Vol. 11 10/ 2002	2^nd year edition
Editor-in-chief: Ñoã Hoaøng Nghóa phutavanthu@yahoo.com or nthihoang@aol.com

Bertrand Russell

NHÖÕNG TÖ TÖÔÛNG HÖÕU ÍCH CHO NHAÂN LOAÏI

Vaøi gioøng veà taùc giaû: Bertrand Russell laø trieát gia vaø toaùn hoïc gia noåi tieáng cuûa theá giôùi hieän ñaïi. Ngöôøi ta coi oâng laø trieát gia vaø nhaø luaän lyù coù aûnh höôûng raát lôùn ôû theá kyû 20. OÂng sinh ngaøy 18 thaùng Naêm, 1872 taïi Trellek, Wales, nöôùc Anh, vaø maát vaøo ngaøy 2 thaùng Hai, 1970. OÂng cuøng vôùi nhaø toaùn hoïc Alfred North Whitehead xuaát baûn chung vôùi nhau cuoán Principia Mathematica(1910-13) laø moät noã löïc chöùng toû toaùn hoïc coù neàn taûng töø luaän lyù.

Laø moät nhaø hoaït ñoäng caûi caùch xaõ hoäi tích cöïc, oâng ñaõ vieát veà chính trò, toân giaùo, vaø giaùo duïc. Nhöõng phaûn khaùng cuûa oâng choáng laïi Theá Chieáán I ñaõ ñöa oâng vaøo tuø vaøo naêm 1918. Maëc duø ñaõ uûng hoä nhöõng muïc tieâu cuûa nöôùc Anh trong Theá Chieáán II, sau naøy Bertrand Russell ñaõ laø ngöôøi coâng khai vaø noàng nhieät coå voõ cho vieäc giaûi tröø vuõ khí haït nhaân treân toaøn theá giôùi.

Baøi naøy naèm trong cuoán ‘‘ On God and Religion ’’, do nhaø Prometheus, Buffalo, New York aán haønh naêm 1986, laø cuoán saùch gom nhieàu baøi vieát vaø dieãn thuyeát cuûa oâng veà moät soá vaán ñeà neâu treân. OÂng vieát baøi naøy sau khi Theá Chieáán II chaám döùt, nhöng moät nguy cô môùi baét ñaàu: söï ñoái ñaàu giöõa tö baûn vaø coäng saûn, vaø thaûm hoïa chieáán tranh haït nhaân. Ngaøy nay khoái coäng saûn ñaõ tan raõ, nhöng nhöõng gì maø oâng nhaän ñònh trong moät soá laõnh vöïc vaãn coøn khieáán chuùng ta phaûi suy nghó.

Traân troïng giôùi thieäu ñeán baïn ñoïc phaàn chuyeån ngöõ döôùi ñaây.

Nhöõng ngöôøi chuyeån ngöõ cuõng ñaõ löôïc bôùt moät ñoâi gioøng maø vaãn toân troïng nhöõng yù chính cuûa taùc giaû.

Nguyeãn Thoï Chaán

Ñaëc san Vieät Voû Ñaïo trích ñaêng phaàn hai cuûa baøi chuyeån ngöõ .

Con ngöôøi nhìn döôùi nhaõn quan ñaïo ñöùc laø moät hoãn hôïp giöõa Thieân thaàn vaø aùc quæ. Hoï coù theå caûm ñöôïc veû röïc rôõ cuûa ñeâm toái, veû ñeïp mong manh cuûa hoa muøa xuaân, söï dòu daøng cuûa tình thöông yeâu cha meï, vaø caû söï nhieáãm ñoäc cuûa hieåu bieát trí thöùc. Vaøo nhöõng luùc nhìn vaøo taâm hoàn mình ta thaáy ta neân soáng caùch naøo vaø ta neân bieát caùch thöông thaûo giöõa nhau ra sao? Tình yeâu thöông phoå quaùt (unoäiversal love) laø moät xuùc caûm nhieàu ngöôøi ñaõ caûm nhaän ñöôïc vaø coøn nhieàu ngöôøi cuõng coù theå caûm nhaän ñöôïc neáu theá giôùi ñöøng laøm cho ñieàu naøy trôû neân khoù khaên hôn. Ñaây môùi chæ laø moät maët cuûa moät böùc tranh maø thoâi. Maët kia laø söï taøn baïo, tham voïng, thôø ô vaø söï cao ngaïo cuøng cöïc. Khi theo ñuoåi nhöõng muïc ñích chính trò con ngöôøi seõ gieo vaøo nhöõng ñoái thuû noãi thoáng khoå khoâng sao keå xieát trong haøng nhieàu naêm. Chuùng ta bieát boïn Quoác xaõ ñaõ ñoái xöû vôùi ngöôøi Do thaùi ra sao ôû Auschwitz. Trong söï taøn baïo taäp theå, vieäc ngöôøi Nga truïc xuaát ngöôøi Ñöùc xem ra khoaûng caùch khoâng xa laém vôùi nhöõng taøn aùc cuûa ñaùm Quoác Xaõ. Vaø coøn nhöõng ngöôøi cao thöôïng cuûa chuùng ta thì sao? Chuùng ta khoâng laøm nhöõng vieäc nhö vaäy, nhöng khoâng! Chuùng ta thöôûng thöùc thòt boø chieân vaø xuùc xích trong khi treû con Ñöùc cheát vì ñoùi, vì chaùnh phuû cuûa chuùng ta khoâng daùm ñöông ñaàu vôùi noãi baát bình cuûa chuùng ta neáu hoï hoûi chuùng ta nhöôøng bôùt moät phaàn nhöõng laïc thuù cuûa chuùng ta. Neáu coù söï Phaùn Xeùt Cuoái Cuøng nhö caùc tín ñoà Thieân Chuùa Giaùo vaãn tin, ta seõ baøo chöõa theá naøo tröôùc toaø aùn cuoái cuøng aáy?

