuoåi anh vaãn ñöôïc ngöôøi yeâu thô caûm meán. Nhöõng cuoán saùch bieân khaûo, nhaän ñònh veà thô Vieät haäu baùn theá kyû Hai Möôi, ngöôøi vieát thöôøng nhaéc ñeán anh moät caùch traân troïng. Thô anh mang tính nhaân baûn thieân veà trí tueä hôn laø caûm xuùc...

Baøi thô xuoâi sau ñaây laø moät baøi thô tieâu bieåu cho neáp suy tö cuûa Mai Trung tónh.

Baèng ví von ñôøi mình qua hình aûnh nhöõng chieác nan hoa trong baùnh xe quay khoâng nghæ, laên maõi ñôøi treân nhöõng höôùng khoâng teân. Vaø roài em xuaát hieän nhö moät thieân thaàn cöùu roãi ñôøi anh , cho anh uoáng maät hoa tình aùi ngoït ngaøo. Anh che daáu mình trong toùc em.

Roài anh laïi nhö con ngöïa trong tröôøng ñua naèm kieät queä, leâ nhöõng moùng giaø nua treân loái moøn. Chung quanh buûa vaây ñaày boùng toái.

Ñaây cuõng laø moät trong nhöõng baøi thô xuoâi Mai Trung Tónh ñaéc yù nhaát.

Nhöõng hoài trong tieàn kieáp

1

Trong côn meâ muoäi ñôøi toâi, toâi xaùo troän hoàn mình tìm chuùt laï.Nhöng ñaõ bao kyø bieán daïng thay maàu, toâi vaãn nguyeân nhö voøng baùnh xe töøng aáy chieác nan hoa.

Voøng baùnh xe quay maõi quay nhanh khoâng gì khaùc ñoåi, toâi laên maõi ñôøi toâi treân nhöõng höôùng khoâng teân.

2

Tieáng noùi caát hoùa thaønh caâu xuùc phaïm neân nhòp cöôøi cuõng ra gioïng theà hoen khaû oá. Toâi kinh hoaøng laån veø khu tónh laëng, doõi nhìn toâi thaêm thaúm boác coâ ñôn.

3

Em xuaát hieän nhö vuøng saùng laï. Töø nôi môø toái caûnh traàn gian ôû ñoù anh du luu gaàn tuyeät voïng, anh nhìn em nhö moät cöùu tinh. Anh quaêng boû nhöõng phuï tuøng löôïm laët trong quaõng ngaøy vong laïc, chaïy xoâ veà dang tay ngaõ vaøo khoâng tieác. ÔÛ moâi em anh uoáng maät hoa thaàn xoa dòu chuùtt caèn khoâ. Anh troán treân ngöïc em ñoâi traùi buoàn ñaïi luïc khi ñaát ñai lôû loùi, trôøi kia töøng luùc nöùt neû caêng.

Choã dung thaân treân ngoïn ñoài em anh thu mình tröôøn gheù. Baèng toùc em anh che daáu anh trong thôøi gian.

4

Buoãi chieàu Phuù Thoï buoàn nhö moät ngaû nghóa trang. Hoâm nay caûnh tröôøng ñua naèm kieät queä. Baõi coû ngöûa phôi maëc gioù chieàu quaït thoåi, tôi bôøi ñieâu ñöùng nhö sau cuoäc tranh taøi nôi ñaáu tröôøng coå La Hy.

Toâi, voù caâu hai tuoåi giôø nghe gaân moùng saép hö hao vì nhöõng kyø ñua nöôùc ñaïi. Toâi ñi töøng böôùc chaäm laéng doø dö vang cuûa bao ngaøy noâ nöùc, nhöng tieáng hoø la coå voõ vaø gioïng hí thoûa thueâ chìm ñaâu tìm ñaâu maát ñeå mình toâi naâng chieác moùng giaø nua goõ naëng neà treân loái cuõ cho thanh aâm rôøi raïc gôïi nhôù caûnh xöa kia.

Toâi hoát hoaûng, xoân xao roài thaám meät. Quay laïi nhìn, boùng toái ñaõ daâng cao.

Qua maáy baøi thô töï do vaø thô xuoâi vöøa daãn, haún baïn cuõng ñaõ coù nhaän xeùt nhö Cao Theá Dung:

Thô Mai Trung Tónh ñaõ coù nhöõng yù töù môùi laï vaø moät thi ñieäu ñaày nhaïc tính...khoâng nhöõng naém ñöôïc kyõ thuaät maø töø ñieäu cuõng vöõng chaéc, caùch dieãn ñaït tuy coù veû “pha” maø vaãn thô vaãn laï..

...Mai Trung Tónh coøn coù moät ñaëc ñieåm ñaùng keå nhaát, oâng laøm thô maø nhö ngöôøi keå chuyeän. Thô cuûa oâng haàu heát laø nhöõng baøi taùn thaùn caùi Toâi cuûa mình. Caùi Toâi thoaùt ra khoûi cuoäc ñôøi nhìn vaøo söï soáng roài taùch ra söï soáng ñeå nhìn vaøo chaâu thaân. Caùi Toâi aáy nhuoám maàu bi ai tuy khoâng ruoàng raãy thöïc taïi nhöng vaãn khaéc khoaûi vì bò thöïc taïi xaâu xeù. Caùi Toâi tuø nhaân cuûa cuoäc ñôøi vaãn coá vöôn leân cho thaät cao ñeå töï giaûi phoùng nhöng roài thöïc teá caùi Toâi vaãn laø moät chìm ñaém trong meânh moâng cuûa aûo töôûng, yù thöùc, ñam meâ vaø chaùn naûn.

