Vol. 17 10/2003 3rd year edition

Editor-in-chief: Ñoã Hoaøng Nghóa phutavanthu@yahoo.com or nthihoang@aol.com

Please click to download VNIfonts if you cannot read this page. Then, click HERE and follow instructions to configure Web Browsers.

Best view with Internet Explorer.

Baø Chuùa Lieãu Haïnh

Nguyeãn Moäng Khoâi

Theo huyeàn söû nöôùc ta, coù 4 vò thaàn baát töû ( töù baát töû ) laø:Thaàn Taûn Vieân, Phuø Ñoång Thieân Vöông, Chöû Ñoàng Töû vaø Baø Chuùa Lieãu Haïnh.

Vì baát töû, Baø ñaõ giaùng traàn nhieàu laàn ôû nhieàu ñòa phöông vaøo nhöõng thôøi kyø khaùc nhau, ôû Thaêng Long laøm coâng chuùa, coù khi laøm thöôøng daân ôû Nam Ñònh roài Thanh Hoùa. Nhöng duø ôû ñòa vò naøo Baø luoân luoân giuùp ngöôøi hoïan naïn khi caàu tôùi .Baø coù coâng aâm phuø trieàu ñình, deïp yeân giaëc giaõ giuùp daân tröø dòch. Do vaäy, baø ñöôïc toân laø Thaùnh Maãu hay Maãu Lieãu vaø ñöôïc laäp ñeàn thôø ôû nhieàu nôi. Ngöôøi daân Mieàn Nam coøn tin töôûng Chuùa Lieãu Haïnh cuõng laø baø Chuùa Xöù Nuùi Sam vaø baø Yang Ino Po Nagar ôû Thaùp Baø Nha Trang.

Caâu chuyeän truyeàn khaåu töø bao theá kyû keå laïi raèng, Lieãu Haïnh laø con gaùi Ngoïc Hoaøng ôû Thieân ñình, lôõ tay ñaùnh rôi cheùn ngoïc, bò ñaøy xuoáng traàn laøm con gaùi cuûa vua Leâ Thaùi Toân (1434-1442 ), teân laø coâng chuùa Giaùng Tieân. Giaùng Tieân lôùn leân keát duyeân vôùi Ñaøo Lang. Soáng chung ñöôïc 3 naêm thì veà Trôøi. Nhöng haïn haï giôùi chöa heát laïi phaûi phaït xuoáng coõi traàn laøm con moät gia ñình noâng daân laøng Vaân Caùt, Nam Ñònh roài moät gia ñình khaùc ôû Phoá Caùt, Thanh Hoùa.

Khi ñaõ veà Coõi Trôøi, hoàn baø Lieãu Haïnh thöôøng hieän xuoáng theá gian. Coù laàn Traïng Buøng Phuøng Khaéc Khoan ( 1528-1613 ) vaø 2 ngöôøi baïn ñang chôi thuyeàn treân Hoà Taây thì Baø ung dung böôùc vaøo roài laøm thô xöôùng hoïa. Keû tieân, ngöôøi tuïc lieân ngaâm ñaéc chí. Hoï Phuøng ñaõ ñeå laïi nhöõng baøi thô raát hay trong '' Phuøng Coâng Thi Taâp'', ''Nghi Trai Thi Taäp ''... vieát baèng chöõ Haùn.

Nhaø vaên Sôn Nam, do nhöõng söu khaûo töø laâu veà vuøng ñoàng baèng Nam Boä, laø ngöôøi chuû tröông '' Nam Boä Hoïc '' cho raèng baø Lieãu Haïnh, baø Yang Ino Po Naga ôû Thaùp Baø Nha Trang vaø baø Chuùa Xöù nuùi Sam Chaâu Ñoác laø moät.

Nhieàu ngöôøi thaéc maéc nhöõng söu khaûo ñoù; vì töôïng thaùp Baø ôû Nha Trang do ngöôøi Chieâm Thaønh xaây khoaûng theá kyû thöù 7. Naêm 817 döôùi trieàu vua Harivarman I, thaùp thôø Linga ( Linh Phuø nam hay vò Thaàn Saùng Taïo thuoäc AÁn Ñoä giaùo ). Naêm 918 döôùi trieàu vua Indravarman III, thaùp bò chaùy roài ñöôïc söûa chöõa vaø töôïng ñöôïc ñuùc laïi baèng vaøng. Ñeán naêm 965, töôïng Linga bò troäm, nhaø vua cho thay theá baèng töôïng nöõ thaàn Shiva baèng ñaù maø ñang ñöôïc thôø ôû thaùp Baø baây giôø.