Nhöõng tö töôûng ñaïo ñöùc ñoâi khi coøn löøng khöøng ñôïi nhöõng khai trieån veà chính trò, vaø ñoâi khi thì chaïy vöôït chuùng. Tình huynh ñeä giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi laø moät lyù töôûng coù ñöôïc söùc maïnh ban ñaàu laø nhôø vaøo nhöõng phaùt trieån chính trò. Khi Alexander ( Ñaïi- ñeá) chinh phuïc Phöông Ñoâng oâng ta baét ñaàu uoán naén söï phaân bieät giöõa ngöôøi Hy laïp vaø daân man di, maø ta khoâng coøn phaûi nghi ngôø gì vì ñaïo quaân Hy-laïp vaø Macedonoäia[26] cuûa oâng ta quaù nhoû beù ñeå coù theå haøng phuïc moät ñeá quoác roäng lôùn nhö vaäy baèng vuõ löïc. OÂng ñaõ buoäc nhöõng só quan cuûa oâng laáy nhöõng meänh phuï man di, trong khi chính oâng ta, ñeå laøm göông, ñaõ cöôùi hai coâng chuùa gioáng rôï. Keát quaû laø nhôø vaøo chính saùch naøy noäieàm kieâu haõnh cuûa ngöôøi Hy laïp vaø söï ñoäc chuyeân cuûa hoï giaûm bôùt ñi, vaø neàn vaên hoaù Hy laïp ñaõ phaùt trieån sang nhieàu khu vöïc tröôùc kia chöa töøng coù daáu veát Hy laïp. Zeno[27], ngöôøi xaây döïng neàn Khaéc-kyû (Stoicism)[28], laø moät ñöùa treû vaøo thôøi kyø Alexander ñi chinh phuïc, laø ngöôøi xöù Phoenoäicia[29], vaø moät soá ít ngöôøi thuoäc phaùi laãy löøng naøy laø ngöôøi Hy-laïp. Chính nhöõng ngöôøi Khaéc kyû ñaõ phaùt minh ra khaùi nieäm tình huynh ñeä nôi con ngöôøi. Hoï daïy raèng taát caû moïi ngöôøi ñeàu laø con cuûa thaàn Zeus vaø nhöõng baäc thaùnh hieàn khoâng phaân bieät Hy laïp vôùi man di, raøng buoäc vaø töï do (bond and free). Khi La-maõ ñaõ ñem toaøn theå theá giôùi vaên minh vaøo tröôùng cuûa moät chính quyeàn, baàu khí chính trò thuaän lôïi cho vieäc phaùt trieån hoïc thuyeát naøy. Döôùi moät daïng thöùc môùi, coù khaû naêng loâi cuoán hôn ñoái vôùi xuùc caûm cuûa moïi ngöôøi thöôøng, duø laø nam hay nöõ, Thieân Chuùa giaùo cuõng ñaõ daïy moät hoïc thuyeát töông töï. Ñaáng Christ ñaõ phaùn: ‘‘ Con phaûi thöông yeâu ngöôøi laùng gieàng cuûa con nhö chính con vaäy’’ vaø khi ñöôïc hoûi ‘‘ ai laø ngöôøi laùng gieàng cuûa con? ’’ thì ta seõ thaáy tieáp caâu chuyeän duï ngoân veà keû toát loøng ( Good Samaritan). Neáu baïn muoán hieåu duï ngoân nhö nhöõng ngöôøi nghe ñaõ hieåu, baïn coù theå thay vaøo ñoù laø ‘‘ Ñöùc ’’, ‘‘ Nhaät ’’, vaøo choã cuûa ‘‘ Samaritan’’. Toâi sôï laø nhieàu ngöôøi Ki Toâ giaùo seõ khöôùc töø söï hoaùn vò nhö theá, vì noù buoäc hoï phaûi thaáy laø sao maø hoï ñaõ ñi xa lôøi rao giaûng cuûa Ñaáng ñaõ ñaët neàn moùng cho toân giaùo cuûa hoï.

Moät hoïc thuyeát töông töï cuõng ñaõ ñöôïc rao giaûng bôûi nhöõng taêng löõ Phaät giaùo sôùm hôn theá raát nhieàu. Theo hoï thì Phaät ñaõ töøng noùi laø ngaøi khoâng sao haïnh phuùc ñöôïc chöøng naøo coøn moät ngöôøi ñau khoå. Nhöng hình nhö laø nhöõng lôøi daïy cao xa veà ñaïo ñöùc naøy môùi chæ coù tí chuùt taùc ñoäng ñeán theá giôùi maø thoâi; ÔÛ AÁn ñoä, Phaät giaùo ñaõ cheát daàn, coøn ôû AÂu chaâu thì phaàn lôùn nhöõng nhaân toá töø ñaáng Christ ñaõ troáng roãng nôi Thieân Chuùa giaùo. Nhöng toâi nghó ñaây chæ laø caùi nhìn phieáán dieän. Thieân Chuùa giaùo moät khi ñaõ chinh phuïc ñöôïc nhaø nöôùc, ñaõ chaám döùt ñöôïc nhöõng cuoäc giaùc ñaáu, khoâng bôûi vì chuùng taøn baïo maø vì chuùng quaù ñöôïc toân suøng. Tuy vaäy keát quaû laø ñaõ giaûm ñöôïc thöù giaùo duïc quaûng baù söï taøn baïo khieáán daân tình cuûa nhöõng tænh thaønh La-maõ bò tha hoùa ñi. Thieân Chuùa giaùo cuõng ñaõ thöïc hieän ñöôïc raát nhieàu trong vieäc laøm nheï bôùt soá phaän cuûa caùc noâ leä. Thieân Chuùa giaùo cuõng ñaõ thieáát laäp neàn baùc aùi treân moät qui moâ roäng lôùn, ñaõ khaùnh thaønh nhöõng beänh vieän. Daãu raèng ña soá caùc tín ñoà Thieân Chuùa giaùo ñaõ khoâng thaønh coâng moät caùch thaûm haïi trong ñöùc baùc aùi Thieân chuùa giaùo, lyù töôûng aáy vaãn soáng ñoäng, vaø trong töøng thôøi kyø lòch söû ñaõ laø nguoàn höùng khôûi cho moät soá caùc vò thaùnh ñaùng troïng. Döôùi moät hình thöùc môùi, noù ñaõ chuyeån qua chuû nghóaõ töï do taân thôøi, vaø vaãn coøn giöõ nguyeân nguoàn caûm höùng cuûa nhieàu ngöôøi voán laø nguoàn hy voïng trong theá giôùi u toái cuûa chuùng ta.