(Thi Ca vaø Thi Nhaân, 1969)

Trong taïp chí Vaên soá 52, thaùng 4/2001, Nguyeãn Xuaân Hoaøng gôïi cho chuùng ta moät khía caïnh khaùc cuûa nhaø thô. Ñaây laø moät con ngöôøi “baèng xöông baèng thòt”, ñeo lon Chuaån UÙy, buïng böï, kính caän daày coäm, nuï cöôøi hieàn, tieàm aån thoâng minh:

...Nhöng nhaéc ñeán Mai Trung Tónh ñaâu phaûi chæ chæ laø nhaéc ñeán söï laõng maïn...Trong trí nhôù cuûa Nguyeân Vuõ, Mai Trung Tónh...chuaån uùy Nguyeãn Thieäu Huøng...vaøo muøa xuaân naêm 1965, laø moät ngöôøi cao lôùn, “giaây nòt buïng quaù khoå, vaø caëp kính caän daày”, “nuï cöôøi hieàn aám aùp nhöng vaãn tieàm aån söï thoâng minh, beùn nhaäy maø oâng thöôøng muoán che daáu”. Nguyeân Vuõ vieát: “Leänh ñoäng vieân ñaõ mang vaøo quaân ñoäi nhöõng phaàn töû khoâng neân coù maët trong chieán cuoäc”. Vaø anh ví von Mai Trung Tónh, qua thô oâng, “laø hình daùng moät anh chaøng khoång loà ñöùng döôùi chaân nuùi, laên nhöõng taûng ñaù xanh ra vaàn leân nhöõng trieàn nuùi doác ngöôïc cuûa söï ngu doát röïc rôõ vaø nhöõng ñieâu ngoa haøo nhoaùng”.

Theâm moät baøi thô xuoâi nöõa Mai Trung Tónh thöôøng ñoïc cho baïn nghe khi ôû quaân tröôøng Thuû Ñöùc.

Coù khi anh ví mình nhö chieác baùnh xe nhieàu nan hoa quay cuoàng trong moät truïc, khi nhö laõo aên maøy leâ goùt giöõa coâng vieân, khi nhö keû maát hoàn phieâu baït bô vô moät phöông trôøi voâ ñònh...

Laïi coù khi anh nghó mình laø con ngöïa ôû tröôøng ñua, khi ngôõ mình laø chieác laù vaøng khoâ heùo ruïng, khi töôûng mình laø con thuyeàn khoâng baùnh laùi, khi coi mình nhö con moài hay nhö con muoãi trong nghieân son cuoäc ñôøi...

Vaø ñaây, Mai Trung Tónh trong hình aûnh cuûa moät con cuoác:

Toâi, con cuoác muøa haï ñöùng keâu gaøo tieáng khaûn, löôõi cuõng gioäp khoâ cong vaø maét ñoû troâng tìm. Baáy nhieâu laàn toâi thaûm thieát than van töôûng kieám ñöôïc giang sôn toâi ñaõ maát, nhöng haï laïi saép taøn – oâi nhanh choùng! – cho thu ñoâng luøa giaù reùt ôû trong khoâng. Toâi rôøi raõ ngaøy ñeâm töôûng tieác caûnh nöôùc xöa huy hoaøng traùng leä. Ñoâi caùnh toâi ñaõ nhieãm moûi gioù thôøi gian, vaàng traùn phaúng phiu giôø khaéc nhaän veät giaø nua ñe doïa. Trôøi xanh maây traéng vaãn trôøi xanh. Chaùn naûn bao vaây, toâi hôø höõng ngoù quanh nghe reàn vang tieáng boïn ve saàu la thoûa thích. Toâi chôït buoàn nghó roài ra coù giöõ maõi ñöôïc heø chaêng. Chieàu ñoát löûa ôû chaân trôøi nhö khôûi söï cuoäc hoûa thieâu thaønh quaùch. Ñöùng im nhìn theâm naëng noãi phieàn ñau tuûi haän, toâi ñieàm nhieân naâng mình bay noát quaõng ñôøi toâi.

Trong buoåi ra maét taäp thô Mai Trung Tónh ôû vuøng DC, Phaïm Traàn coù moät nhaän xeùt khaù ñoäc ñaùo khi noùi veà Mai Trung Tónh.

Phaïm Traàn nhaän thaáy trong thô, Mai Trung Tónh ít khi naøo nhaéc ñeán ñôøi soáng, sinh hoaït, kyû nieäm trong quaân nguõ, maëc daàu anh laø moät quaân nhaân.

Thì ñaây, hình boùng hieám hoi veà baïn beø cuøng chung chieán tuyeán ñöôïc nhaø thô gôïi laïi, baét gaëp trong baøi :

Gioù Ñeâm

Ñeøn chôït saùng gioù vöøa chôït laïnh. Moät ngaøy nöõa ñôøi anh nghieâng caùnh voã ñi xong. Sao anh vaãn kieân gan xuoâi ngöôïc treân ñöôøng nhö ñoùn ñôïi ai beân luøm caây ngoaøi goùc phoá. Khoâng, anh chaúng chôø ai, anh chaúng röôùc ñöa ai. Anh chæ keùo hoàn anh lang thang cho ñaäm ñaø theâm soá kieáp. Giöõa khoaûng xanh ñoû saùng lay chôùp chôùi, gioù buïi loaõng töøng khoâng, anh phoâ dieãn moät linh hoàn phieâu du buoàn vô vaån. Ñeâm nay anh seõ gaëp em ôû ñaâu? Coù phaûi ôû vuõ tröôøng nôi thanh aâm cuoàng loaïn cuøng chaát röôïu ñam meâ nhieäm maàu seõ böøng teâ giaùc quan anh. Trong phuùt mieân man bieáng nhaùc, treân moâi anh em chuoác chuùt ñe doïa ngoït ngaøo, treân tay em anh doác töøng traän saàu ñoå xuoáng. Hay anh seõ phaûi gaëp em nôi quaõng vaéng aâm thaàm ôû ñoù anh sôï hoàn anh boãng nhieân thöùc daäy, nghe boán beà vang doäi tieáng hö voâ. Anh thaûng thoát töø boû em anh laån troán, maëc em naõo nuøng beù nhoû, ñöùng nhìn anh bieán daïng maát nhö bay.

