|
|
||
|
Please click
to download VNIfonts if you cannot read this page. Then, click HERE and follow
instructions to configure Web
Browsers.
Best view
with Internet Explorer.
Ba Ngaøy
Giaûi Phoùng
THAÊNG
LONG
Nguyeãn Moäng Khoâi
Nuùi daäy saám cho soâng loøe chôùp
Côø Taây Sôn bay rôïp Baéc Haø.
(Traû Ta Soâng Nuùi - Vuõ Hoaøng
Chöông)
Noùi ñeán söï kieän lòch söû ba ngaøy
giaûi phoùng Thaêng Long laø phaûi noùi ñeán taøi duøng binh thaàn toác cuûa
Hoaøng Ñeá Quang Trung vaø chieán löôïc cuûa möu thaàn Ngoâ Thôøi Nhieäm.
Naêm Ñinh Muøi (1787), hay tin Nguyeãn Höõu Chænh chuyeân quyeàn ôû
Thaêng Long (Haø Noäi), Baéc Bình Vöông Nguyeãn Hueä sai Vuõ Vaên Nhaäm ra
gieát ñi. Leâ Chieâu Thoáng thaáy Nguyeãn Höõu Chænh laø ngöôøi thaân tín bò
thaûm saùt, voäi boû kinh ñoâ, chaïy leân Baéc Ninh roài tìm ñöôøng sang Taøu
caàu cöùu. Ñöïôc ít laâu, Vuõ Vaên Nhaäm laïi cuõng chuyeân
quyeàn, Baéc Bình Vöông laäp töùc leân ñöøông. Möôøi ngaøy sau tôùi
Thaêng Long (1788), hoài canh tö, Vöông aäp vaøo toång haønh dinh giöõa luùc
Nhaäm coøn ñang nguû say. Vöông cho voõ só ñaâm cheát ngay treân giöôøng roài
trôû veà Phuù Xuaân (Hueá), giao Baéc Haø cho Ñaïi tö maõ Ngoâ Vaên Sôû coi
vieäc quaân söï, vaø Taû thò Lang Ngoâ Thôøi Nhieäm ñaûm traùch vieäc chính
trò.
Ngoâ Vaên Sôû laø töôùng taâm phuùc, theo Vöông töø laâu, coøn Ngoâ
Thôøi Nhieäm ñaäu Tieán Só naêm 23 tuoåi (1769), voán laù cöïu thaàn nhaø Leâ,
nay ñöôïc Baéc Bình Vöong tin duøng. Nhieäm gaëp Vöông ñem
loøng meán phuïc vaø mang heát sôû hoïc uyeân baùc ra ñeå taän trung baùo
quoác. Vöông baûo vôùi chuùng töôùng:
-
Trong
boïn nhaân só Baéc Haø ngaøy nay ta nhaän thaáy duy coù Nhieäm laø taøi thoâng
hieåu töôøng taän moïi vieäc. Nhieäm chính laø caùnh tay
phaûi giuùp ta laøm neân ñaïi söï sau naøy.
Nhieäm toå chuùc laïi guoàng maùy chính quyeàn ôû Thaêng Long, môøi
moät soá ngöôøi coù taøi ñöùc ra giuùp nöôùc nhö Phan Huy Ích, Ngoâ Duy Löu,
Döông Haønh ... Tröôøng hôïp danh só Ñaëng Traàn Thöôøng muoán ra coäng taùc
vôùi Taây Sôn, nhöng beâ tha röôïu cheø neân khoâng ñöôïc môøi, Thöôøng baát
maõn boû daát Baéc vaøo Nam theo Nguyeãn AÙnh. Trong khi caûi toå ñang tieán
haønh toát ñeïp thì Leâ Chieâu Thoáng sang Taøu baùo caùo moïi vieäc xaûy ra ôû
Baéc Haø cho Toång ñoác Löôõng Quaûng laø Toân Só Nghò (Sun Shi Yi). Nghò beøn
daâng bieåu leân vua Caøn Long (Gao Zong):- Hoï Leâ
laø coâng thaàn nöôùc Taøu, nay bò giaëc laáy maát nöôùc, meï vaø vôï Töï quaân
sang caàu cöùu, tính cuõng neân thöông. Vaû; nöôùc
Vua Caøn Long chaáp thuaän luoân ñeà nghò, roài huy ñoäng binh maõ
boán tænh Vaân Nam (Yun Nan), Quí Chaâu (Gui Zhou), Quaûng Ñoâng (Guang
Dong),vaø Quaûng Taây (Guang Xi) döôùi quyeàn toång chæ huy cuûa Nghò. Ñaïi
quaân goàm 200 ngaøn binh só vaø 100 ngaøn daân coâng, chia ra laøm 3 ñaïo sang
ñaùnh nöôùc ta vaøo ñaàu thaùng 11 (ta), naêm 1788. Leâ Chieâu Thoáng cuõng theo goùt quaân Thanh veà nöôùc.