Nhöõng khaåu hieäu cuûa Caùch Maïng Phaùp, Töï do, Coâng bình, Huynh ñeä, coù nguoàn goác toân giaùo. Veà Huynh ñeä toâi ñaõ noùi roài. Bình ñaúng laø moät ñaëc tính cuûa nhöõng Hoäi Orphic ( Orphic Societies)[30] thôøi coå Hy-laïp, maø moät caùch giaùn tieáp, moät soá tín ñieàu cuûa Thieân Chuùa giaùo ñaõ töø ñoù maø ra. Trong nhöõng hoäi naøy, noâ leä vaø phuï nöõ ñöôïc bình ñaúng vôùi caùc coâng daân khaùc. Vieäc Plato coâng nhaän quyeàn boû phieááu cho phuï nöõ coù veû nhö laøm cho moät vaøi ñoäc giaû thôøi nay ngaïc nhieân, coù nguoàn goác töø vieäc thöïc haønh trong nhöõng hoäi Orphic naøy. Nhöõng ngöôøi theo hoäi Orphic tin ôû luaân hoài (transmigration) vaø nghó laø linh hoàn trong thaân xaùc cuûa moät noâ leä ôû moät kieáp coù theå nguï nôi moät vì vua trong moät kieáp khaùc. Nhìn döôùi nhaõn quan toân giaùo, thì phaân bieät moät oâng vua vaø moät noâ leä laø moät ñieàu ñieân khuøng; caû hai ñeàu cuøng chia xeû caùi phaåm caùch thuoäc veà moät linh hoàn baát töû, vaø khoâng keû naøo veà maët toân giaùo coù theå ñoøi hoûi gì hôn. Quan ñieåm naøy truyeàn töø Orphism qua Khaéc kyû, vaø qua Thieân Chuùa giaùo. Trong moät thôøi gian daøi hieäu quaû thöïc tieãn thì nhoû nhoi, nhöng chung cuoäc, baát cöù khi naøo coù cô hoäi thuaän lôïi, noù giuùp giaûm bôùt nhöõng baát bình ñaúng trong heä thoáng xaõ hoäi. Chaúng haïn ta haõy ñoïc Nhaät baùo cuûa John Woolman. John Woolman , moät ngöôøi theo ñaïo Quaker, laø moät trong nhöõng ngöôøi Myõ ñaàu tieân choáng laïi cheá ñoä noâ leä. Thaät khoâng coù chi phaûi nghi ngôø laø neàn taûng cuûa söï choáng ñoái naøy laø loøng nhaân ñaïo, nhöng oâng aáy ñaõ coù theå cuûng coá loøng nhaân ñaïo naøy vaø laøm cho noù hieäu quaû hôn baèng caùch keâu goïi ñeán nhöõng hoïc thuyeát Thieân Chuùa giaùo, maø nhöõng ngöôøi gaàn guõi vôùi oâng khoâng daùm choái boû.

Töï do xem nhö moät lyù töôûng laø Thieân söû ñaày soùng gioù. Vaøo coå thôøi, Sparta[31] laø moät nhaø nöôùc chuyeân cheá toaøn trò, nhöng ít duøng ñeán noù nhö Quoác Xaõ ñaõ duøng. Phaàn lôùn nhöõng thaønh phoá ñoâ thò Hy-laïp ñaõ cho pheùp moät möùc ñoä töï do maø nay coù theå ta nghó laø coù phaàn quaù trôùn, vaø thaät söï, ta phaûi nghó laø quaù trôùn khi thöù töï do aáy ñaõ ñöôïc nhöõng haäu dueä cuûa hoï thöïc hieän treân cuøng moät phaàn ñaát cuûa theá giôùi naøy. Chính trò laø vaán ñeà cuûa nhöõng ñaïo quaân ñoái nghòch vaø aùm saùt, keû naøy hoã trôï chaùnh quyeàn, vaø keû khaùc laäp thaønh nhöõng keû ñaøo tò. Nhöõng keû ñaøo tò thöôøng lieân minh laïi vôùi nhöõng keû thuø cuûa ñoâ thò cuûa hoï vaø huøng duõng böôùc theo goùt chaân cuûa nhöõng keû chinh phuïc ngoaïi lai. Ai cuõng laøm nhö theá caû, vaø duø laø caùc söû gia hieän ñaïi coù dieãn taû ngon ngoït caùch maáy veà söï trung tín cuûa ngöôøi Hy laïp vôùi nhaø nöôùc ñoâ thò, khoâng ai xem haønh vi aáy laø ñaëc bieät baát chính. Ñieàu naøy ñaõ ñöa töï do ñeán quaù trôùn, vaø daãn ñeán phaûn öùng baèng söï thaùn phuïc Sparta.