Khoâng, khoâng, anh bieát mình anh röôùc laáy anh thoâi. Baïn beø xa vaéng caû. Tieáng suùng ñeâm laøm anh nhôù voâ cuøng. Khaûi ñaõ ñi khoâng moät lôøi töø bieät. Taïo ngaõ ôû Ñoàng Xoaøi thaân naùt nhaøu trong hoá, Vuõ bay hoaøi nhö caùnh chim yeâu trôøi yeâu maây hôn ñaát lieàn. OÂi chieán cuoäc voïng trong anh töøng giôø töøng phuùt nhö anh vaãn hoûi thaêm anh moãi saùng tröa chieàu toái khuya sang hoaëc moãi ñoä öu phieàn gieo uû doät: Maøy phaûi laøm chi ñeå laáp ñöôïc vuõng saâu kia noù ñaøo saâu xoaùy maõi trong hoàn nhö vöïc thaúm truøng döông ñôøi ñôøi hieåm trôû. Vaø anh, chieác baùch troâi doøng ñònh meänh neân aån chìm ñieâu ñöùng bieát bao phen.

Cuoäc daï haønh giôø ñaõ moûi. Anh muoán soáng nhieàu theâm, soáng nöõa, soáng nhanh heát moät ñôøi chaúng kòp khi naøo coøn töôûng tieác than van.

Nhöng söông thaám ñaäu treân vai meàm laù coû. Ñeâm traàn gian döôøng saép vaõn, anh laïnh thu mình raûo goùt trong nhöõng caên nhaø nguû laëng im lìm nhö nhöõng naám moà hoang.

Ñoâi luùc toâi töï hoûi: Khoâng bieát coù phaûi vì Mai Trung Tónh haáp thuï moät neàn trieát hoïc taây phöông neân neáp suy tö cuûa anh cuõng ngaû theo chieàu höôùng aáy. Nhöõng öu tö veà con ngöôøi ñöôïc traûi roäng suoát chieàu daøi thaân phaän. Nhöõng khaéc khoaûi, muoän phieàn veà cuoäc ñôøi ñöôïc ghi roõ neùt trong nhöõng vaàn thô. Khoâng thaáy baøi thô naøo mang aâm höôûng cuûa haïnh phuùc, cuûa nieàm tin, cuûa nieàm vui cho duø chæ laø vui trong giaây laùt.

Coù phaûi vì nhaø thô sinh ra vaø lôùn leân trong khi ñaát nöôùc chieán tranh, ñaïn bom vaây buûa? Coù phaûi vì anh nhìn theo khía caïnh trieát lyù taây phöông, thaáy nhieàu nghòch caûnh nghieät ngaõ cuûa ñôøi soáng hôn laø theo loái nhìn ñoâng phöông bình thaûn, döûng döng tröôùc theá söï thaêng traàm ?

Baøi sau choùt trong “Ngoaøi Vöôøn Ñòa Ñaøng & Nhöõng Baøi thô Xuoâi” toâi choïn sau ñaây, coi nhö moät thoâng ñieäp cuûa nhaø thô göûi cho tình yeâu, cho queâ höông vaø cho chính mình.

Baøi thô vieát nhöõng ngaøy cuoái naêm

Cho tình yeâu

Buoåi chieàu anh ñi treân nhöõng con ñöôøng roäng raõi ngaøy xöa tuoåi treû cuøng boùng ñeâm vaø höông toùc em bay ngoït ngaøo. Chöa bao giôø anh yeâu em nhö nhöõng ngaøy chaùn chöôøng hieän taïi. Voán bieát tình yeâu ñoäc döôïc, anh vaãn caén vaøo cho hoa laù nôû xum xueâ treân thaân anh loaøi caây coù dö ba möôi naêm moïc ôû traàn gian. Anh töï nhuû thoâi haõy queân heát, queân caû nhöõng moûi meät ñang laëng lôø trong huyeát quaûn ñeå yeâu em nhö tuoåi möôøi laêm, möôøi baûy. Giöõa nhöõng xoân xao naùo ñoäng cuûa theá kyû ñang hoùa thaân baèng söùc ñaåy, anh böôùc ngaäp ngöøng vôùi ñoâi chaân bieát ñi laàn thöù nhaát, ñeán beân em nghe hoàn coû caây thöùc daäy vaø hôi thôûû em run nhö naéng moûng tô trôøi. Anh ngaû xuoáng vai em baäc theàm cuûa pheá tích Caän Ñoâng chæ coøn buïi phuû thôøi gian yeân nghæ. Anh baûo em haõy nguû nhö loaøi thaûo moäc kia trong côn ñòa chaán baøng hoaøng. Treân con ñöôøng haønh höông voâ voïng cuûa hoàn anh, em boãng nhieân röïc rôõ nhö maëc khaûi dòu huyeàn, reùo goïi anh trong ôn thaùnh suûng.

Anh naèm im nghe chaân lyù hieän ñaèng xa.