Ñeàn thôø baø Chuùa Xöù nuùi Sam tænh Chaâu Ñoác ñöôïc xaây khoaûng ñaàu theá kyû 19 do phu nhaân cuûa oâng Nguyeãn vaên Thoïai ( Thoaïi Ngoïc Haàu ), nhöng böùc töôïng baø Chuùa Xöù thì raát xöa vaø vaãn coøn laø moät ñieàu huyeàn bí. Naêm 1938, oâng Malleret, giaùm ñoác vieän khaûo coå Saøi goøn ñeán nuùi Sam, vieáng mieáu Baø vaø xaùc nhaän, pho töôïng taïc töø thôøi Trung Coå ( khoaûng gaàn hai ngaøn naêm ), nhieàu neùt töông töï caùc pho töôïng thôøi Baø La Moân cuûa AÁn Ñoä, bôûi maùi toùc dôïn soùng, muõi cao. Pho töôïng baèng ñaù xanh, ñieâu khaéc trong tö theá ngoài, chaân traùi co vaøo, chaân phaûi duoãi thaúng, tay phaûi ñaët leân ñaàu goái, tay traùi choûi ra sau. Söï tìm thaáy töôïng Baø cuõng laø chuyeän laï. Xöa kia toïa laïc ôû ñænh nuùi Sam. Quaân Xieâm thöôøng hay vöôït bieân giôùi sang cöôùp phaù. Chuùng thaáy pho töôïng coå, ñeïp ñònh mang veà nöôùc, nhöng chæ keùo xuoáng trieàn nuùi roài naëng quaù phaûi boû laïi. Khi giaëc Xieâm ruùt, daân quanh vuøng keùo caû laøng tôùi ñònh mang töôïng xuoáng, nhöng vaãn khoâng lay chuyeån ñöôïc. Hoï caàu khaán; roài ñöôïc Baø nhaäp vaøo moät coâ gaùi, töï xöng laø Baø Chuùa Xöù vaø truyeàn cho daân laøng duøng 40 thieáu nöõ ñoàng trinh taém röûa saïch seõ Baø môùi cho pheùp khieâng veà thôø.

Nhö vaäy thì böùc töôïng ôû Thaùp Baø Nha Trang vaø töôïng baø Chuùa Xöù Chaâu Ñoác roõ raøng laø nhöõng hình töôïng khoâng gioáng ngöôøi Vieät. Nhöng maø, ngöôøi daân ôû ñaây ñeàu tin töôûng caû hai baø ñeàu laø hoùa thaân cuûa Maãu Lieãu hay baø Lieãu Haïnh. Nhöõng ngöôøi '' ñoàng boùng ''thì hoaøn toaøn tin töôûng laø baø chuùa Lieãu Haïnh, baø chuùa Thaùp Baø vaø Chuùa Xöù Chaâu Ñoác chæ laø moät.Vì vaäy; trong luùc nhaäp ñoàng ( muùa boùng ) thì baø Chuùa phaùn raèng :

''...Baø ñi Chaâu Ñoác,

'' Baø veà Nam Vang.

'' Queâ Baø ôû taän Nha Trang...''

( Chaàu Vaên, muùa boùng )

Vaø; phaàn ñoâng daân chuùng mieàn Nam ñeàu tin laø söï hoùa thaân cuûa chuùa Lieãu Haïnh töïa hoà nhö boà taùt Quaùn Theá AÂm . Boà taùt sanh ôû Ñaïi Haøn laø Thò Kính. Giaùng traàn ôû Vieät Nam laø Chuùa Ba, chuøa Höông. Taïi Phoå Ñaø Sôn Trung Quoác laø moät vò sö. ÔÛ Taây Taïng laø vò ñöông kim Ñaït Lai Laït Ma. Vì vaäy, khi hoùa thaân, baø Chuùa Thaùp Baø, baø Chuùa Xöù Chaâu Ñoác khoâng caàn phaûi coù daùng daáp ngöôøi Vieät.

Chuùa Lieãu Haïnh giaùng traàn nhieàu laàn neân coù nhieàu ngaøy vía, ngaøy gioã khaùc nhau ôû nhieàu nôi; maø nôi naøo cuõng thu huùt ñöôïc soá ñoâng daân chuùng nhö ôû phuû Taây Hoà Haø Noäi, Phoá Caùt Thanh Hoùa, Nuùi Sam Chaâu Ñoác... Nhöng ngaøy gioã Baø ñöôïc toå chöùc long troïng nhaát vaø phaûn aûnh phong tuïc vaên hoùa lòch söû nöôùc ta laø Hoäi Phuû Giaày ôû Nam Ñònh.