Töø ngöõ ‘‘töï do’’ coù nhöõng yù nghiaõ laï luøng vaøo nhöõng thôøi ñieåm khaùc nhau. ÔÛ La maõ, vaøo nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa neàn coäng hoaø vaø nhöõng ngaøy ñaàu cuûa ñeá quoác, noù coù nghóa laø quyeàn cuûa nhöõng ngöôøi trong thöôïng hoäi ñoàng ñaày quyeàn löïc coù theå boùp naën caùc tænh cho lôïi loäc rieâng cuûa hoï. Brutus, ngöôøi maø phaàn lôùn nhöõng ñoäc giaû noùi tieáng Anh bieát ñeán nhö laø ngöôøi anh huøng trí cao Julius Caesar[32] trong truyeän cuûa Shakespeare[33] thöïc ra coù khaùc vôùi vieäc naøy. OÂng ta ñaõ cho moät vuøng huyeän vay vôùi laõi suaát saùu möôi phaàn traêm, vaø khi hoï khoâng traû noåi tieàn lôøi thì oâng ta ñaõ thueâ moät ñoäi quaân tö bao vaây hoï, vaø baïn oâng ta laø Cicero ñaõ thaân aùi vaïch ra choã sai cuûa oâng ta. Ngaøy nay, danh töø ‘‘töï do’’ mang moät yù nghóaõ raát gioáng nhö xöa khi duøng vaøo tröôøng hôïp cuûa nhöõng tyû phuù kyõ ngheä. Boû nhöõng chuyeän doâng daøi naøy qua moät beân, ta coù hai nghóaõ nghieâm chænh cuûa chöõ ‘‘ töï do’’. Moät maët töï do cuûa moät nöôùc ñoái vôùi söï thoáng trò cuûa ngoaïi bang, vaø maët khaùc laø töï do cuûa caùc coâng daân theo ñuoåi caùc chí höôùng chính ñaùng cuûa mình. Moãi thöù naøy trong caùi theá giôùi coù traät töï caàn coù nhöõng giôùi haïn, nhöng ñaùng tieác laø thöù töï do ñaàu ñaõ mang moät yù nghóaõ tuyeät ñoái. Veà quan ñieåm naøy toâi seõ trôû laïi ngay; töï do cuûa caù nhaân laø ñieàu toâi muoán noùi ngay luùc naøy.

Thöù töï do naøy tröôùc tieân ñaõ vaøo trong laõnh vöïc chính trò thöïc haønh döôùi daïng khoan nhöôïng veà toân giaùo, moät hoïc thuyeát ñaõ ñöôïc chaáp nhaän roäng raõi vaøo theá kyû thöù möôøi baûy xuyeân qua khaû naêng khoâng theå tieâu dieät ñöôïc nhau cuûa nhöõng ngöôøi Tin laønh hay Coâng giaùo. Sau khi hoï ñaõ chieáán ñaáu choáng laïi nhau trong khoaûng gaàn moät traêm naêm, maø cöïc ñieåm laø noãi kinh hoaøng cuûa cuoäc chieáán tranh ba möôi naêm, vaø sau ñoù ñaõ xuaát hieän söï quaân bình laø keát quaû cuûa taát caû nhöõng gì ñaãm maùu ñaõ xaûy ñeán cho caû hai phíaù, maø cuoái cuøng thì cuõng khoâng khaùc tình traïng quaân bình ban ñaàu. Moät vaøi Thieân taøi, phaàn lôùn laø ngöôøi Hoaø-lan, ñaõ neâu yù kieán laø coù leõ vieäc gieát nhau chaúng phaûi laø ñieàu caàn thieáát, vaø ngöôøi ta neân ñöôïc pheùp suy nghó (töï do) nhöõng gì maø hoï choïn veà nhöõng vaán ñeà nhö tính ñoàng nhaát theå (consubstantiation) ñoái nghòch vôùi tính hoaù theå (transubstantiation). Hoïc thuyeát veà söï khoan dung toân giaùo ñeán nöôùc Anh vôùi vua Hoøa-lan William, cuøng vôùi Ngaân haøng Anh quoác ( Bank of England) vaø soá nôï cuûa quoác gia. Treân thöïc teá thì caû ba ñeàu laø saûn phaåm cuûa taâm tính thöông maïi.

Ngöôøi coù taàm voùc lôùn hôn caû trong soá nhöõng ngöôøi chuû tröông lyù thuyeát veà töï do vaøo thôøi kyø naøy laø John Locke[34], ñaõ taän tuïy daønh nhieàu yù töôûng cho vaán ñeà hoaø hôïp söï töï do toái ña vôùi söï caàn thieáát ôû möùc toái thieåu cuûa chính quyeàn, moät vaán ñeà maø nhöõng ngöôøi keá thöøa oâng coøn ñeo ñuoåi ñeán nay.

Theâm vaøo töï do toân giaùo, laø töï do baùo chí, töï do ngoân luaän, vaø töï do khoâng bò caâu thuùc thaân theå maø khoâng coù baèng chöùng, ít nhaát laø trong nhöõng neàn daân chuû taây phöông. Nhöng vieäc chuùng truï laïi trong trí con ngöôøi vaãn coøn mong manh, vaø nay, treân moät phaàn lôùn dieän tích cuûa traùi ñaát naøy, chaúng coøn laïi daáu tích gì cuûa chuùng, treân thöïc haønh cuõng nhö tronglyù thuyeát.

[Joseph] Stalin coù theå ñaõ chaúng hieåu maø cuõng khoâng caàn toân troïng quan ñieåm ñaõ khieáán Winston Churchill ruùt lui moät caùch eâm thaém do keát quaû cuûa baàu cöû. Toâi laø ngöôøi tin chaéc vaøo moät chaùnh phuû ñaïi dieän daân chuû xem nhö laø hình thöùc toát ñeïp nhaát cho nhöõng ai coù loøng khoan dung vaø töï cheá caàn ñeå cho noù hoaït ñoäng ñöôïc. Nhöng nhöõng ngöôøi bieän hoä cho hình thaùi chaùnh quyeàn naøy phaïm sai laàm neáu hoï giaû ñònh laø ngöôøi ta coù theå du nhaäp ngay vaøo nhöõng xöù maø coâng daân baäc trung cuûa nhöõng xöù aáy ñeán luùc naøy coøn thieááu taát caû nhöõng huaán luyeän veà vieäc cho-vaø-nhaän maø noù ñoøi hoûi. ÔÛ moät nöôùc thuoäc baùn ñaûo Balkan, chæ môùi ñaây thoâi, moät ñaûng bò baïi khít khao trong moät cuoäc toång tuyeån cöû ñaõ phuïc hoài vaän may cuûa mình baèng caùch baén moät soá ñaïi bieåu cuûa phe kia ñuû ñeå cho hoï chieáám ña soá. Daân chuùng phöông Taây thöôøng nghó veà ñaëc tính naøy cuûa daân vuøng Balkan maø queân ñi raèng Cromwell[35] vaø Robespierre[36] ñaõ haønh ñoäng chaúng khaùc.