Cho queâ höông

Coù phaûi maûnh ñaát aáy ñaõ thöøa phaân boùn duø chaúng ngöôøi caáy caày sôùm toái. Vaø vöôøn töôïc ruoäng ñoàng queâ höông moät sôùm naøo thaønh hí tröôøng roän raõ keû vaøo ra. Anh, gaõ muïc ñoàng töø thuôû naèm noâi ñaõ nghe hoaøi tieáng ngheù, lôùn leân chaúng coøn traâu ñeå cöôõi, ngheâu ngao ñôïi gioù traêng leân. Anh saàu ñau hoûi mình laø noâng daân hay ngöôøi thaønh thò, bôûi töï bao giôø anh chaúng soáng ñöôïc nôi nao. Khoaûng trôøi xanh cuûa dieàu bay hy voïng nuoâi lôùn ñôøi anh, giôø cuõng lung lay trong tieáng gaøo noå cuûa phi tuaàn phaûn löïc. Anh hoûi meï cha ngöôøi ñaõ ngaõ guïc trong ñeâm, nhöõng ngöôøi anh ngöôøi em ñi maõi chaúng veà. Treân daáu tích thuôû thieáu thôøi moäng mò, anh haõi huøng cuoàng chaïy maát nhö ñieân. Anh theùt vang lôøi tra hoûi ngheïn ngaøo, chæ tieáng ñaïn bom rôi chaäp chuøng voïng laïi. Thoâi, ta haõy ngoài xuoáng goùc ñình kia, troân ra maûnh ao aáy ngaøy xöa.

Nhöng sao maët nöôùc im lìm nhö vaûi lieäm vaø buoåi chieàu cuõng laïnh leõo hôi töû khí chieán tröôøng. Anh ñôïi tieáng chuoâng ngaân ñeå bieát ngaøy ñaõ heát, chuoâng ñaõ baët töø laâu, chæ coøn ñaùm löûa boác ôû chaân maây vöøa nhaéc anh giôø khôûi söï thanh toaùn baïo taøn. Anh bieát veà ñaâu veà ñaâu ñeâm nay treân queâ höông?

Cho mình

Bao kieâu haõnh phuø du moät ñôøi mang aûo voïng, toâi ñaõ nhìn toâi qua boùng lôùn cuûa hang saâu. Nhöõng khaùt khao meâ ñaém vôõ bôø, nhöõng tri thöùc töø giaûng ñöôøng ñaïi hoïc, toâi muoán boû laïi beân ñöôøng ñeå loøng toâi nheï nhoõm theânh thang. Ñöøng raøng buoäc ñöøng tieáp thu ñeå hoàn mình nhö phieán thaïch coå sô khoâng tì veát. Nhöõng maûnh vuïn tri thöùc cuûa ta ôi, caùc ngöôi coù hoäi tuï cho thaønh ñaù taûng ñeå ta vaàn xoay môû loái cho nhaân loaïi leân ñöôøng, ta chæ xin cho ñöôïc moät neûo veà thong thaû. Ta vöøa nghe tieáng hoùt moät loaøi chim, tieáng hoùt ñôn sô nhö chaân lyù môû phôi traøn ñaày daûn dò. Chieàu nay, trong côn gioù buïi mòt môø, toâi muoán laøm ngöôøi khaùch ñaêng trình khoâng lyù lòch, chæ mang thuaàn traùi tim mình nhö giaáy thoâng haønh ñi suoát chaëng traàn gian. Naøo nhöõng maûnh vuïn tri thöùc ñang rôi ruïng, sao caùc ngöôi chaúng bao giôø tuï thaønh ñaù taûng ñeå ta ñöøng choâng cheânh treân hoá thaúm meânh moâng. Kìa chim hoùt roài chim bay, ta vaãn chæ laø ta coøn laïi nhö aùnh naéng taøn moät ngaøy hiu quaïnh.

Mai Trung Tónh laøm thô töø thuôû thieáu thôøi, naêm 1953 (16 tuoåi) ñaõ göûi nhöõng baøi thô ñaàu tay vôùi buùt hieäu Höông Giang cho tuaàn baùo Queâ Höông taïi Haø-Noäi, do nhaø thô Haø Bænh Trung laøm chuû nhieäm.

Nhaø thô Haø Bænh Trung khoâng cho bieát theâm chi tieát, laø Höông Giang göûi ñeán toøa soaïn nhöõng baøi thô laøm theo theå ñieäu naøo?

Theo thieån yù thì luùc ñaàu nhaø thô treû laøm nhöõng baøi thô theo ñöôøng loái coå ñieån nhö luïc baùt, nguõ ngoân, thaát ngoân, thô 8 chöõ...

Khi ñaõ naém vöõng ñöôïc nieâm luaät roài, nhaø thô –neáu muoán – môùi daùm chuyeån sang thô töï do, laø moät theå thô raát khoù. Noù ñoøi hoûi ngöôøi thô khoâng nhöõng phaûi thaønh thaïo, tinh thoâng veà nieâm luaät maø coøn phaûi coù nhieàu chaát xaùm, töùc laø phaûi coù oùc saùng taïo manh meõ, ghi ñöôïc nhöõng hình aûnh noåi baät hay töông phaûn, taïo ñöôïc nhöõng aâm ñieäu nhòp nhaøng hoaëc du döông, quyeän vaøo lôøi thô, quaán laáy nhau trong doøng suy töôûng.

Sang ñeán thô xuoâi thì laïi caøng khoù hôn, noù ñoøi hoûi nhöõng ñieàu kieän nhö treân maø laïi coøn keùn khaùch thöôûng ngoaïn nöõa. Vöøa laø theå thô môùi meû, vöøa laø theå thô coøn xa laï vôùi quaàn chuùng neân ngöôøi nghieân cöùu thô xuoâi vaø hieåu thô xuoâi chaúng coù ñöôïc bao nhieâu. Nhôø baùo chí, ñaëc san vaên hoïc ngheä thuaät maø daàn daø chuùng ta laøm quen vôùi thô töï do, thô xuoâi, duø raát chaäm chaïp.

Vaø ngöôøi laøm thô, khoâng phaûi ai cuõng coù caùi khaû naêng vaø sôû thích nhö theá ñeå taïo ñöôïc nhöõng vaàn thô töï do hay thô xuoâi ñaày caûm xuùc.