Ñaïo thöù nhaát do chính Toân Só Nghò
vaø ñeà Ñoác Höùa Theá Hanh (Hsu Shih Heng) theo
ñöôøng Laïng Sôn, qua cöûa Nam Quan (Nan Guan) ñaùnh vaøo.
Ñaïo thöù nhì do Ñeà ñoác hoï OÂ (Wu)
thoáng lónh quaân ñoäi Vaân
Ñaïo thöù ba do Ñieàn Chaâu tri phuû
Saàm Nghi Ñoáng (Cen Yi Dong) töø Cao Baèng ñoå xuoáng.
Ngoâ Vaên Sôû ñöôïc tin quaân Thanh
xaâm phaïm laõnh thoå beøn hoïp caùc töôùng laõnh ñeå tính keá cöï ñòch. Haàu heát caùc voõ töôùng Taây Sôn
ñeàu muoán ñem quaân chaän ñaùnh vì theo caùch suy
dieãn cuûa hoï thì quaân ta nghæ ngôi maø quaân Thanh ñang nhoïc meät. Laáy
quaân nghæ ngôi maø ñaùnh quaân meät nhoïc (dó daät ñaõi lao)
thì nhaát ñònh phaûi thaéng. Ngoâ Thôøi Nhieäm tính keá ruùt
lui vaøo ñeøo Tam Ñieäp laø choã hieåm yeáu ñeå ñôïi quaân Phuù Xuaân cuûa Baéc
Bình Vöông. OÂng baûo:
-
Ñaùnh
baây giôø laø nhö tröùng choïi ñaù, chi baèng cöù cho chuùng nguû troï moät
ñeâm roài mai ñuoåi noù ñi.
Ngoâ Vaên Sôû phuïc laø cao kieán,
nhöng tyø töôùng cuûa Sôû laø Phan Vaên Laân xin ñaùnh moät traän ñeå thöû
söùc. Sôû caáp cho Laân 1000 quaân. Trôøi baáy
giôø reùt buoát. Quaân Taây Sôn vöôït soâng Nguyeän
Ñöùc ñaùnh vaøo quaân Thanh ñang ñoùng ôû nuùi Tam Taàng. Ñaïn cuûa giaëc baén ra nhö möa. Quaân
cuûa Laân cheát raát nhieàu. Toân Só Nghò laïi phaùi
moät toaùn kî binh töø maïn thöôïng löu vöôït qua soâng ñaùnh uùp laáy ñoàn Thò
Caàu. Laân caû sôï, ñem taøn binh chaïy veà Thaêng
Long; roài nhaäp vôùi ñoaøn quaân cuûa Ngoâ Vaên Sôû ñang ruùt lui.
Sau traän ôû Tam Taàng thì Thaêng Long
boû ngoû. Ba ñaïo quaân Thanh tieán vaøo maø khoâng toán theâm moät muõi
teân, vieân ñaïn. Toân Só Nghò nghó ngay tôùi vieäc laäp ñoàn luõy boán
phía chung quanh ñeå phoøng thuû Thaêng Long.
Phía Ñoâng Thaêng Long coù soâng Hoàng
nhö moät chöôùng ngaïi thieân nhieân. Nghò coøn laäp ñaïi baûn doanh ngay
treân baõi caùt giöõa soâng roài baéc caàu phao ñeå tieän vieäc ñi laïi.
Töø phía Baéc Thaêng Long, chaïy oâm voøng sang phía Taây roài boïc
xuoáng phía Nam, Nghò cho ñaép nhöõng chieán luõy nhö Taây Long Cung, Ñoáng Ña,
Vaên Ñieån, Quyønh Ñoâ, Ngoïc Hoài, Haø Hoài... Nhö vaäy,
Thaêng Long naèm trong khu töù giaùc phoøng thuû. Söï phoøng thuû chaët
cheõ vaø kyõ löôõng chöa töøng thaáy so vôùi thôøi quaân Nguyeân, Minh... Nghò voán laø danh töôùng cuûa Thanh trieà, vaên voõ toaøn taøi,
ñaâu tieán só tri62u Thanh Theá Toâng (Ching Shih Tsung). Laäp ñöôïc nhieàu chieán coâng trong khi bình ñònh Ñaøi Loan (Tai
Wan) vaø deïp ñöôïc nhieàu cuoäc noåi loaïn trong nöôùc.
Nhöõng keõ theo giaëc, nhöõng boïn Khaùch
truù thì yeân trí, hôùn hôû saém teát. Hoï tin vaøo taøi
ñieàu binh cuûa Nghò. Nhöng nhöõng ngöôøi quan taâm
ñeán tieàn ñoà ñaát nöôùc thí lo aâu, sôï raèng ñaát nöôùc ta laïi tôi vaøo
voøng noâ leä.
