|
|
||
|
Please click
to download VNIfonts if you cannot read this page. Then, click HERE and follow
instructions to configure Web
Browsers.
Best view
with Internet Explorer.
Lyù
Thöôøng Kieät
( Li Chang Jie )
Nöïc cöôøi chaâu chaáu ñaù xe,
Töôûng chöøng chaáu ngaõ, chaúng deø xe nghieâng.
Phong Dao
Sau chín
naêm, keå töø khi nhaø Lyù rôøi ñoâ töø Hoa Lö leân Thaêng Long. Moät vó nhaân cuûa nöôùc Ñaïi Vieät (
teân nöôùc Vieät
Thöôøng Kieät
ngöôøi laøng Baùc Bieân, xaõ Phuùc Xaù, huyeän Gia Laâm. Sau oâng rôøi veà phöôøng Thaùi Hoøa, baây giôø laø vöôøn baùch thaûo,
quaän Ba Ñình, Haø
noäi. OÂng sinh naêm Kyû Muøi ( 1019 ), maát naêm AÁt
Daäu( 1105 ), höôûng thoï 86 tuoåi.
Thaân phuï laø moät voõ töôùng, maát
khi ñang thanh saùt vuøng bieân giôùi Hoa Vieät, luùc ñoù Thöôøng Kieät 13
tuoåi, nhöng ñöôïc baø meï vaø ngöôøi chuù heát söùc daïy doã vaên chöông vaø
voõ ngheä... Naêm 23 tuoåi ñöôïc tuyeån vaøo cung laøm hoaïn quan ( eunuch ) vôùi chöùc Hoaøng moân chi haäu; roài taêng daàn
tôùi chöùc Thaùi uùy ( chöùc Thoáng cheá ngaøy xöa hay chöùc Toång tö leänh
ngaøy nay )
Suoát 63 naêm taän trung baùo quoác,
oâng ñaõ laøm ñöôïc cho daân, cho nöôùc nhöõng coâng trình tuyeät vôøi töø chính tri, vaên
hoïc, quaân söï vaø caû Phaät söï...vv..
Trong chính tröôøng, Lyù Thöôøng
Kieät laø ñaáng ñaïi danh thaàn, coù nhöõng phöông saùch ñoái ngoaïi, ñoái noäi
raát gioûi, laø choã döïa tin caäy vaø vöõng chaéc cuûa nhaø Lyù, nhaát laø
döôùi thôøi hoaøng ñeá Lyù Nhaân Toân ( 1072-1127 ).
Trong lòch söû vaên hoïc,Thöôøng
Kieät laø caây ñaïi buùt, laø taùc giaû cuûa aùng huøng thö '' Nam Quoác Sôn
Haø '', coù giaù trò thieâng lieâng nhö baûn tuyeân ngoân ñoäc laäp laàn thöù
nhaát töø thôøi töï chuû.
Trong quaân söï
oâng laø baäc ñaïi töôùng, laø linh hoàn cuûa nhöõng chieán coâng bình Chieâm,
phaït Toáng, nhöõng chieán coâng lôùn nhaát lòch söû nöôùc nhaø trong theá kyû
11.
Danh só Ñaëng Minh Khieâm ñôøi Hoàng
Ñöùc coù moät baøi thô ca ngôïi:
Ñeä huynh chæ xích thò
minh quang,
Taøi
löôïc kieâm öu höõu maõo döông.
Baéc phaït,
Thuø
phi moân ngoaïi tieåu ñieâu ñöông.
Thoaùt Hieân Vònh söû.
Anh em chaàu tröïc choán
ñeàn ñaøi,
Taøi
löôïc goàm hai laïi ñeïp trai.
Ñaùnh Baéc, bình
Hoaïn
thaàn nhöng khaùc luõ haàu sai.
Giaùo sö Hoaøng
Xuaân Haõn dòch
Vôùi ñaïo Phaät,
oâng goùp nhieàu coâng ñöùc. Thieàn sö Phaùp Baûo soáng cuøng thôøi Lyù
Thöôøng Kieät ghi coâng ñöùc vaøo bia ñaù:
Toâng
giaùo qui suøng.