Laïi nöõa, laøm thô theo loái coå ñieån thì neáu vieát thieáu chöõ, vieát laïc vaàn laø baïn ñoïc nhaän ra ngay. Nhöng noùi ñeán thô xuoâi thì laïi khaùc. Thô xuoâi saùng taùc theo töøng ñoaïn, töøng nhoùm chöõ. Ngöôøi ñoïc phaûi ñoïc heát ñoaïn, heát nhoùm ñoù môùi naém ñöôïc caùi yù chính cuûa nhaø thô muoán noùi gì.

Thô xuoâi cuõng khoâng caâu neä vaøo soá caâu, khoâng phaûi tuaân theo nieâm luaät, muoán dieãn taû ra sao thì vieát, mieãn sao truyeàn ñaït ñöôïc nhöõng gì muoán noùi vôùi ngöôøi ñoïc.

Tuøy trình ñoä thöôûng thöùc maø ngöôøi ñoïc coù nhaän ñònh thaáp cao, tuøy taâm traïng maø ngöôøi ñoïc thaám thía, caûm thoâng cuøng taùc giaû.

Do ñoù, trong moät baøi thô xuoâi, nhaø in saép thieáu moät hai caâu hoaëc laàm moät hai chöõ cuõng ít ai nhaän ra hoaëc baét beû phaûi nhö theá naøy theá noï!!!

Ñoïc ñeán ñaây, chaéc cuõng coù moät soá ñoäc giaû thoát leân:

AØ! Theá naøy thì mình cuõng saép trôû thaønh moät nhaøø thô töï do vaø thô xuoâi roài ñaây!

Ñuùng vaäy ñoù, baïn ôi! ÔÛ xöù naøy, giaáy buùt reû reà, aán loaùt cuõng deã ôït. Coù chuùt tieàn laø coù taùc phaåm lieàn aø! Coøn hay dôû ra sao haäu xeùt.

Toâi nhôù ñeán Mai Thaûo.

Hoài coøn soáng, trong moät buoåi ngoài uoáng röôïu vôùi baïn beø, khi baøn ñeán theá naøo laø nhaø vaên, nhaø thô, Mai Thaûo ñaõ noùi ñaïi yù raèng:

Muoán ñöôïc goïi laø nhaø vaên, nhaø thô, phaûi hoäi ñuû 3 ñieàu kieän:

Tröôùc tieân phaûi ñöôïc ñoäc giaû coâng nhaän. Thöù ñeán, phaûi ñöôïc giôùi vaên ngheä só coâng nhaän. Ba nöõa laø, phaûi ñöôïc vaên hoïc söû coâng nhaän.

Nhieàu ngöôøi laøm vaên, laøm thô in caû chuïc cuoán nhöng ñoäc giaû khoâng goïi hoï laø nhaø vaên, nhaø thô. Vì vaên maø vieát chöa thaønh caâu, chöa bieát chaám caâu, yù töôûng toái moø; coøn thô thì chöa hoïc qua nieâm luaät, roãng tueách, khaû naêng chöa vöôït khoûi “Veø”...

Theá maø vaãn coù nhieàu ngöôøi voã ngöïc töï nhaän mình laø nhaø vaên, nhaø thô coù taùc phaåm trình laøng.

Phaûi noùi laø hoï ñaõ uoáng caû chuïc thang thuoác lieàu môùi ñuùng!

Noùi veà cuoäc soáng rieâng tö cuûa anh, baïn beø ñeàu nhaän thaáy laø Mai Trung Tónh ít giao du neáu khoâng muoán noùi laø keùn baïn.

Ngöôøi baïn chí thieát, cuøng ñoaït giaûi thô vôùi anh cho bieát theâm veà con ngöôøi Mai Trung Tónh.

Vöông Ñöùc Leä vieát:

Coù ngöôøi cho anh laø quaû giao nhöng Mai Trung Tónh laø moät trong nhöõng baïn vaên ngheä thaân nhaát cuûa toâi töø gaàn 50 naêm nay. Chuùng toâi cuøng tuoåi, cuøng hoïc moät lôùp chuyeân khoa (ban C) Trung Hoïc Chu Vaên An roài Ñaïi Hoïc Vaên Khoa Saigon. Toâi vôùi anh in chung thô, vieát chung saùch, dieãn thuyeát chung, vieát baùo chung, laøm vieäc cuøng ngaønh truyeàn thoâng vaø giaùo duïc, cuøng trình dieän nhaäp nguõ só quan tröø bò Thuû Ñöùc khoùa 16, vaø cuøng ñi tuø roài sang Myõ ñònh cö ôû Maryland, Virginia. Baïn beø thöôøng goïi chuùng toâi laø caëp baøi truøng. Toâi vôùi anh ñaày aép nhöõng kyû nieäm. Tónh laø ngöôøi baïn ñaùng meán. Anh raát neå baïn. Ñoâi khi anh cuõng thích tranh luaän nhöng thöôøng khoâng coá gaéng baûo löu yù kieán cuûa mình. Tranh luaän ñeán hoài gay caán, e baïn phieàn loøng hay maát loøng, Tónh thöôøng buoâng moät caâu quen thuoäc coù tính cam chòu ”thì ñaõ ñaønh” ñeå chaám döùt caâu chuyeän.

Ñoái vôùi toâi, Mai Trung Tónh laø moät ngöôøi hieàn, khoâng muoán laøm phieàn ai vaø ngöôïc laïi.

Keå cuõng soøng phaúng vaø ñaùng quyù.

Qua maáy haøng taâm söï cuûa Vöông Ñöùc Leä, baïn ñoïc cuõng caûm nhaän ñöôïc caùi tình tri ngoä cuûa hai ngöôøi baïn cuøng chung chí höôùng.