Maáy naêm gaàn ñaây,Baéc Haø bò thieân
tai, maát muøa ba naêm lieàn. Baây giôø phaûi nuoâi theâm 300
ngaøn quaân daân Taøu, neân nhieàu nôi daân chuùng bò ñoùi. Ñaõ vaäy,
moät soá quaân Thanh yû theá laøm baäy, haøng ngaøy keùo nhau vaøo nhaø daân
chuùng ñaùnh ngöôøi, cöôùp cuûa, haõm hieáp ñaøn baø con gaùi, khoâng coøn
kieâng neå moät thöù gì.
Ngaøy 22 thaùng 11, Só Nghò laøm leã
taïi ñieän Kính Thieân ñeå tuyeân ñoïc tôø sôù cuûa vua nhaø Thanh phong cho
Leâ Chieâu Thoáng laøm An Nam Quoác Vöông.
Sau khi ñöôïc saéc phong, Chieâu
Thoáng nghæ ngay ñeán vieäc ñeàn ôn, traû oaùn. Nhöõng ngöôøi tröôùc kia giuùp oâng, nay ñöôïc troïng thöôûng. Nhöõng keû theo Taây Sôn ñeàu bò haønh haï hoaëc bò gieát. Ñaøn baø
trong toân thaát laáy töôùng só Taây Sôn ñaõ coù mang thì Chieâu Thoáng sai moå
buïng, laá baøo thai quaêng ñi ñeå cho cheát caû meï
laãn con. Hoaøng ñeä Leâ Duy Löu, phoø maõ Döông Haønh bò
chaët chaân quaêng giöõa chôï. Thaäm chí taám bia
tieán só cuûa Ngoâ Thôøi Nhieäm döïng ôû vaên mieáu cuõng bò ñuïc boû.
Thaáy Leâ Chieâu Thoáng taøn aùc nhö vaäy, baø Thaùi Haäu laø meï
ruoät cuõng baát bình:
-
Ta
cay ñaéng môùi xin ñöôïc quaân (Taøu) ñeán cöùu. Nay ñeàn ôn, mai traû oaùn,
phaù haïi theá naày,
nöôùc nhaø phoûng coøn gì nöõa? Vieäc hoûng ñeán nôi roài!
Coøn vieäc quaân, ñaùng leõ phaûi
thuùc ñaåy gaáp thì thaày troø Chieâu Thoáng chaúng heà nghó ñeán, khieán
nhieàu ñaïo quaân caàn vöông chaùn naûn roài boû ñi.
Ngaøy 24 thaùng 11 naêm Maäu Thaân
(1788), quaân Taây Sôn vaøo ñeán ñeøo Tam Ñieäp. Ngoâ Vaên Sôû cho
quaân giöõ vöõng vò trí, ñoàng thôøi ñöa tin caáp baùo vaøo Phuù Xuaân vieäc
Toân Só Nghò döôùi danh nghóa Cöùu Leâ ñem quaân vaøo Thaêng Long, khí theá
raát maïnh meõ.
Ñöôïc tin naày, Baéc Bình Vöong laäp
töùc hoäi caùc töôùng só ñeå baøn vieäc ñem binh ra ñaùnh. Caùc töôùng ñeán
xin Ngaøi chính ngoâi toân, ñeå yeân loøng ngöôøi roài haõy khôûi binh.
Baéc Bình Vöông sai ñaép ñaøn ôû nuùi Baøn Sôn (gaàn phi tröôøng
Phuù Baøi, Hueá baây giôø) ngaøy 25 thaùng 11 naêm Maäu Thaân. Vöông laøm leã leân ngoâi Hoaøng Ñeá; roài thoáng lónh thuûy boä
ñaïi binh ra ñaùnh giaëc Thanh. Ñeán Ngheä An nghæ laïi 10 ngaøy ñeå
keùn laáy theâm binh. Caû thaûy 100 ngaøn quaân vaø 100 con
voi traän.
Vua Quang Trung ñieåm duyeät quaân só,
truyeàn ba quaân phaûi coá gaéng ñaùnh giaëc cöùu nöôùc. Ñoaïn keùo quaân ra
Baéc. Ñeán ngaøy 20 thaùng 12 thì ñeán ñeøo Tam Ñieäp.
Ngoâ Vaên Sôû, Ngoâ Thôøi Nhieäm ra taï toäi. Nghe Sôû, Nhieäm taâu trình xong,
nhaø vua mæm cöôøi roài baûo chuùng töôùng:
-
Keá
hoaïch ruùt quaân cuûa Nhieäm laø coù möu löôïc, thaät hôïp yù ta.
Ñeå cho quaân Taøu theâm keâu caêng, Nhieäm vieát moät laù thö,
roài cöû moät söù ñoaøn goàm 8 ngöôøi ñi theo Traán Danh Bính ñeán gaëp Toân Só
Nghò ngoû yù cung thuaän vôùi thieân trieàu, ñoàng thôøi traû boïn tuaàn döông
binh cuûa nhaø Thanh goàm 40 ngöôøi bò Taây Sôn baét khi coøn ôû Thaêng Long.