Caûnh
phuùc thò thöïc.
dòch:
Thuaän theo vaø toân
suøng ( Phaät giaùo ).
Giöõ
gìn phuùc ñöùc quaû laø ñaây.
Vaø; trong Lòch trieàu hieán chöông
loaïi chí, Phan Huy Chuù ( con Phan Huy Ích ) vieát:
'' OÂng laø ngöôøi giaøu möu löôïc
vaø coù bieät taøi laøm töôùng, töøng laøm quan traûi thôø ñeán ba ñôøi hoaøng
ñeá laø Lyù Thaùi Toân, Lyù Thaùnh Toân, Lyù Nhaân Toân, phaù Toáng, bình
Chieâm, coâng lao, ñöùc voïng ngaøy moät lôùn, ñöôïc suûng aùi, thaät xöùng laø
ngöôøi ñöùng ñaàu caùc baäc coâng haàu vaäy.''
Lyù thöôøng Kieät bieát raèng nhaø
Toáng ( Song ) ñang doøm ngoù Ñaïi Vieät, chæ chôø cô
hoäi thuaän tieän laø ñem quaân sang ñaùnh ñeå saùt nhaäp nöôùc ta laøm chaâu
quaän. Ñaïi Vieät vaãn chöa queân moái thuø moät ngaøn naêm bò ñoâ hoä; vì vaäy
Lyù Thöôøng Kieät muoán ñaùnh Toáng tröôùc ñeå ñöôïc lôïi theá baát ngôø (tieân
haï thuû vi cöôøng ).
Nhöng tröôùc khi phaït Toáng ( 1075 ) ôû phía Baéc, Lyù Thöôøng Kieät phaûi taán coâng
Chieâm Thaønh cho yeân maët phía Nam vaø nhaân tieän taùi chieám ba chaâu Ñòa
Lyù, Ma Linh, Boá Chính ( laø tænh Quaûng Bình, Quaûng Trò ngaøy nay) maø nöôùc
Chieâm ñaõ nhöôïng cho Ñaïi Vieät ( töø naêm
1069) thôøi Lyù Thaùnh Toân, nhöng ngöôøi Chieâm vaãn coøn tieác reû,
hay quaáy nhieãu vaø muoán ñoøi laïi.
Nhaø Toáng ñeán ñôøi Toáng Thaàn
Toân ( Song Shen Zong 1068-1078 ) coù Vöông An Thaïch ( Wang An Shi 1021-1086 )
laøm teå töôùng. Vöông laø moät chính trò gia coù taøi, coù
ñaàu oùc caùch maïng taân tieán. Vöông ñaët ra nhieàu pheùp caûi caùch nhö :
-Pheùp Thanh Mieâu: laáy thoùc chöùa
trong kho cho noâng daân vay maø chi duøng tôùi ngaøy muøa.
-Pheùp baûo giaùp: nhaø naøo coù 2
con trai thì phaûi coù moät ngöôøi luyeän taäp voõ ngheä ñeå phoøng khi
coù chieán tranh
-Pheùp baûo maõ: giao ngöïa cho daân
nuoâi ñeå tieát kieäm ngaân saùch
-Pheùp noâng ñieàn, thuûy lôïi .
-..vv..
Neáu nhöõng keá hoaïch ñoù maø thaønh
coâng thì Trung quoác (Zhong Guo ) seõ raát huøng
maïnh. Trung quoác maø huøng maïnh thì Ñaïi Vieät lo. Nhöng nhöõng caûi caùch taùo baïo naøy ñaõ ñuïng chaïm ñeán quyeàn
lôïi cuûa lôùp chuû ñieàn vaø phe baûo thuû. Hoï ñaõ
ngaám ngaàm baát maõn. Vì vaäy coù nhöõng söï khoâng coäng taùc giöõa
daân chuùng vaø quan
laïi.