Nhöng coù ñieàu hôi khaùc, laø baây giôø Vöông Ñöùc Leä vaãn coøn mieät maøi vôùi nghieäp thô vaên, sinh hoaït vôùi baèng höõu, saùng taùc maïnh meõ thì Mai Trung Tónh khoâng coøn ñöôïc “Yeân tónh trong röøng mai” ñeå vieát thô töï do, thô xuoâi nuõa maø ñang coâ ñôn treân giöôøng beänh taïi moät “Nursing home” vuøng Maryland...

Noùi veà tình baïn trong giôùi thô, ñaõ coù vaøi caëp ñöôïc meänh danh laø caëp baøi truøng, nhö: Huy Caän – Xuaân Dieäu hay Ñinh Huøng – Vuõ Hoaøng Chöông.

Toâi nhìn hai baïn toâi hôi khaùc. Toâi thaáy hoï cuøng löùa tuoåi, chôi vôùi nhau thaân thieát töø thuôû hoïc troø, vieát vaên vieát baùo daïy hoïc laøm thô raát gaàn guõi. Hoï chia seû vôùi nhau nhöõng kinh nghieäm buoàn vui, nhöõng aâu lo khaéc khoaûi, nhöõng öu tö veà cuoäc ñôøi. Hoï cuøng chung chí höôùng, ñoàng haønh, vaø quyù meán nhau.

Toâi muoán goïi hoï laø caëp tri kyû. Nhöng khoâng bieát khi moät keû khuaát neûo ñöôøng traàn roài thì ngöôøi tri kyû kia coù beû buùt ñoát thô, nguû vuøi tìm trong queân laõng?

***

Phaàn thöù ba cuûa taäp thô, goàm 9 baøi laøm töø naêm 1975 ñeán naêm 1995, moãi baøi ñeàu ghi thôøi gian saùng taùc. Goàm: 1 baøi töï do, 3 baøi luïc baùt vaø 5 baøi thô 7 chöõ.

Khi mieàn Nam rôi vaøo tay Coäng saûn, nhaø thô nhìn theá söï, ngaäm nguøi ñau xoùt. Bôûi vì thaéng hay baïi naøo cuõng ñau thöông trong voøng lòch söû cuoàng xoay. Vaø cuoäc töông tranh naøo cuõng laøm naùt loøng nhaân theá.

Ñaây laø caùi nhìn ñaát nöôùc thaêng traàm döôùi maét moät nhaø thô:

Döôùi maét nhìn thi só

Lòch söû xoay quanh moät traän cuoàng

Keû thua ngöôøi ñöôïc cuõng tang thöông

Rieâng ta, döôùi maét nhìn thi só

Giöõa cuoäc töông tranh naùt caû loøng!

Saøi-Goøn 1/5/1975

Khoâng bao laâu sau, Mai Trung Tónh bò ñi caûi taïo, heát trong Nam laïi ra ngoaøi Baéc.

ÔÛ trong Nam, boãng döng moät hoâm anh nghe vaúng tieáng coøi taøu, gôïi trong anh noãi xoân xao ñoùn goïi, nieàm mô öôùc ñöôïc trôû veà maùi nhaø xöa...Nhöng taát caû chæ laø aûo voïng, chæ laø moät giaác mô khoâng ñeán bao giôø. Anh vieát:

Trong traïi caûi taïo nghe tieáng coøi taøu hoûa

Boãng döng vaúng tieáng naõo loøng

Tai nghe taøu goïi maø khoâng thaáy taøu

Ñeán ñaây ngay töï buoåi ñaàu

Chæ mong moät chuyeán leân taøu veà thoâi

Ta veà nhö trôû laïi ñôøi

Ta veà tìm laïi tieáng hôi gia ñình

Ta veà tìm laïi chính mình

ÔÛ ñaây chæ gaëp boùng hình cuûa ai

Ñeâm laø ñeâm cuûa thôû daøi

Ngaøy laø ngaøy cuûa keõm gai thaân tuø

Taøu ñi roài, boû ta ö?

Ñôøi ta chaéc seõ nhö “Giôø Haêm Laêm”

Thaân taøn qua caùc traïi giam

Thöông chaøng Mo-Rít laàm than thaùng ngaøy (1)

Hoâm nay coøn ôû nôi naøy

Ngaøy mai bieát seõ löu ñaøy nôi ñaâu!

Traïi caûi taïo ôû Long Khaùnh 1976

Moritz laø teân nhaân vaät trong tieåu thuyeát “Giôø thöù 25”

Khi anh bò ñöa ra mieàn Baéc, moät ngaøy vaøo röøng ñoãn caây giang, nhôù nhaø, nhìn laïi xaùc thaân maët maøy gheâ gôùm. Chæ nghe xaùc laù rôi vaø boùng toái buûa vaây giöõa ñoài nuùi hoang taøn.

Nhaø thô töï ví mình nhö:

Ngöôøi röøng

Chuùng ñöa ta khoûi ruoäng ñoàng

Leân non tìm maõi vaøo töøng buïi saâu

Em xa roài, chaúng thaáy ñaâu

Coù gaàn, chaúng nhaän ra nhau luùc naøy

Nhìn anh gheâ gôùm maët maøy

Tay caàm dao, cuùi, luoàn caây: Ngöôøi röøng

ÔÛ ñaây khoâng vôï khoâng choàng

Khoâng hôi thôû aám tình thöông con ngöôøi

Chæ coøn xao xaùc laù rôi

Vaø aâm u boùng nuùi ñoài buûa vaây

Chôït nghe chim laï beân tai

Hoang vu tieàn söû laø ñaây khaùc naøo!

Yeân Baùy 1977

Sau 7 naêm laøm “Ngöôøi röøng”, anh ñöôïc trôû veà thaønh phoá ngaøy xöa. Thaønh phoá ñaõ ñoåi thay töø teân ñöôøng con phoá ñeán baïn beø ngaøy cuõ, caùc em gaùi ngaøy xöa. Anh cuõng chaúng hôn gì vì laø keû thaát theá. Anh nhö keû maát queâ höông, ñi quanh trong thaønh phoá maø nöôùc maét ñaàm ñìa...