Vaø chính ñieàu naøy laïi ñöa toâi ñeán caëp tö töôûng chính trò vó ñaïi sau choùt maø nhaân loaïi ñaõ chòu ôn daãu laø noù ñaõ hoaøn thaønh ñöôïc raát ít veàtoå chöùc xaõ hoäi. Toâi muoán noùi tôùi luaät vaø chaùnh quyeàn. Trong hai thöù naøy, chaùnh quyeàn laø neàn taûng. Chaùnh quyeàn coù theå toàn taïi deã daøng maø khoâng caàn ñeán luaät, nhöng luaät khoâng theå coù neáu khoâng coù chaùnh quyeàn- moätsöï kieän thöïc teá maø nhöõng ngöôøi ñaõ döïng khung hình cho Hoäi Quoác Lieân ñaõ queân ñi. Ta coù theå ñònh nghóa chaùnh quyeàn nhö söï taäp trung caùc söùc maïnh taäp theå cuûa moätoäcoäng ñoàng trong moättoå chöùc naøo ñoù maø, do söï taäp trung naøy, coù theå kieåm soaùt caùc coâng daân rieâng leû vaø choáng choûi laïi ñöôïc aùp löïc cuûa nhöõng nhaø nöôùc khaùc. Vaø chieáán tranh luoân luoân laø khôûi ñoäng chính cuûa quyeàn löïc chaùnh quyeàn. Söï kieåm soaùt cuûa chaùnh phuû ñoái vôùi caùc coâng daân tö luoân luoân lôùn hôn ôû nôi naøo coù chieáán tranh hay coù cô nguy roõ rŒt veàchieáán tranh hôn laø nôi maø ta thaáy hoaø bình hình nhö ñöôïc baûo ñaûm. Nhöng khi nhöõng chaùnh quyeàn ñaõ ñaït ñöôïc quyeàn löïc treân quan ñieåm choáng ngoaïi xaâm, thì thöôøng laø hoï xem troïng lôïi ích rieâng cuûa hoï treân ñaàu, treân coå nhöõng ngöôøi daân. Cho ñeán gaàn ñaây, chuû nghóaõ quaân chuû toaøn triŒt laø hình thöùc laïm duïng quyeàn löïc thoâ baïo nhaát. Nhöng trong nhaø nöôùc toaøn trò* thì thaûm hoaï coøn naëng neà hôn caû nhöõng gì maø Xerxes hay Nero hay baát kyø moätbaïo chuùa naøo coù theå mô töôûng vaøo nhöõng thôøi kyø tröôùc ñaây.

Neàn daân chuû ñöôïc saùng taïo ra nhö moät caùch quaân bình chaùnh quyeàn vaø töï do. Roõ raøng laø chaùnh quyeàn caàn thieáát neáu caùi ñaùng goïi ñöôïc laø vaên minh toàn taïi, nhöng taát caû lòch söû cho thaáy laø baát cöù nhoùm ngöôøi naøo naém quyeàn thöôøng seõ laïm duïng quyeàn löïc cuûa hoï neáu hoï laøm nhö vaäy maø khoâng bò tröøng phaït. Neàn daân chuû nhaèm giôùi haïn thôøi gian naém quyeàn vaø ñaët nhöõng ngöôøi naém quyeàn vaøo söï ñoàng thuaän cuûa daân chuùng. Cho ñeán nay, döôùi hình thaùi naøy, noù ñaõ ngaên ñöôïc nhöõng laïm duïng quyeàn bính teä haïi nhaát. The Second Triumvirate[37] ôû La-maõ, khi caàn tieàn ñeå choáng laïi Brutus vaø Cassius[38], ñaõ leân danh saùch nhöõng nhaân vaät giaøu coù vaø tuyeân boá hoï laø keû thuø chung cuûa nhaø nöôùc, caét ñaàu hoï, vaø ñoaït gia taøi cuûa hoï. Ñieàu naøy khoâng theå xaûy ra ôû Hoa kyø vaø Anh vaøo ngaøy nay. Ta chòu ôn cuûa söï vieäc naøy khoâng phaûi chæ nhôø vaøo neàn daân chuû maø coøn laø nhôø vaøo töï do caù nhaân. Hoïc thuyeát naøy, treân bình dieän thöïc haønh, goàm hai phaàn, moät maët laø ngöôøi ta khoâng theå bò tröøng phaït neáu caùc thuû tuïc luaät phaùp khoâng ñöôïc tieán haønh ñuùng, vaø maët khaùc laø trong voøng caùc haønh ñoäng cuûa con ngöôøi, coù choã cho caùc haønh ñoäng naøy khoâng bò chaùnh quyeàn kieåm soaùt. Khoaûng choã naøy bao goàm töï do ngoân luaän, töï do baùo chí, vaø töï do toân giaùo. Vaø thöôøng keøm theo töï do cuûa neàn kinh teá thò tröôøng. Dó nhieân laø nhöõng hoïc thuyeát naøy veà maët thöïc haønh coù nhöõng giôùi haïn. Tröôùc kia ngöôøi Anh ñaõ khoâng ñem nhöõng töï do naøy vaøo nhöõng cuoäc thöông thaûo vôùi AÁn ñoä. Töï do baùo chí khoâng ñöôïc toân troïng trong tröôøng hôïp caùc hoïc thuyeát bò coi laø nguy hieåm vaø coù tính caùch möu laät ñoå chính quyeàn. Töï do ngoân luaän khoâng ñöôïc baõi mieãn veàti xuùi duïc coâng chuùng gieát moät chính khaùch khoâng ñöôïc loøng daân. Nhöng duø cho coù nhöõng giôùi haïn, caù nhaân chuû nghóa ñaõ laø giaù trò raát lôùn trong toaøn theá- giôùi-noùi-tieáng- Anh, vì baát cöù ai ñaõ soáng trong ñoù seõ nhaän ra ngay khi hoï phaûi soáng trong moät nhaø nöôùc caûnh saùt.