Só Nghò xeù thö, gieát Traàn Danh Bính vaø giam toaøn theå nhaân
vieân söù ñoaøn, roài truyeàn hòch keå toäi vua Quang Trung vaø baûo vôùi
töôùng só laø sau khi aên teát Kyû Daäu (1789), ñònh ngaøy muøng 6 thaùng
Gieâng seõ xuaát quaân, baét vua toâi Taây Sôn cuøng ñaùnh Quaûng Nam ñeå queùt
saïch caû goác laãn ngoïn.
Vua Quang Trung cuõng truyeàn hòch cho
töôùng só aên Teát nguyeân ñaùn tröôùc. Ñònh ngaøy moàng 7 thaùng gieâng Kyû
Daäu thì vaøo Thaêng Long môû tieäc aên möøng.
Ngaøy 30 Teát, quaân Taây Sôn tôùi beán ñoø Giaûn Thuûy, töùc Giaùn
Khaåu, Ninh Bình baây giôø (khoaûng 90 caây soá phía Nam Taây Thaêng Long). Töôùng nhaø Leâ laø Hoaøng Phuøng Nghóa hoaûng sôï boû chaïy.
Boïn quaân tieàn saùt nhaø Thanh cuõng bôû vía chaïy theo, nhöng tôùi Phuù Xuyeân,
Haø Ñoâng bò baét vaø bò gieát heát; vì vaäy giaëc maát lieân laïc, khoâng
bieát chieán cuoäc ñang ôû theá baát lôïi cho chuùng.
Quaân Thanh vaø boïn vua toâi Leâ
Chieâu Thoáng ñang vui chôi aên Teát thì Taây Sôn cuõng ñang aâm thaàm tieán
ñeán Thaêng Long.
Nhìn vaøo heä thoáng ñoàn luõy cuûa
quaân Thanh, ta phaûi coâng nhaän Nghò laø ngöôøi coù nhieàu kinh nghieäm
chieán tröôøng. Nhöõng ñoàn luõy vöøa kieân coá vöøa coù söï lieân laïc chaët cheõ
vôùi nhau. Thaät laø khoù phaù. Chính vì vaäy maø ta môùi thaáy taøi duïng binh tuyeät vôøi cuûa
vua Quang Trung. Luùc thì taäp kích baát ngôø, khi thì
taán coâng vuõ baõo döùt ñieåm ñeå gaây taâm lyù hoaûng hoát taïo thaønh theá
suïp ñoå daây chuyeàn.
Muïc tieâu ñaàu tieân laø ñoàn Haø
Hoài (phía Nam Thaêng Long 20 km). Ngaøy moàng 3 Teát, naêm Kyû Daäu (1789), nöûa
ñeâm khoaûng giôø Tyù. Quaân Thanh ñang nguû say söa, boång moät tieáng
phaùo leänh; roài tieáng loa noåi leân, tieáng gaøo theùt thay ñoåi nhieàu
gioïng; nhaát laø tieáng troáng traän Taây Sôn caøng khuûng boá tinh thaàn. Quaân giaëc töôûng nhö coù thieân binh vaïn maõ, ñang aøo tôùi,
khuûng khieáp nhö trôøi long ñaát lôû. Quaân giaëc
khoâng coøn hoàn vía, lieàn keùo côø haøng. Quaân ta khoâng toán moät
muõi teân, moät vieân ñaïn, vaøo tieáp thu quaân nhu
vaø khí giôùi.
Chieám xong Haø Hoài, ñaïi quaân töùc
toác tieán ñaùnh Ngoïc Hoài (phía Baéc Haø Hoài 3km). Ñeâm moàng 3 Teát,
trôøi toái ñen nhö möïc, quaân Taây Sôn phaûi ñoát ñuoác. Ñaøn voi traän
goàm 80 con do vua Quang Trung daãn ñaàu. Ñoaøn töôïng binh
naày ñöôïc huaán luyeän kyõ caøng, tieán lui khôùp nhòp vôùi boä binh. Söï huaán luyeän voi vaøo vieäc chieán ñaáu coù töø thôøi caùc
chuùa Nguyeãn ôû Ñaøng Trong, nay quaân Taây Sôn ñöôïc thöøa höôûng caùi
truyeàn thoáng ñoù. Nguyeân, taïi laøng Nguyeät Bieàu (ñoái ngaïn chuøa
Thieân Muï) laø nôi maø xöa kia, nhaø Chuùa coù moät ñaáu tröôøng goïi laø Hoå
Khuyeân ñeå cho voi ñaáu vôùi hoå, con hoå bò nhoå heát moùng vuoát roài cho
ñaùnh nhau vôùi voi, sau traän ñaáu, thöôøng laø hoå bò voi ñaïp cheát. Muïc ñích ñaáu Hoå Khuyeân laø ñeå huaán luyeän voi traän.
Thôøi Vua Quang Trung, nöõ töôùng Buøi Thò Xuaân ñöôïc giao cho huaán luyeän ôû
'' Baõi taäp voi'' An Kheâ, Bình Ñònh. Nhaø Nguyeãn vaãn giöõ tuïc Hoå Khuyeân
cho ñeán naêm
1904.