Vöông An
Thaïch thaáy coù cô nguy laøm lung lay cheá ñoä neân oâng muoán toaøn daân
nhaát trí, toaøn daân ñoaøn keát ñeå höôùng daãn dö luaän vaøo moät muïc tieâu
laø'' ñaùnh Ñaïi Vieät ''.Vöông sai tri chaâu Tieâu Chu( Xiao Zhou )ôû Ung Chaâu
( Yong Zhou ) thi haønh keá hoaïch. Tieâu Chu ñeán Queá Chaâu(
Gui Zhou ) giao dòch vôùi caùc tuø tröôûng, töø Ñaïo Ñaïc Ma ñeán chaâu Ñieàn
Ñoáng ñeå nghieân cöùu tình hình Ñaïi Vieät. Nhöng luùc naøy
Ñaïi Vieät ñaõ chieán thaéng Chieâm Thaønh, bôø coõi ñöôïc môû roäng veà phöông
Thaåm
Khôûi thu xeáp moïi vieäc theo yù hoïVöông vaø chuaån
bò quaân lính, vuõ khí, tieáp lieäu... ñeå
Di cho ngöôøi ñi thanh tra caùc khe ngoøi,
caùc ñoàn luõy, söûa soaïn binh khí, thuyeàn beø vaø caám khoâng cho ngöôøi
gaàn ñaáy ñi laïi , buoân baùn vôùi ngöôøi Ñaïi Vieät.
Vua Lyù
Nhaân Toân thaáy thaùi ñoä baát thaân thieän cuûa Löu Di vaø ñoaùn laø quaân
Toáng saép ñaùnh Ñaïi Vieät, beøn vieát thö cho Toáng Thaàn Toân ( Song Shen
Zong ) keå toäi Löu Di roài naêm AÁt Maõo (1075) khôûi ñaïi binh phaït Baéc.
Lyù Thöôøng Kieät laøm toång tö leänh, Toân Ñaûn laøm phuï taù ñem 10 vaïn
quaân, chia laøm 2 ñaïo thuûy boä cuøng
tieán ñaùnh. Quaân Vieät coøn vieän côù raèng nhaø Toáng do thöøa töôùng Vöông An Thaïch ñaët ra pheùp caûi caùch môùi laøm khoå traêm
hoï.Vaäy quaân Ñaïi Vieät sang ñaùnh ñeå cöùu vôùt nhaân daân Trung Quoác...
Moät danh
töôùng Nhaät Baûn, döôùi thôøi Minh Trò Thieân Hoaøng ( Ming
Zhi Tian Huang ), khi nghieân cöùu veà chieán löôïc ñaùnh Toáng ñaõ khen ngôïi:
'' Söï taán coâng baát ngôø cuûa Lyù Thöôøng Kieät ñaõ taïo
thaønh lòch söû chieán tranh. Tröôùc nguy cô ngoaïi bang xaâm laán khoâng theå traùnh, Lyù
Thöôøng Kieät taán coâng ñòch tröôùc laø coù lyù. Ñaây laø moät chieán löôïc
caên baûn nhaèm phaù vôõ yù chí xaâm löôïc cuûa ñòch quaân ''(
Ly Thuong Kiet's surprise attack made war history. When
the danger of foreign invasion could not be avoided. Ly thuong kiet
advocated attacking the enemy first. This was an original strategy aimed at
thwarting the enemy's aggressive will )
Lyù
Thöôøng Kieät ñem quaân ñaùnh Khaâm Chaâu ( Qin Zhou ) vaø Lieâm Chaâu( Lian Zhou ) thuoäc tænh
Quaûng Ñoâng ( Guang Dong ) gieát haïi hôn 8 ngaøn ngöôøi. Ñaïo quaân Toân Ñaûn
ñaùnh Ung Chaâu ( Yong Zhou ), thuoäc Quaûng Taây (
Guang Xi ). Quan ñoâ giaùm laø Tröông Thuû Tieát ( Zhang Shou Jie) ñem binh
laïi cöùu bò Lyù Thöôøng Kieät ñoùn ñaùnh ôû Coân Loân Quan ( Kun Lun Guan ) ,
cheùm Tröông taïi traän tieàn.