Hoäi Phuû Giaày ñöôïc coi laø gioã Meï. Phuû Giaày xöa coù teân laø Keû Giaày. Töø khi baø Lieãu Haïnh ñöôïc suy toân laø Maãu Nghi Thieân Haï, Cheá Thaéng Hoøa Dieäu Ñaïi Vöông vaø ñöôïc saéc phong laø Thöôïng Ñaúng Toái Linh Thaàn thì Keû Giaày ñöôïc ñoåi teân laø Phuû Giaày. Tuy nhieân coù thuyeát cho raèng caùi teân Phuû Giaày baét nguoàn töø söï tích baø Chuùa Lieãu giaùng traàn laàn thöù hai ñaõ taëng cho nhaø vua ñöông thôøi ( Trieàu Leâ ) moät ñoâi giaày khi nhaø vua gheù thaêm queâ höông traàn theá cuûa Baø.

Hoäi Phuû Giaày môû vaøo cuoái xuaân, keùo daøi 10 ngaøy töø moàng moät ñeán moàng möôøi thaùng ba aâm lòch, ôû xaõ Kim Thaùi, huyeän Vuï Baûn, tænh Nam Ñònh. Caû thaùng tröôùc ngaøy Hoäi, daân chuùng Nam Ñònh vaø nhöõng vuøng chung quanh nhaéc nhôû nhau:

Coøn Trôøi, coøn nöôùc, coøn non,

Moàng naêm röôùc Maãu ta coøn ñi xem.

Ai veà nhaén vôùi chò em,

Baûo nhau daét díu ñi xem hoäi naøy.

ÔÛ leã hoäi coù nhieàu tieát muïc phaûn aûnh ñeán sinh hoaït cuûa ngöôøi daân: caùc cuoäc thi ñoâ vaät vaø caùc cuoäc ñaáu khaùc mang tinh thaàn thöôïng voõ.Coù nhieàu tieát muïc nghi leã vaø troø chôi nhö haùt cheøo, haùt tuoàng, haùt troáng quaân...Hoài tröôùc naêm 1945, caùi troø chôi raát thònh haønh maø nhieàu ngöôøi coù maùu côø baïc öa thích laø troø chôi '' ba que xoû laù ''. Ngöôøi chuû troø ( Ba que xoû laù ) thöôøng laø moät thanh nieân maët maøy laùu caù, tay caàm 3 caùi que. Moät trong ba caùi que coù xoû moät chieác laù ôû phía döôùi. Ngöôøi chôi ñaët tieàn. Heã loâi ñuùng caùi que coù xoû laù thì ñöôïc tieàn cuûa chuû troø. Nhöng chöa ngöôøi naøo ''aên tieàn'' ñöôïc ngöôøi chuû troø cho duø hoï coù baét ñuùng caùi que coù xoû laù thì chuû troø duøng moät thuû thuaät nhanh nhö caét chuyeån caùi laù sang que khaùc, neân khaùch maát tieàn toi cho chuû troø hay cho gaõ '' ba que xoû laù''.

Hoäi Phuû Giaày coøn laø hoäi chôï thoâng leä haøng naêm, coù baøy baùn nhieàu maët haøng thuû coâng ngheä vaø coù baùn caû baøn, gheá, giöôøng, tuû chaïm troå coâng phu, ñoà khaûm xaø cöø, hoaønh phi, lieãn ñoái...

Coù nhieàu moùn aên ñaëc saûn, nhöng moùn thòt boø thui chaám vôùi töông göøng thì noåi tieáng vaø ñöôïc nhieàu ngöôøi öa thích.

Baø Chuùa Lieãu Haïnh ñöôïc nhaân gian thôø phuïng töø laâu laém roài coù leõ cuøng thôøi vôùi thaàn Taûn Vieân, Phuø Ñoång Thieân Vöông, Chöû Ñoàng Töû trong caùc ñôøi vua Huøng , nhöng maø nhöõng ngöôøi '' ñoàng coâ boùng caäu '' ñeàu tin raèng chuùa Maãu Lieãu coù maët tröôùc caùc ñôøi Huøng Vöông vì Baø laø moät trong 4 vò Thaàn khai thieân laäp ñòa laø Maãu Thöôïng Thieân ( Thieân Phuû ), Maãu Thöôïng Ngaøn ( Ñòa Phuû ), Maãu Thoaûi ( Thuûy Phuû ) vaø Maãu Lieãu./.

Home