Quaân Thanh öùng chieán baèng kî binh,
nhöng ngöïa thaáy voi hoaûng sôï roáng leân roài chaïy taùn loaïn. Ñòch bò tan vôõ ngay haøng nguõ, voäi
ruùt vaøo coá thuû. Luõy cuûa giaëc coù caém choâng saét tua
tuûa. Ñaïn trong ñoàn baén ra nhö möa. Quaân ta vaãn caûm töû tieán tôùi. Ñeå ngaên teân ñaïn,
quaân ta ñaõ chuaån bò tröôùc, laáy 60 taám vaùn goã, cöù 3 taám xeáp laïi
thaønh moät boù, ngoaøi phuû rôm nhaøo vôùi buøn; roài 10 ngöôøi khieâng moät
boù ñi tröôùc, löng giaét ñoaûn ñao, theo sau laø 20 khinh binh tieán thaønh
haøng chöõ nhaát. Quaân Thanh ñoát thuoác suùng, baén hoûa phaùo, khoùi muø mòt
boác ra ñeå theo gioù Baéc thoåi tôùi. Quaân ta môø maét, khoâng tieán ñöôïc nöõa vaø baét ñaàu laâm vaøo
theá baát lôïi. Boãng gioù ñoåi höôùng, khoùi laïi
thoåi ngöôïc veà phía ñòch. Döôùi aùnh ñuoác chaäp
chôøn ñaùm quaân coù vaùn rôm lieàn laên xaû vaøo tieàn tuyeán, quaêng vaùn
xuoáng ñeå ñeø leân choâng saét. Boïn coù ñoaûn ñao uøa theo, löôùt qua laèn ñaïn, phaù cöûa luõy traøn vaøo ñoàn
nhö nöôùc vôõ bôø.
Quaân hai beân baét ñaàu ñaùnh caän
chieán. Lôùp naày
ngaõ, lôùp kia xoâng tôùi. Saét
theùp ñuïng nhau vang leân nhöõng tieáng lanh laûnh rôïn ngöôøi. Moät thöù voõ khí môùi cuûa quaân Taây Sôn laø suùng hoûa hoå, raát
lôïi haïi khi ñaùnh gaàn. Suùng naày laø moät caây
böông roãng ruoät, nheùt ñaày thuoác phaùo ôû trong, ñöôïc xöû duïng nhö suùng
phun löûa ngaøy nay. Muøi thòt chaùy kheùt laãn muøi
thuoác suùng vaø maùu tanh noàng loän möûa. Löûa ñoû
röïc goùc trôøi. Lôïi haïi nhaát vaãn laø ñaøn voi
xung kích. Chuùng ñieân cuoàng ñaïp cheát bieát bao
ñòch quaân.
Quaân Thanh chòu khoâng noåi, boû ñoàn
chaïy thoaùt thaân.
Boïn chuùng laïi rôi vaøo caùc maùy ngaàm, caùc haàm choâng vaø nhöõng quaû ñòa
loâi do chính chuùng gaøi ñaët tröôùc. Nhöõng teân soáng
soùt, quaàn aùo taû tôi, thaân theå ñaày maùu chaïy veà phía nhöõng ñoàn luõy
giaëc ôû phía Baéc. Chính ñaùm taøn binh naày laøm cho
quaân giaëc ôû nhöõng ñoàn luõy khaùc sôï haõi vaø maát tinh thaàn chieán ñaáu.
Ñeán saùng, ñoàn Ngoïc Hoài thaát
thuû. Ñoaøn quaân chieán thaéng cuûa ta hoø reo tieán thaúng leân Thaêng
Long. Treân ñöôøng tieán quaân, haï theâm hai Ñoàn ôû
Vaên Ñieån vaø Yeân Quyeát moät caùch deã daøng. Caùc töôùng Taøu nhö
Ñeà ñoác Höùa Theá Hanh, Taû döïc Thöôïng Duy Thaêng (Shang Wei Sheng), Tieân
phong Tröông Trieàu Long (zang Zhao Long) boû maïng ngay ôû chieán ñòa.
Ñoàng thôøi moät ñaïo quaân cuûa Ñoâ ñoác Long caàm ñaàu theo keá hoaïch ñaõ tieán ñeán Khöông Thöôïng, vaây kín ñoàn
binh cuûa Saàm Nghi Ñoáng. Quaân Thanh caàm cöï, nhöng khi
kieät löïc maø khoâng coù vieän binh vaø ñaïn döôïc. Hoï Saàm khoâng chòu ñaàu haøng,
chaïy tôùi goø Ñoáng Ña (nay thuoäc quaän Ñoáng Da, thuoäc Haø Noäi) treo coå
töï vaãn treân caønh ña.