Toân Ñaûn vaây thaønh Ung Chaâu hôn 40 ngaøy. Quan tri chaâu hoï Toâ ( Su ) quyeát töû thuû. Ñeán khi thaønh bò
haï thì Toâ baét caû gia ñình 36 ngöôøi phaûi cheát tröôùc, roài töï ñoát theo. Moät soá ngöôøi trong thaønh theo
göông quan tri chaâu khoâng chòu haøng. Quaân Toân Ñaûn vaøo thaønh gieát haïi
gaàn 6 vaïn ngöôøi vaø baét ñöôïc 200
nhaø sö, thu laáy baèng saéc; roài sai thaùm töû caïo ñaàu, maëc aùo caø sa
mang baèng saéc aáy giaû laøm sö ñi saâu vaøo ñaát Toáng doø xeùt. Nhôø vaäy
Lyù Thöôøng Kieät
bieát roõ quaân cô chieán söï trong traän phuïc thuø cuûa quaân
Toáng sau naøy.
Toång soá thieät haïi nhaân maïng veà phía Trung Hoa leân tôùi
10 vaïn. Quaân
Vieät ñaïi thaéng roài ruùt veà nöôùc, mang theo moät
soá tuø binh vaø cuûa caûi.
Vua Toáng
ñöôïc tin naøy thì voâ cuøng töùc giaän, beøn sai Quaùch Quì ( Guo Kui )laøm
chieâu thaûo söù, Trieäu Tieát ( Zhao Jie ) laøm phoù cuøng 9 danh töôùng khôûi
binh 10 vaïn hoäi vôùi quaân Chieâm Thaønh vaø Chaân Laïp ñeå cuøng taán coâng
Ñaïi Vieät.
Thaùng
chaïp naêm Bính thìn ( 1076 ), quaân Toáng vaøo ñòa
haït nöôùc ta. Cuoäc gaëp gôõ ñaàu tieân giöõa quaân Lyù, Toáng ôû soâng Nhö
Nguyeät, töùc soâng Caàu tænh Baéc Ninh, nay laø ngoaïi oâ Haø noäi. Traän naøy quaân Toáng thua, cheát hôn 1000 ngöôøi. Quaùch Quì beøn mang quaân veà phía taây ñeán ñoùng ôû soâng Phuù
Löông laø moät khuùc soâng phía taây cuûa soâng Nhö Nguyeät. Lyù Thöôøng Kieät voäi ñem binh thuyeàn leân ñoùn ñaùnh khoâng cho
quaân giaëc qua soâng. Lyù Quì sai chaët tre, goã laøm
maùy baén ñaù. Nhöõng vieân ñaù to hôn traùi böôûi bay sang nhö möa,
khieán thuyeàn quaân Lyù thuûng naùt nhieàu, quaân só cheát tôùi maáy ngaøn ngöôøi.
Sau traän naøy, khí theá quaân Toáng leân cao, trong khi tinh
thaàn quaân ta baét ñaàu xuùt giaûm. Lyù Thöôøng Kieät beøn vaän duïng
ñoøn taâm lyù. Nöûa ñeâm cho ngöôøi taâm phuùc vaøo ñeàn Tröông Haùt,
Tröông Hoáng ( ñeàn naøy ôû phía nam soâng Nhö Nguyeät, nay laø huyeän Yeân
Phong, tænh Baéc Ninh ) giaû laøm Thaàn linh theùt leân:
-
Tieät nhieân ñònh
phaän taïi thieân thö.
Nhö haø nghòch loã lai xaâm phaïm,
Nhöõ ñaúng haønh
khan thuû baïi hö.
Hoïc giaû
Nguyeãn Ñoàng Chi dòch:
Nöôùc Nam Vieät
coù vua Nam Vieät.
Treân saùch trôøi
chia bieät raønh raønh.
Côù sao giaëc
giaùm hoaønh haønh?