Sau 7 naêm ñi caûi taïo veà laïi Saøi Goøn

Ñaõ baûy naêm trôøi ta trôû laïi

Nhìn xem thaønh phoá aáy ngaøy xöa

Ñaõ baûy naêm trôøi ta soáng laïi

Ngaån ngô nghe quaù khöù mô hoà

Troâng leân baûng laï teân ñöôøng laï

Ta bieát thoâi xong heát maát roài!

Thoâi theá laø xong roài, taát caû

Loøng ta saàu ngöï maõi khoâng thoâi.

Nhöõng thaèng baïn cuõ thuôû naøo ñaâu?

Bieát coù coøn ai ñeå gaëp nhau?

Keû döôùi ñaïi döông, ngöôøi vieãn xöù

Ñöùa thaân tuø toäi cheát thöông ñau!

Caùc em ngaøy tröôùc cuõng veà ñaâu?

Chaéc ñaõ tôi bôøi cuoäc beå daâu

Ta cuõng chaúng hôn: ngöôøi thaát theá!

Coøn chaêng maây nöôùc meânh moâng saàu.

Giôø ta nhö keû maát queâ höông

Duø vaãn coøn ñang giöõa phoá phöôøng

Nhöng ñôùn ñau thay: ngöôøi laï maët!

Tuûi thaân nhö moät gaõ tha phöông!

Ta ñi quanh quaån trong thaønh phoá

Nöôùc maét bao laàn muoán ñoå möa

Moät noãi ngheïn ngaøo daâng choaùng vaùng

Heát roài, taát caû ñaõ xa xöa!

Trôû veà thaønh phoá cuõ, vaãn thaønh phoá aáy, vaãn nhòp ñôøi naùo ñoäng, vaãn keû ñi ngöôøi laïi, xe coä taáp naäp theo doøng, maø sao anh thaáy troáng vaéng coâ ñôn.

Linh hoàn thaønh phoá cuõ ñaõ phieâu baït nôi naøo?

Anh ngaån ngô töï hoûi.

Hoàn Saøi Goøn ôû ñaâu?

Thaønnh phoá nhö laø vaãn naùo ñoäng

Xe qua, ngöôøi laïi vaãn theo doøng

Sao ta ñöùng ngaån ngöôøi ra maõi?

ÖØ phaûi, hoàn xöa ñaõ bieät vong

Saøi Goøn 1986

Mai Trung Tónh ñaõ bò ñi caûi taïo vaø ñi tuø toång coäng 11 naêm.

Thaùng 6- 1995, anh cuøng gia ñình sang Myõ ñònh cö theo dieän H.O.

Anh thieáu queâ höông, ngoài nhìn qua khung cöûa soå laù ruïng caønh khoâ, nhôù baïn, nghó baïn chaéc cuõng tôi taû phong traàn. Thaân phaän baïn vôùi ta naøo coù chi khaùc laï!

Ñaây laø moät caûnh coâ ñôn treân xöùù tuyeát, khi nhaø thô..

Nhìn ra cöûa soå

Göûi N.V.

Cöûa soå nhìn ra caây ruïng laù

Coøn trô nhöõng nhaùnh khaúng khiu vöôn

Baïn ta cuõng taû tôi vöôn maõi

Loøng naùt vì mang nhöõng veát thöông

Cöûa soå nhìn ra chim löôïn quaån

Chôøn vôøn con traéng laãn con ñen

Baïn ta vaãn coá vöôn mình traéng

Duø tuûi xen cuøng luõ loï lem

Cöûa soå nhìn ra vöôøn tuyeát phuû

Tuyeát chuøm öôùp cheát caû maàm non

Baïn ta töø bieát phoâ maàm soáng

Töøng bò bao laàn ngöïa ñaù bon

Baïn, ta: naøo coù hôn nhau laém

Chæ khaùc: ta, ngöôøi bieát phaän thoâi

Böõa tieäc traàn gian duø thònh soaïn

Coù xoân xao laém, cuõng con ngöôøi!

Annapolis 1995

Buoåi chieàu cuoái naêm, anh ghi laïi vaøi caûm nghó treân ñaát khaùch khi gaëp ngöôøi xöa, nhìn nhau chôït ngôõ ngaøng, moät thoaùng ngheïn ngaøo roài taâm tö nhaàu naùt cuoäc ñôøi daâu beå:

Vaøi caâu cho ngöôøi gaëp laïi treân ñaát khaùch

Nhìn nhau chôït ngôõ ngaøng nhau

Töôûng nhö traùi ñaát ñòa caàu trong tay

Ai ngôø laïi coù hôm nay

Beå daâu taøn nhaãn, theá naøy ñöôïc sao?

Nhìn nhau chæ thoaùng ngheïn ngaøo

Roài thoâi, chæ bieát cuùi ñaàu, roài thoâi

Trong ta ñaõ naëng raõ rôøi

Trong em haún cuõng:”Heát ñôøi, coøn ñaâu!”

Vôùi ta, bao chuyeän sôû caàu

Cuõng nhö theá söï, naùt nhaøu taâm tö

Truøng truøng nhöõng thöïc vaø hö

Taïm vui, chæ nhöõng tình côø, theá thoâi!

Cuoái naêm 1995

Khoâng thaáy Mai Trung Tónh vieát baøi thô xuoâi naøo nöõa töø khi ñònh cö ôû Myõ. Coøn veà thô töï do, coù leõ sau ñaây laø baøi thô töï do cuoái cuøng göûi laïi cho ñôøi, tröôùc khi naõo boä hö hao.