Tröa ngaøy moàng boán Teát, Toân Só Nghò ñöôïc tin caùc ñoàn luõy
phía
Ngaøy moàng 5 Teát Kyû Daäu (1789), giôø Thaân (khoaûng 4 gôø
chieàu), vua Quang Trung cuøng ñaïi quaân vaø 80 thôùt voi tieán vaùo Thaêng
Long. Daân kinh ñoâ baøy höông aùn ñoùn Ngaøi, hoï mong quaân
giaûi phoùng nhö ñaïi haïn mong möa. Tính ra töø khi
xuaát quaân ôû Phuù Xuaân ñeán moàng 5 Teát laø 40 ngaøy. Nhöng neáu tính töø khi baét ñaàu ñaùnh Haø Hoài luùc nöõa ñeâm
ngaøy moàng 3 Teát ñeán chieàu moàng 5; thì taát caû chæ maát gaàn 3 ngaøy.
Khi môùi xuaát quaân Ngaøi döï truø moàng 7 thaùng gieâng
vaøo Thaêng Long, nhö vaäy laø giaûi phoùng Thaêng Long sôùm ñöôïc 2 ngaøy.
Thanh trieàu ñöôïc tin Toân Só Nghò thua traän moät caùch nhuïc
nhaõ, vua Caøn Long cöû ngay Phuùc Khang An (Fu Kang
An) laøm Löôõng Quaûng Toång Ñoác, ñònh ñem 500 ngaøn quaân ñaùnh traû thuø.
Phuùc Khang An ra ñeán Quaûng Taây (Guang
Xi) nghe tieáng quaân
Vua Quang Trung cuõng khoâng muoán
chieán tranh luùc naøy. Noät maët Ngaøi sai Ngoâ Thôøi Nhieäm vieát
bieåu töôøng trình, trong ñoù coù ñoaïn.
-
Nöôùc Nam voán khoâng giaùm choáng cöï vôùi ñaïi quoác, nhöng chæ vì Toân Só
Nghò laøm nhôõ vieäc cho neân phaûi thua. Vaäy nay xin taï toäi vaø xin
giaûng hoøa...
Moät maët nhaø vua cho moät vò quan ñuùt loùt tieàn baïc cho Phuùc
Khang An vaø Hoøa Thaân (He Qui), moät noäi quan raát thaân caän cuûa vua Caøn
Long. Nhôø vaäy maø Thanh trieàu boû yù ñònh ñaùnh traû thuø.
Vua Quang Trung ngôïi khen Ngoâ Thôøi Nhieäm:
- Ngoøi buùt cuûa Thôøi Nhieäm coù
söùc maïnh phi thöôøng, ngaên ñöôïc 50 vaïn quaân só nhaø Thanh.
Ngaøy 26 thaùng 7 naêm 1789, tieáp ñöôïc bieåu caàu phong cuû vua
Quang Trung, Phuùc Khang An, Hoøa Thaân...ñeà nghò Thanh Trieàu phong cho vua
Quang Trung laø An Nam
Quoác Vöông. Nhöng vua Caøn Long muoán bieát maët ngöôøi anh
huøng ñaõ ñaùnh tan 30 vaïn daân quaân cuûa hoï Toân trong voøng 3 ngaøy, neân
vôøi quoác vöông ta sang chaàu. Vua Quang Trung choïn Phaïm
Coâng Trò coù hình voùc gioáng mình ñi thay. Tôùi Yeân Kinh (Yan Jing),
vua
Ngoâ Thôøi Nhieäm coøn göûi Thanh
trieàu bieåu ñoøi boû leä coáng ngöôøi vaøng. Bieåu naày lôïi ích khoâng nhöõng cho
trieàu Taây Sôn maø
coøn tieát kieäm bao ngueâu vaøng cho ngaân quyû quoác gia cuûa
nhöõng trieàu Nguyeãn sau naày. Caùi leä coáng ngöôøi vaøng
coù töø naêm 1428 khi maø Bình Ñònh Vöông Leâ Lôïi sau khi ñaùnh ñuoåi quaân
nhaø Minh, leân ngoâi vua. Nhaø Minh phong cho Leâ Lôïi laøm An Nam
Quoác Vöông, nhöng leä cöù ba naêm moät laàn phaûi coáng vaät sang Trung Quoác.
Ngoaøi nhöõng quí phaåm, baét buoäc phaûi coù 2 töôïng baèng vaøng naëng baèng
ngöôøi thieät (Ñaïi Thaân Kim Nhaân) ñeå theá maïng cho Lieãu Thaêng (Liu
Sheng) vaø Löông Minh (Liang Ming) bò gieát trong traän phuïc kích ôû Chi
Laêng. Caùc vua Leâ sau naøy, ñeán nhaø Maïc vaø nhöõng vua
Leâ ñôøi Trung höng cuõng vaãn tieáp tuïc leä coáng ngöôøi vaøng. Vua
Quang Trung sai Ngoâ Thôøi Nhieäm vieát bieåu traàn tình, lyù luaän raèng, leä
coáng ngöôøi vaøng ñeå theá maïng ñaõ traûi qua hôn 360 naêm, neáu Löông Minh
vaø Lieãu Thaêng khoâng bò quaân Leâ gieát thì cuõng ñaõ cheát laâu roài. Vua toâi nhaø Thanh thaáy nöôùc ta huøng cöôøng ñaønh chòu baõi boû
leä ñoù.