Roài ñaây bay seõ tan taønh cho coi.
OÂng Ñaëng
Baù Caûnh dòch:
Vua
Trôøi ñaõ phaân
chia roõ ñòa baøn.
Neáu keû aâm möu mong laán chieám.
Cuoái cuøng roài
töôùng baïi quaân tan.
Baøi huøng thi ñoù truyeàn raát nhanh. Quaân Ñaïi Vieät vaø daân chuùng
ñeàu tin töôûng laø seõ ñöôïc thaàn linh phuø hoä;vì
ñeàn Tröông Haùt, Tröông Hoáng noåi tieáng linh thieâng. Tröông Haùt vaø em laø
Tröông Hoáng voán laø danh töôùng cuûa Vieät vöông Trieäu Quang Phuïc ( 549-571). Trieäu Quang Phuïc coù coâng ñaùnh ñuoåi quan
quaân nhaø Löông cai trò nöôùc ta. Sau
hôn 20 naêm trò vì. Trieäu Quang Phuïc bò Lyù Phaät Töû ñaùnh baïi,
phaûi nhaûy xuoâng soâng töï vaän vaø anh em Tröông Haùt, Tröông Hoáng cuõng bò
Lyù Phaät Töû saùt haïi.
Töông truyeàn, anh em Tröông Haùt hieån thaùnh. Naêm 950, Nam Taán vöông Ngoâ
Xöông Vaên ñi ñaùnh giaëc ôû
Taây Long ñöôïc anh em hoï Tröông phuø hoä neân phaù ñöôïc giaëc.
Sau khi thaéng traän Vöông truy phong cho Haùt laø ''Ñaïi vöông giang ñoâ hoä
quoác thaàn vöông'' vaø Hoáng laø '' Tieåu vöông giang ñoâ hoä quoác thaàn
vöông ''. Töø ñoù ngoâi ñeàn ñöôïc daân ñòa phöông suøng
kính.
Boán caâu
thô treân laøm phaán khôûi tinh thaàn quaân Ñaïi Vieät, nhöng ñoàng thôøi cuõng
laøm naûn loøng quaân nhaø Toáng vì Lyù Thöôøng Kieät döïa vaøo thuyeát ''
Thieân meänh '' cuûa phaùi Toáng nho chuû xöôùng. Thuyeát naøy ñang ñöôïc
quaûng baù ôû Trung
quoác vaø caùc nöôùc AÙ ñoâng baáy giôø. Theo thuyeát ñoù thì moïi söï, moïi
vieäc ñeàu do '' Trôøi '' saép xeáp. Caù nhaân hay taäp theå sinh ra ñeå thi haønh.
''Ngaãm
hay muoân söï taïi Trôøi'' ( Kieàu- Nguyeãn Du ),
hoaëc:
''Quyeàn
Taïo hoùa Trôøi tranh taát caû''(Cung Oaùn-Nguyeãn Gia
Thieàu )
Vì vaäy, quaân nhaø Toáng maø xaâm laêng Ñaïi Vieät laø traùi
vôùi saùch nhaø Trôøi thì chaéc chaén phaûi thua.
Nhôø Lyù Thöôøng Kieät ñöa ra ''
Thuyeát Thieân Meänh '' ñuùng hoaøn caûnh vaø ñuùng luùc neân baøi thô coù 2
taùc duïng töông phaûn laø laøm gæaûm yù chí xaâm laêng cuûa ñòch ( ñòch vaän ) vaø taêng tinh thaàn quyeát chieán cuûa ta (
tuyeân vaän ). Ñoù laø moät trong nhöõng lyù do chính yeáu khieán ñoaøn quaân Quaùch
Quì bò caàm chaân taïi soâng Phuù Löông.
ÔÛ maët traän phía
Luùc ñoù, theá
cuûa quaân Ñaïi Vieät vaø quaân nhaø Toáng khoâng phaân thaéng baïi. Lyù trieàu e ñaùnh laâu khoâng lôïi. Neáu keùo daøi cuoäc
chieán chæ theâm toán theâm nhaân löïc vaø taøi löïc quoác gia maø Lyù Thöôøng
Kieät bieát raèng cuoäc haønh quaân luùc naøy cuûa Toáng trieàu chæ do vaán ñeà
theå dieän.