Trong baát kyø cuoäc tieán hoaù xaõ hoäi naøo ta ñeàu thaáy laø vieäc thieáát laäp moät hình thaùi chính quyeàn naøo ñoù seõ ñeán tröôùc , vaø nhöõng toan tính laøm cho chính quyeàn aáy hôïp vôùi töï do caù nhaân seõ ñeán sau. Trong bang giao quoác teá chuùng ta chöa ñaït ñöôïc giai ñoaïn ñaàu, daãu raèng hieän nay roõ raøng laø chính quyeàn quoác teá ít ra thì cuõng quan troïng ñoái vôùi nhaân loaïi chaû khaùc chính quyeàn cuûa moät nöôùc. Toâi nghó raèng ta coù lyù do ñeå nghi ngôø moät caùch nghieâm troïng laø trong hai chuïc naêm nöõa nhaân loaïi seõ theâ thaûm hôn neáu moïi chaùnh quyeàn ñeàu bò giaûi theå hôn laø moät chaùnh quyeàn quoác teá baát löïc ñöôïc thieáát laäp. Toâi laïi thaáy laø moät chaùnh quyeàn quoác teá thöôøng laø chaùnh quyeàn ñaøn aùp, vaø toâi khoâng choái boû raèng ñaây laø ñieàu coù theå xaûy ra, ôû vaøo baát cöù möùc ñoä naøo trong moät thôøi ñaïi, nhöng nhöõng chính quyeàn cuûa moät nöôùc thöôøng laø ñaøn aùp khi coøn môùi vaø vaãn coøn naëng tay ñaøn aùp ôû nhieàu nöôùc. Tuy vaäy khoù coù ai trong chuùng ta laïi chaáp nhaän moät thöù voâ chính phuû trong moät nöôùc caû.

Ñôøi soáng xaõ hoäi traät töï thuoäc loaïi coù veû nhö ñöôïc öa chuoäng ñeán moät möùc naøo ñoù tuøy vaøo moät toång hôïp vaø quaân bình cuûa nhöõng ñònh cheá vaø tö töôûng coøn ñöôïc trieån khai chaäm chaïp: chaùnh quyeàn, luaät phaùp, töï do caù nhaân, vaø daân chuû. Dó nhieân laø töï do caù nhaân ñaõ toàn taïi vaøo nhöõng thôøi ñaïi tröôùc khi coù chính quyeàn, nhöng khi noù toàn taïi maø khoâng coù chính quyeàn thì ñôøi soáng vaên minh laø ñieàu baát khaû. Khi caùc chaùnh quyeàn baét ñaàu xuaát hieän chuùng bao goàm caû cheá ñoä noâ leä, quaân chuû tuyeät ñoái, vaø thöôøng laø tình traïng meâ tín dò ñoan cuûng coá baèng giôùi taêng löõ ñaày quyeàn löïc. Taát caû nhöõng ñieàu naøy laø nhöõng tai hoïa lôùn, vaø ta ñaõ coù theå hieåu noãi hoaøi nhôù cuûa Rousseau veà ñôøi soáng hoang sô cao ñeïp. Nhöng ñaây chæ laø vieäc lyù töôûng hoaù moät caùch laõng maïn maø thoâi, nhö Hobbes[40] ñaõ noùi, ‘‘ xaáu xa, ñaàn ñoän, vaø ngaén nguûn.’’ Lòch söû con ngöôøi ñoâi khi gaëp nhöõng côn khuûng hoaûng lôùn. Haún phaûi coù cuoäc khuûng hoaûng khi nhöõng con vöôïn maát ñuoâi cuûa chuùng, vaø cuoäc khuûng hoaûng khaùc khi caùc tieàn nhaân cuûa chuùng ta baét ñaàu böôùc ñi thaúng thaén vaø maát ñi boä loâng baûo veä thaân hình. Nhö toâi ñaõ löu yù tröôùc ñaây, daân soá nhaân loaïi, vaøo moät luùc naøo phaûi raát laø nhoû, ñaõ gia taêng lôùn lao cuøng vôùi phaùt minh ve ànoâng nghieäp, vaø gia taêng theâm nöõa vaøo thôøi ñaïi cuûa chuùng ta nhôø kyõ ngheä vaø y teá. Nhöng kyõ thuaät hieän ñaïi ñaõ ñöa chuùng ta ñeán moät cuoäc khuûng hoaûng môùi. Trong cuoäc khuûng hoaûng môùi naøy chuùng ta phaûi ñöông ñaàu vôùi moätgiaûi phaùp: hoaëc laø con ngöôøi moät laàn nöõa trôû thaønh chuûng loaïi hieáám nhö vaøo nhöõng ngaøy coøn ngöôøi Homo Pekinoäiensis, hoaëc chuùng ta phaûi tìm caùch taïo döïng moät chaùnh quyeàn quoác teá. Moät chaùnh quyeàn nhö vaäy, duø toát, xaáu, hay thôø ô, coù theå giuùp gioáng ngöôøi tieáp tuïc toàn taïi, vaø nhö 5,000 naêm qua con ngöôøi töø töø leo töø cheá ñoä ñoäc chuyeân cuûa caùc vua Pharaoes [sic] cho ñeán chuoãi vinh quang cuûa Hieáán Phaùp Hoa Kyø, nhö theá thì coù theå laø 5,000 naêm sau ngöôøi ta seõ leo töø moät chính quyeàn toaøn caàu toài ñeán moät chính quyeàn toát.