Naêm 1792 vua Quang Trung thaáy Ñaïi Vieät ñaõ ñuû maïnh, muoán theo göông Lyù Thöôøng Kieät ñeå ñaùnh Taøu. Ngaøi sai Ngoâ
Thôøi Nhieäm thaûo lieân tieáp hai böùc thö göûi cho vua Caøn Long ñaïi yù
muoán keát hoân vôùi coâng chuùa nhaø Thanh vaø muoán xin laïi Ñaát Löôõng
Quaûng (Liang Guang) laøm cuûa hoài moân.
Nhöõng böùc thö naày cuûa vua Quang
Trung chuû yù laø khieâu khích, neáu khoâng ñöôïc chaáp thuaän thì laáy côù ñeå
khôûi binh. Nhöng
caû hai yeâu saùch ñeàu ñöôïc chuaån y caû: vieäc xin hai tænh Quaûng Ñoâng
(roäng 160,000Km2), Quaûng Taây (236,300 Km2), thì vua öng cho moät, töùc laø
cho tænh Quaûng Taây ñeå laøm choã ñoùng ñoâ. Vieäc caàu hoân
ñöôïc myõ maõn hôn. Vua Caøn Long lieàn sai boä leã
söûa soaïn nghi leã cöôùi gaû. Beân nhaø trai, Ngoâ
Thôøi Nhieäm caàm ñaàu söù ñoaøn ño ñoùn daâu. Söù ñoaøn tôùi Yeân Kinh
(töùc Baéc Kinh baây giôø) ñöôïc vaøi ngaøy thì ñöôïc tin vua Quang Trung ñoät
ngoät töø traàn vaøo ngaøy 29 thaùng 7 naêm 1792, luùc ñoù Ngaøi 40 tuoåi. Söù
ñoaøn ñoåi leã cöôùi thaønh leã tang!
Caâu chuyeän khoâi phuïc Löôõng Quaûng vaø moái duyeân Vieät Thanh tan ra maây khoùi. Phaùi ñoaøn ta laëng leõ rôøi Yeân Kinh. (Taøi lieäu Ñaïi
Chính Bieân Lieät Truyeän quyeån 30, tôø 41b thì vieäc caàu hoân vaø ñoøi
Löôõng Quaûng treân ñaây, nhöng nhieàu saùch khaùc cheùp laïi laø khi söù ñoaøn
ñeán Yeân Kinh thì ñöôïc tin vua Quang Trung maát, lieàn boû tôø Bieåu Khieâu
Khích vaø ñoåi ra tôø Bieåu Caùo Ai).
Sau khi vua Quang Trung maát, thaùi
töû Quang Toaûn môùi 10 tuoåi leân ngoâi. Toaûn tin duøng ngöôøi caäu laø Thaùi
Sö Buøi Ñaéc Tuyeân. Ñaéc Tuyeân chuyeân quyeàn, chæ duøng nhöõng ngöôøi
chaân tay thaân tín. Nhöõng coâng thaàn nhö Ngoâ Thôøi
Nhieäm, Traàn Vaên Kyû,Vuõ Vaên Duõng... thì khoâng
ñöôïc troïng duïng nöõa. Trieàu ñình Taây Sôn baét ñaàu
xuoáng doác.
Naêm 1798, NgoâThôøi Nhieäm töø quan, veà môû Truùc Laâm Thieàn
Vieän taïi phöôøng Bích Caâu (gaàn Vaên Mieáu, Haø Noäi baây giôø), laáy ñaïo
hieäu laø Haûi Löông Thieàn Sö vaø töï nhaän laø keá thöøa phaùi Truùc Laâm
Yeân Töû. Veà saùch ñaïo oâng soaïn nhöõng cuoán nhö Tam Toå Haønh Traïng, ñeå
ghi laïi coâng ñöùc cuûa phaùi Truùc Laâm laø Traàn Nhaân Toân,Phaùp Loa vaø
Huyeàn Quang. Cuoán Truùc Laâm Toâng Chi Nguyeân Thanh laø
cuoán trình baøy tö töôûng Phaät Giaùo ñeå roïi saùng cho yù thöùc heä Nho
Giaùo haàu mong dieãn giaûi nhöõng vaán ñeà coù giaù trò vaên hoïc.