Lyù trieàu lieàn cöû söù boä sang
ñieàu ñình ngöng chieán. Ñieàu naøy thaät ñuùng söï mong öôùc
cuûa nhaø Toáng. Bôûi quaân Toáng luùc ñoù cuõng bò
toån thaát quaù nöûa vì chieán tranh vaø khoâng hôïp thuûy thoå neân mang beänh
maø cheát raát nhieàu. Toáng Thaàn Toân lieàn chaáp
nhaän ngay lôøi thöông nghò; roài cho ruùt binh. Nhöng khi ruùt veà hoï
chieám giöõ maáy chaâu phía baéc laø:
-Chaâu Quaûng Nguyeân thuoäc chaâu
quaûng Uyeân tænh Cao Baèng ngaøy nay
-Chaâu Tö Lang
töùc Haï Lang, Thöôïng Lang tænh Cao Baèng.
-Chaâu Toâ Maäu, giöõa Cao Baèng vaø Laïng Sôn.
Naêm Maäu Ngoï (
1078 ), vua Lyù Nhaân Toân môû cuoäc giao haûo vôùi Toáng trieàu . Söù
thaàn Ñaïi Vieät laø Ñaøo Toân Nguyeân ñöa 5 con voi ñaõ thuaàn thuïc sang
coáng vua nhaø Toáng vaø ñoøi laïi 3 chaâu quaän treân.
Toáng trieàu öng thuaän, vôùi ñieàu
kieän laø Lyù trieàu phaûi traû laò nhöõng quaân daân caùc chaâu Khaâm, Lieâm,
Ung do Lyù quaân baét 3 naêm tröôùc. Taát caû coù 221 ngöôøi.
Tröôùc khi cho veà nöôùc Lyù Thöôøng Kieät cho thích vaøo traùn; ñaøn oâng
treân 20 tuoåi ba chöõ '' Ñaàu
Haønh ñoäng saâm chöõ vaøo traùn vaø
caùnh tay tuø nhaân cuûa Lyù trieàu laø muoán laøm
nhuïc nhaø Toáng.
Nhaø Toáng nhaän ñöôïc boïn tuø
nhaân vaø 5 con voi, roài ruùt quaân khoûi 3 chaâu phía baéc, chæ giöõ laïi
maáy huyeän nhoû ôû bieân giôùi. Ñaát Quaûng Nguyeân coù moû
vaøng cuõng phaûi boû laïi. Daân Taøu tieác cuûa, haùt mæa mai vua
Toáng:
-Nhaân tham Giao Chæ
töôïng.
Khöôùc thaát Quaûng
Nguyeân kim.
OÂng Ñaëng Baù Caûnh dòch:
-Tham chi Giao Chæ naêm
voi.
Quaûng
Nguyeân sao ñeå maát toi kho vaøng.
Muaø haï naêm Giaùp tyù (1084 ) Lyù trieàu laïi phaùi Binh boä thò lang Leâ Vaên
Thònh, ngöôøi ñaäu thuû khoa ñaàu tieân ôû nöôùc ta sang yeâu caàu Toáng trieàu
phaân chia laïi danh giôùi vaø traû noát maáy huyeän maø quaân Toáng coøn giöõ.
Lyù trieàu aùp
duïng chính saùch ñoøi daàn ñeå tình theá hai nöôùc vöøa xung ñoät bôùt caêng
thaúng. Neáu yeâu saùch quaù nhieàu trong moät buoåi,
coù theå nhaø Toáng seõ khoâng chiuï; vì nhö theá seõ laøm maát theå dieän.