Nhöng neáu nhö ngöôøi ta khoâng thieáát laäp ñöôïc moät chính quyeàn quoác teá kieåu naøo ñoù, thì tieán boä môùi seõ phaûi baét ñaàu ôû moät möùc ñoä raát thaáp, coù leõ laø ôû möùc ñoä man rôï kieåu boä laïc, vaø seõ khôûi ñaàu trôû laïi baèng moätoäcôn taøn huûy chæ coù theå so saùnh ñöôïc vôùi côn hoàng thuûy ghi trong kinh thaùnh. Khi ta khaûo saùt söï phaùt trieån daøi daëc cuûa lòch söû loaøi ngöôøi töø moät con thuù hieáám bò saên ñuoåi, aån mình moät caùch mong manh trong nhöõng hang ñoängñeå traùnh caùc loaøi thuù döõ maø hoï khoâng theå gieát ñöôïc; chæ soáng soùt ñöôïc moät caùch ñaùng ngôø nhôø vaøo caùc loaïi traùi caây coù treân maët ñaát maø hoï khoâng bieát caùch canh taùc; nhöõng lo sôï hoaûng loaïn coøn taêng theâm vì nhöõng khuûng boá töø caùc quæ thaàn vaø nhöõng hoàn ma vaø nhöõng thaàn chuù aùc hoäi eåm; roài daàn daø laøm chuû ñöôïc moâi tröôøng soáng nhôø phaùt kieán ra löûa, chöõ vieát, vuõ khí, vaø cuoái cuøng laø khoa hoïc; ñaõ xaây döïng ñöôïc moättoå chöùc xaõ hoäi ñuû söùc beû oaèn nhöõng baïo ñoängtö nhaân vaø baûo ñaûm cuoäc an sinh haøng ngaøy; duøng söï giaûi trí do kyõ naêng rieâng cuûa hoï, khoâng chæ trong nhöõng söï xa hoa taàm phaøo, nhöng coøn laø taïo ra veû ñeïp vaø veùn maøn nhöõng bí maät cuûa luaät Thieân nhieân; hoïc hoûi daàn daàn, daãu laø baát toaøn, ñeå nhìn ra ngaøy caøng nhieàu ngöôøi laùng gieàng laø ñoàng minh trong saûn xuaát hôn laø nhöõng keû thuø trong möu toan haï nhau. Khi chuùng ta xem xeùt cuoäc haønh trình cam go vaø dai daúng naøy, ta khoù maø chòu ñöïng noåi khi nghó laø coù theå taát caû seõ phaûi laøm laïi töø ñaàu neáu ta thaát baïi trong vieäc ñaït cho ñöôïc moät nhòp böôùc maø nhöõng phaùt trieån trong quaù khöù, nhìn cho ñuùng ñaén, ñaõ ñöôïc söûa soaïn tröôùc ñaây. Söï gaén boù Veà maët xaõ hoäi, maø trong giôùi ngöôøi vöôïn laø daønh cho gia ñình, ñaõ lôùn leân trong thôøi thöôïng coå cuûa caùc boä laïc, vaø ôû nhöõng ngaøy tieân khôûi cuûa lòch söû khi ñaït tôùi möùc nhöõng vöông quoác nhoû ôû vuøng thöôïng vaø haï Egypt vaø Mesopotamia. Töø nhöõng vöông quoác nhoû naøy ñaõ moïc leân nhöõng ñeá quoác coå xöa, vaø daàn daàn laø nhöõng nhaø nöôùc lôùn nhö chuùng ta thaáy ngaøy nay, coøn lôùn hôn caû Ñeá Quoác La-maõ nöõa. Nhöõng phaùt trieån môùi ñaây ñaõ töôùc ñi cuûa nhöõng nhaø nöôùc nhoû hôn quyeàn ñoäc laäp thaät söï, maø cho tôùi nay chæ coøn laïi hai laø coøn khaû naêng töï ñieàu höôùng moät caùch ñoäc laäp: Dó nhieân toâi muoán noùi ñeán Hoa Kyø vaø Lieân Xoâ. Taát caû caùi maø ta caàn ñeå cöùu nhaân loaïi ra khoûi thaûm hoaï laø böôùc töø hai nhaø nöôùc ñoäc laäp ñeán moät - khoâng baèng chieáán tranh, vì chieáán tranh seõ daãn tôùi thaûm hoïa, nhöng baèng thoaû hieäp.

Neáu nhòp böôùc naøy hoaøn taát ñöôïc, taát caû nhöõng thaønh töïu cuûa nhaân loaïi seõ mau choùng daãn ñeán moät kyû nguyeân haïnh phuùc vaø an laïc, maø töø xöa ñeán nay chöa ai töøng daùm nghó ñeán. Kyõ naêng khoa hoïc cuûa chuùng ta coù theå giuùp chuùng ta xoaù boû ñoùi ngheøo ôû khaép nôi treân theá giôùi maø khoâng caàn moãi ngaøy phaûi laøm vieäc hôn boán, naêm tieáng ñoàng hoà. Beänh hoaïn ñaõ mau choùng giaûm bôùt trong voøng moät traêm naêm qua, seõ coøn giaûm nhieàu hôn nöõa. Giaûi trí hoaøn thaønh do toå chöùc vaø khoa hoïc hieån nhieân laø seõ daønh troïn cho vui höôûng troïn veïn, nhöng seõ coøn moät soá ngöôøi maø söï theo ñuoåi ngheä thuaät vaø khoa hoïc hình nhö vaãn laø ñieàu quan troïng. Seõ coù moät neàn töï do môùi thoaùt khoûi nhöõng raøng buoäc kinh teá hôn laø chæ do nhu caàu sinh toàn, vaø soá ñoâng nhaân loaïi coù theå ñöôïc höôûng söï phieâu löu thoaûi maùi laø ñaëc tính cuûa nhöõng coâng daân treû thaønh Athenes[41] nhö thaáy ghi laïi trong Athenians of Plato’s Dialogues.

Taát caû nhöõng ñieàu naøy ñeàu deã daøng naèm trong khaû naêng kyõ thuaät. Noù chæ ñoøi hoûi söï thöïc hieän moät ñieàu: nhöõng ngöôøi naém quyeàn löïc, vaø nhöõng cö daân uûng hoä hoï, neân nghó laø laøm sao ñeå mình coøn soáng, coøn hôn laø gaây caùi cheát cho nhöõng keû thuø. Ñoù chaúng phaûi la ølyù töôûng khoù khaên hay cao xa gì, ta coù theå nghó vaäy, maø ñeán nay xem ra coøn vöôït treân trí thoâng minh cuûa con ngöôøi.