Anh suy nghó mieân man veà queâ höông ñoå vôõ, veà cuoäc ñôøi traàm luaân, veà nhaân tình theá thaùi, veà thaân phaän treân xöù laï queâ ngöôøi vaø nhöõng ñoåi thay doàn daäp.

Coù nhöõng ñieàu “vaãn nhö theá”, coù nhöõng ñieàu “khoâng nhö theá” quay cuoàng hoãn loaïn. Duy chæ coù nôi saâu kín nhaát trong loøng - trong traùi tim hay trong khoái oùc ? - laø “vaãn coøn nguyeân nhö theá”, maõi maõi “coøn nguyeân nhö theá”!

Ngöôøi ñoïc seõ hieåu nhöõng ñieäp ngöõ “nhö theá” xuaát hieän moãi haøng chöõ, moãi caâu laø duïng yù cuûa nhaø thô muoán noùi nhöõng gì...

Nhö theá

Vaãn maây trôøi nhö theá

Naéng vaãn nhö theá

Gioù vaø möa nhö theá

Nhöng ta khoâng coøn phaûi soáng nhöõng giaây phuùt nhö theá

Thaønh phoá ta ôû khoâng nhö theá

Nhöõng boä maët quanh ta khoâng nhö theá

Ngoân ngöõ ta nghe vaø baùo ta ñoïc khoâng nhö theá

AÂm nhaïc ta nghe cuõng khoâng bò nghe nhö theá

Vaø nhöõng giaác nguû cuûa ta

Nhöõng giaác mô cuûa ta

Khoâng coøn bò nhö theá

Duy coù moät ñieàu

Trong choã saâu kín nhaát cuûa loøng ta

Ta caûm thaáy vaãn coøn nhö theá

Coù leõ maõi coøn nguyeân nhö theá

Annapolis 1995

***

Baïn ñoïc thaân meán,

Chuùng ta vöøa ñieåm qua moät soá thô trong taäp “Thô Mai Trung Tónh” ñeå tìm hieåu theâm veà taâm tình moät ngöôøi baïn thô noåi tieáng.

Trong giôùi vaên ngheä só, baïn beø yeâu meán anh khoâng phaûi chæ vì thi taøi maø vì anh coøn laø moät ngöôøi ñaøng hoaøng ñöùng ñaén, bieát nhöôøng nhòn, côûi môû.

Neân khi caàn in taäp thô naøy, ñaõ coù theâm nhieàu baèng höõu goùp tay.

Trong nguyeät san Kyû Nguyeân Môùi, soá 10, thaùng 7- 2001, Phaïm traàn vieát baøi “Giaác mô Mai Trung Tónh ñaõ thaønh söï thaät”, nhaéc ñeán nhöõng söï ñoùng goùp cuûa baïn beø ôû Vieät-Nam vaø ôû Myõ ñeå hoaøn thaønh taäp thô naøy.

Vaên Quang söu taäp vaø ñaùnh maùy thô, Uyeân Thao ñaùnh maùy, trình baøy; Vöông Ñöùc Leä cuøng ban bieân taäp Kyû Nguyeân Môùi chaïy nöôùc ruùt; caùc hoïa só goùp neùt veõ, ngöôøi chuïp chaân dung; Hoäi Vaên Hoïc ngheä Thuaät Hoa Thònh Ñoán baûo trôï; baïn hoïc Chu Vaên An yeåm trôï taøi chaùnh in thô; baèng höõu trong giôùi vaên ngheä khaép nôi , baïn beø cuõ goùp coâng goùp söùc... Khoâng keå heát ñöôïc...

Moät ngöôøi nöõa khoâng ai bieát ñeán nhöng khoâng theå queân teân: Ñoù laø chò Vuõ Thò Thaûo, hieàn theâ cuûa anh Mai Trung Tónh.

Chò ñaõ chaêm lo saên soùc gia ñình, thaêm nuoâi anh khi ñi caûi taïo, ñi tuø. Chò ñaõ aâm thaàm taän tuïy lo laéng cho anh trong suoát thôøi gian ôû Myõ, khi anh naèm trong “Nursing home”, haøng ngaøy saùng chieàu vaøo thaêm, lo aên uoáng thuoác men, doïn deïp veä sinh xong laïi laàm luõi ñi laøm...

Hai vôï choàng, hai theá giôùi ñôn coâi, hai phöông trôøi caùch bieät ... Vaãn gaàn maø nhö thaáy vaãn xa xoâi...

Khoâng thaáy boùng haïnh phuùc!

Vaø vaãn nhö xa caùch muoân truøng!

Hình aûnh nghieät ngaõ aáy cöù coøn vöông vaán maõi trong toâi!

Vôùi Mai Trung Tónh, toâi khoâng coù gì ñeå daùm so saùnh vôùi anh. Nhöng chuùng toâi gioáng nhau moät ñieåm:

Chuùng toâi thieáu tình thöông gia ñình neân tìm hôi aám trong voøng tay beø baïn.

Baïn beø laø leõ soáng, baïn beø laø nôi nöông töïa trong nhöõng ngaøy ñaát khaùch tha höông.

Cho duø queâ höông ta vaãn coøn ñoù moät hình cong chöõ S, cuøng maùu ñoû da vaøng, cuøng chung lòch söû huøng anh, nhöng cheá ñoä Coäng saûn baïo taøn ñaõ huûy dieät bieát bao nhieâu sinh maïng, laøm thui choät bieát bao nhieâu nhaân taøi cuûa ñaát nöôùc Vieät-Nam...

Trong soá nhöõng naïn nhaân phaûi gaùnh chòu nhuïc hình vaø thaûm khoác ñau thöông aáy, coù ngöôøi baïn yeâu meán cuûa chuùng ta: Nhaø thô Mai Trung Tónh!

Leâ-vaên-Phuùc

(Virginia, thaùng 7/ 2001)

Home