Lyù trieàu tieán töø töø, quaû nhieân vieäc thöông thuyeát
ñem ñöôïc nhö yù muoán. Chuùng ta khaâm phuïc vieäc
ngoaïi giao cuûa nhaø Lyù baáy giôø, khi cöông, luùc nhu, nhöng bao giôø cuõng
giöõ ñöôïc caùi kieâu huøng cuûa keû chieán thaéng.
Ñôøi vua Lyù Nhaân Toân töùc thaùi
töû Caøn Ñöùc leân ngoâi môùi 7 tuoåi. Quan thaùi sö Lyù Ñaïo Thaønh laøm
phuï chính, nhöng beân trong meï laø YÛ lan thaùi phi
buoâng maønh nghe vieäc trieàu ñình.
YÙ Lan
thaùi phi laø moät nhaân vaät ñaëc bieät cuûa thôøi ñaïi, beân caïnh Lyù
Thöôøng Kieät vaø Lyù Ñaïo Thaønh hai vò vaên voõ coù uy tín vaø thao löôïc
nhaát baáy giôø. Nhöng Lyù Ñaïo Thaønh khoâng chuû tröông
xaâm laêng nöôùc ngoaøi. Chæ coù thaùi phi vaø Thöôøng
Kieät coù moät taàm nhìn xa cho töông lai ñaát nöôùc, neân cöông quyeát thi
haønh chieán löôïc bình Chieâm, phaït Toáng.
Cuoäc tình duyeân
cuûa thaùi phi cuõng ly kyø vaø ñeïp nhö moät huyeàn thoïai. Baáy giôø,
vua Lyù Thaùnh Toân ñaõ 40 tuoåi maø chöa coù con trai, laáy laøm lo laéng neân
hay ñi caàu töï ôû caùc ñeàn chuøa. Moät hoâm ngaøi ngöï giaù veà laøng Thoå Loãi . Ngaøi cho pheùp daân chuùng töï do chieâm baùi long
nhan. Thieân haï giaø treû, trai gaùi ñi xem ñoâng nhö chaûy
hoäi, ai cuõng muoán ñöôïc nhìn maët nhaø vua. Trong khi ñaïo ngöï ñi
qua coù moät coâ con gaùi ñang ngoài töïa goác caây lan
nhö khoâng ñeå yù ñeán ai. Nhaø vua ngaïc nhieân, lieàn ñoøi
ñeán haàu thì thaáy coâ gaùi ñoù tuy queâ muøa, nhöng coù nhan saéc ñoan trang,
cöû chæ ñöôøng hoaøng, noùi naêng thanh nhaõ, ngaøi lieàn vôøi veà cung.
Thieáu nöõ aáy teân Yeán, tuïc danh laø coâ Caùm, thoân nöõ laøng Thoå Loãi,
phuû Thuaän Thaønh, tænh Baéc Ninh baáy giôø. Veà kinh nhaø
vua sai Suøng Tín ñaïi tröôûng laõo daïy coâ hoïc vaø nhöõng leã nghi nôi cung
ñình. Nhôø söï thoâng minh, chaúng bao laâu coâ laàu thoâng kinh söû vaø
ñöôïc phong laø YÛ lan phu nhaân.YÛ lan laø teân cung ñieän, nôi phu nhaân
luyeän taäp vaên baøi vaø cuõng coù yù gôïi laïi kyû nieäm xöa khi nhaø vua
gaëp phu nhaân laàn ñaàu ñang ngoài töïa goác lan.
Roài phu nhaân sinh ra hoaøng töû
Caøn Ñöùc vaø töø ñoù ñöôïc phong laø YÛ Lan thaùi
phi.
Veà chính trò,
thaùi phi laøm giaùm quoác raát ñaéc löïc trong vieäc trò daân. Naêm 1069, Lyù Thaùnh Toân vaø Lyù Thöôøng Kieät ñem quaân ñi ñaùnh
Chieâm Thaønh. Traän aáy Ñaïi Vieät thua phaûi ruùt
quaân. Khi ñoaøn quaân chieán baïi trôû veà tôùi chaâu
Cöï Lieân, nhaø vua thaáy nhaân daân ai cuõng ca tuïng baø thaùi phi trò nöôùc
raát gioûi, daân no nöôùc maïnh. Thaùnh Toân baûo vôùi caùc töôùng só
tuøy tuøng raèng:
-Ngöôøi ñaøn baø trò nöôùc coøn
ñöôïc nhö theá maø mình ñi ñaùnh Chieâm Thaønh khoâng thaønh coâng, theá ra
ñaøn oâng heøn laém aø ?