Luùc naøy laø luùc quan troïng vaø cuõng gay go nhaát maø nhaân loaïi phaûi ñöông ñaàu. Baèng söï khoân ngoan taäp theå hai chuïc naêm tôùi ñaây seõ tuøy vaøo caâu hoûi laø lieäu nhaân loaïi coù daán mình vaøo caùi thaûm hoaï khoâng theå coù gì saùnh ñöôïc khoâng? hay seõ hoaøn thaønh ñöôïc moät möùc haïnh phuùc, an sinh, an toaøn vaø thoâng minh môùi. Toâi khoâng roõ nhaân loaïi seõ choïn theá naøo. Coù lyù do traàm troïng ñeå ta lo sôï, nhöng cuõng coù ñuû khaû naêng cho moät giaûi phaùp toát ñeïp khieáán hy voïng khoâng phaûi laø vieäc khoâng thuaàn lyù. Vaø vì hy voïng naøy maø chuùng ta phaûi haønh ñoäng.

Chuù thích cuûa ngöôøi dòch:

[26] Macedonoäia: vöông quoác coå ôû maïn baéc Hy-laïp döôùi quyeàn taäp trung cuûa Philip II. Con trai cuûa oâng laø Alexander the Great ñaõ taïo ra moät ñeá quoác roäng lôùn vaøo theá kyû IV tröôùc C.N. .

[27] Zeno( ?336-?264 tröôùc C.N.): trieátgia Hy-laïp, ngöôøi saùng laäp tröôøng phaùi Khaéc-kyû ôû Athens.

[29] Stoic: trieátgia coå thôøi thuoäc moät tröôøng phaùi trieát hoïc Hy-laïp, cho raèng chæ coù theå ñaït ñöôïc haïnh phuùc baèng caùch chaáp nhaän nhöõng thaêng traàm cuûa cuoäc ñôøi, voán laø haäu quaû cuûa ñònh meänh maø ngöôøi ta khoâng sao thay ñoåi ñöôïc.

[30] Orphism: traøo löu toân giaùo ôû Hy-laïp coå coù lieân quan ñeán thaàn thoaïi veàOrpheus. Traøo löu naøy cho raèng söï cöùu roãi nôi ñôøi soáng vónh haèng tuøy vaøo caùch ngöôøi ta soáng ôû traàn theá.

[31] Sparta: thaønh phoá coå Hy-laïp noåi tieáng veà kyû luaät vaø söùc maïnh quaân söï.

[32] Julius Ceasar (100-44 tröôùc C.N.): töôùng, chính trò gia, söû gia, thaønh laäp tam ñaàu cheá ñaàu tieân goàm Pompey vaø Crassus cuûa ñeá quoác La-maõ. OÂng laø nhaø ñoäc taøi cuûa ñeá quoác naøy (49-44), ñaõ tieâu dieät quyeàn löïc cuûa giôùi quí toäc nhuõng laïm La-maõ. OÂng cuõng laø ngöôøi ban haønh vieäc duøng lòch môùi ( Julian calendar). Lo sôï vì quyeàn bính cuûa oâng, Brutus vaø Cassius ñaõ aâm möu haï saùt oâng.

[33] Shakespeare:

[34] John Locke (1632-1704): trieát gia ngöôøi Anh, vieát veà chuû nghóaõ duy nghieäm (empiricism) trong cuoán Essay Concernoäing Human Understanding. Tö töôûng chính trò cuûa oâng aûnh höôûng ñaëc bieät ñeán Phaùp vaø Myõ qua taùc phaåm Two Treaties on Government(1960).

[35] Cromwell, Oliver (1599-1658): chính khaùch vaø nhaø quaân söï ngöôøi Anh. OÂng ñaõ ñöa Nghò- vieän Anh ñeán chieáán thaéng trong cuoäc noäi chieáán ôû Anh (1642-48). Sau khi xöû töû Charles I oâng cai trò vôùi danh hieäu Lord Protector of England(1653-58).

[36] Robespierre, Maximilien (1758-94): luaät sö kieâm nhaø caùch maïng,ñöôïc baàu laøm ñaïi bieåu cho thaønh phoá Paris trong Coâng Xaõ (National Convention) sau khi cheá ñoä quaân chuû xuïp ñoå. Laø uûy vieân an ninh (1973) oâng ñaõ thieáát laäp Cai trò baèng Khuûng boá (Reign of Terror), vaø chính oâng sau naøy ñaõ bò ñöa leân maùy cheùm.

[37] Second Triumvirate: Tam-ñaàu-cheá ñeä-nhò ; Tam-ñaàu-cheá naøy goàm ba ngöôøi coù quyeàn haønh vaø traùch nhieäm veàneàn haønh chaùnh coâng trong heä thoáng chaùnh quyeàn coå La-maõ.

[38] Brutus, Marcus Junoäius (85?-42 tröôùc C.N.): töôùng vaø chính trò gia La-maõ, choáng laïi Ceasar trong cuoäc noäi chieáán vaøo naêm 49 tröôùc C.N., vaø laø keû chuû möu trong vieäc haï saùt Caesar(44 tröôùc C.N.); oâng töï töû sau khi bò Mark Antony vaø Octavian ñaùnh baïi taïi Philippi.

[39] Cassius:töôùng La-maõ, cuøng vôùi Brutus chuû möu trong vuï möu saùt Caesar, bò Antony vaø Octavian ñaùnh baïi vaø cheát ôû Philippi.

[40] Hobbes, Thomas(1588-1679): trieát gia kieâm lyù thuyeát gia veà chính trò ngöôøi Anh. Trong cuoán Leviathan(1651) oâng cho neàn quaân chuû tuyeät ñoái laø phöông caùch duy nhaát ñeå kieåm soaùt nhöõng va chaïm quyeàn lôïi cuõng nhö tham voïng cuûa con ngöôøi, vaø nhôø theá baûo ñaûm ñöôïc haïnh phuùc.

[41] Athenes: thuû ñoâ Hy-laïp.

Home