Naêm 1892, nhaø Taây Sôn suïp ñoå. Chuùa Nguyeãn AÙnh
giaønh ñöôïc ñeá nghìeäp vaø thoáng nhaát sôn haø, laáy nieân hieäu laø Gia
Long. Vua Gia Long giao cho Ñaëng Traàn Thöôøng xeùt
xöû nhöõng cöïu thaàn Taây Sôn. Ngöôøi ñaàu maø Thöôøng nghó tôùi laø Ngoâ Thôøi
Nhieäm. Nhöõng naêm coøn treû, Thöôøng vaø Nhieäm laø baïn
thô. Khi baøn veà thô vaên hay tranh luaän veà thôøi cuoäc bao giôø
Thöôøng cuõng ñuoái lyù, khieán Thöôøng ñem loøng ñoá kî. Coù laàn tuùng
thieáu, löông daïy hoïc khoâng ñuû aên, Thöôøng ñeán nhaø Nhieäm möôïn tieàn,
laøm baøi thô:
Ngaát ngöôûng ñoà Thöôøng ñaõ ñeán
ñaây,
Coù tieàn xin möôïn laáy naêm chaày.
Naêm chaày khoâng ñöôïc ba chaày vaäy.
Phieáu maãu ñeàn ôn cuõng coù ngaøy.
Ñaõ khoâng coù tieàn maø gioïng ngaát ngöôûng nhö keû say röôïu
Nhieäm khoâng cho möôïn, Thöôøng giaän doãi ra veà.
Nhöng ñieàu maø Thöôøng haän nhaát laø
khi Baéc Bình Vöông giao cho Nhieäm ñöôïc quyeàn tuyeån choïn só phu Baé Haø ra
giuùp nöôùc thí Thöôøng khoâng ñöôïc tieán cöû. Ñaõ maáy laàn Thöôøng tôùi nhaø nhieäm
ngoû yù muoán xuaát chính nhöng ñieàu bò töø choái .
Thöôøng boû ñaát Baéc vaøo
Baáy giôø trong tö theá cuûa ngöôøi thaéng keû thua! Ngoâ Thôøi Nhieäm bò caêng noïc ôû giöõa saân Vaên Mieáu (Thaêng
Long). Ñaëng Traàn Thöôøng choïn Vaên Mieáu vì Ngoâ Thôøi Nhieäm laø só
phu, xuaát thaân cöûa Khoång saân Trình maø laïi ñi theo
giaëc Taây Sôn, laøm oâ nhuïc Thaùnh Hieàn.
Tröôùc khi ñaùnh ñoøn, Ñaëng Traàn Thöôøng mæa mai ra moät veá ñoái:
- Ai coâng haàu, ai khanh töôùng,
trong traàn ai, ai deã bieát ai.
Ngoâ Thôøi Nhieäm lieàn ñaùp:
-Theá Chieán Quoác, theá Xuaân Thu,
gaëp thôøi theá, theá thôøi phaûi theá.
Xuaân Thu laø teân moät quyeån saùch noåi tieáng do ñöùc Khoång Töû
san ñònh. Ñem chöû Xuaân Thu ñeå ñoái chöõ Khanh Töôùng ñeå
traû lôøi cho Ñaëng Traàn Thöôøng bieát laø nhöõng só phu gìuùp Taây Sôn thaät
xöùng ñaùng laø hoïc troø Khoång Maïnh. Leõ ra Thöôøng laø ngöôøi quaân
töû thaáy Nhieäm ñaùp hay nhö vaäy thì tha toäi. Nhöng Thöôøng
vaãn ra leänh ñaùnh ñuû 100 roi. Thöôøng laïi coù aùc yù baûo thuoäc haï
ñaùnh maïnh tay cho
cheát. Ngoâ Thôøi Nhieäm cheát taïi saân Vaên Mieáu ngaøy 16
thaùng 2 naêm Quí Hôïi (09 thaùng 03 naêm 1803). Tieán
só Phan Huy Ích cuõng bò Thöôøng sai ñaùnh ñoøn vaø cho veà queâ laøm ruoäng,
nhöng khoâng ñöôïc haønh ngheà daïy hoïc.
Sau naày, chính Ñaëng Traàn Thöôøng
cuõng bò Leâ Chaát daâng bieåu toá caùo laø nhuõng laïm khi ôû Baéc Thaønh. Thöôøng bò trieàu
ñình nhaø Nguyeãn nghò aùn xöû giaûo (thaét coå) naêm 1816.
Ñoïc nhöõng trang lòch söû trieàu Taây Sôn, chuùng ta khoâng khoûi
thöông tieác vua Quang Trung, Ngoâ Thôøi Nhieäm vaø nhöõng chieán só ñaõ boû
mình cho cuoäc giaûi phoùng Thaêng long. Neáu Hoaøng Ñeá Quang Trung vaø möu
thaàn Ngoâ Thôøi Nhieäm soáng theâm ñöôïc ít naêm nöõa thì cuïc dieän nöôùc
Vieät chaéc chaén ñoåi khaùc; vì vôùi moät laõnh thoå roäng lôùn, bao goàm ñaát
Löôõng Quaûng; vôùi moät söï chuaån bò chu ñaùo tôùi khi Thaùi Töû Quang Toaûn
lôùn khoân thì chöa chaéc nöôùc Vieät Nam ñaõ bò moät traêm naêm noâ leä cuûa
ngöôøi Phaùp vaø ñaát nöôùc khoâng phaûi chòu caùi nhuïc nhö baây giôø.