Thaùnh Toân cuøng
Thöôøng Kieät trôû laïi ñaùnh. Quaân Chieâm Khoâng
ngôø quaân Vieät trôû laïi, neân bò thua. Vua Chieâm
laø Cheá Cuû bò baét. Cuû phaûi xin daâng 3 chaâu Ñòa Lyù, Ma Linh vaø
Boá Chaùnh ñeå chuoäc toäi
Khi veà giaø, thaùi phi gaây ñöôïc
nhieàu coâng ñöùc nhö xuaát tieàn kho ñeå chuoäc con gaùi nhaø ngheøo bò caàm
baùn, roài ñem gaû choàng vaøo nhöõng nôi töû teá. Chaån caáp cho daân chuùng
nhöõng nôi coù thieân tai. Cho xaây 70 ngoâi chuøa ôû
Kinh Baéc ( Baéc Ninh ).
Cuõng nhö thaùi phi,Thöôøng Kieät chuyeân taâm veà ñaïo Phaät khi lôùn tuoåi
vaø luùc ñaát nöôùc thanh bình.
Naêm Ñinh Tî, oâng ñöôïc boå laøm
toång traán Thanh Hoa ( töùc Thanh Hoùa ngaøy nay ). Moät hoâm coù Suøng Tín ñaïi tröôûng laõo töø Thaêng Long vaøo
chôi, Lyù thöôøng Kieät nhôø tìm ñaát ñeå döïng chuøa. Tröôûng laõo choïn ñöôïc khí ñaát toát naèm ôû phía nam nuùi
Ngöôõng Sôn thuoäc tænh Thanh Hoùa; roài ñích thaân Lyù Thöôøng Kieät troâng
coi vieäc xaây caát. Sau 4 naêm( 1085-1089 )
thì hoaøn thaønh, ñaët teân laø chuøa Linh Xöùng. Tôùi ñaàu
theá kyû 20 thì chuøa bò xuïp ñoå hoaøn toaøn. Chæ coøn taám bia baèng
ñaù khaéc baøi '' Ngöôõng Sôn Linh Xöùng Töï Bi Minh ( baøi
khaéc treân bia ñeå taïi chuøa Linh Xöùng ôû Ngöôõng Sôn ) cuûa ngaøi Giaùc
Tính Haûi Chieáu ñaïi sö, ngöôøi soáng cuøng thôøi vôùi oâng ñeå laïi. Taám bia ñoù coù 3 ñoaïn ñaõ toùm taét söï nghieäp vaø ca ngôïi
coâng ñöùc cuûa Lyù Thöôøng Kieät:
Ñoaïn moät, noùi
veà vieäc xaây caát cuøng caûnh trang nghieâm loäng laãy cuûa ngoâi chuøa.
Ñoaïn hai, keå vieäc bình Chieâm,
phaït Toáng vaø coâng lao phoø taù 3 ñôøi hoaøng ñeá, so saùnh oâng vôùi Y
Doaõn ( Yi Yin ), Hoaéc Quang (Guo Guang ) cuûa nhaø Thöông ( Shang ) , nhaø
Haùn ( Han ).
Ñoaïn ba, ca ngôïi loøng suøng ñaïo
Phaät cuûa Lyù Thöôøng Kieät: '' Thaùi uùy tuy thaân vöôùng vieäc ñôøi maø
loøng vaãn höôùng veà Tam thöøa. Thaùi uùy khoâng ngöøng
naâng ñôõ Phaät giaùo, nhaân luùc raûnh vieäc trieàu ñình.
Nguyeãn
Moäng Khoâi