|
|
||
|
Chæ daån caùch download font VNI mieån
phí ñeå ñoïc Ñaëc san Vieät Voõ Ñaïo: click Chæ daån
CHUØA
ÑAØN
Truyeän quaùi ñaûn
cuoái cuøng cuûa Nguyeãn Tuaân
Troïng Ñaït
Chuøa Ñaøn laø truyeän ma quæ cuûa
Nguyeãn Tuaân vieát vaøo naêm 1945 ñaõ ñöôïc moät soá nhaø pheâ bình coi nhö taùc phaåm ñaëc saéc
nhaát cuûa oâng, coù theå noùi ñaõ ñaït
tôùi toät ñænh cuûa ngheä thuaät. Tröôùc naêm 1975 ôû Saøi
Goøn ngöôøi ta coù in laïi. Sau caùch maïng thaùng taùm, Nguyeãn Tuaân
beøn vieát theâm moät phaàn môû ñaàu goïi laø Döïng vaø moät phaàn keát goïi
laø Möôõu Cuoái do Quoác Vaên xuaát baûn taïi Haø Noäi 1946, naêm 1947 Chuøa
Ñaøn ñöôïc nhaø xuaát baûn Taân Vieät in laïi taïi Saøi Goøn. Sau khi Nguyeãn
Tuaân vieát theâm, Chuøa Ñaøn 1945 ñaõ trôû thaønh phaàn thöù hai vaø ñöôïc
goïi laø Taâm Söï Cuûa Nöôùc Ñoäc .
ÔÛ ñaây toâi chæ ñeà caäp ñeán Chuøa Ñaøn vieát
naêm 1945.
Chuøa Ñaøn nay ñaõ ñöôïc in laïi trong
taäp III, boä Nguyeãn Tuaân Toaøn Taäp, nhaø xuaát baûn Vaên Hoïc naêm 2000,
bìa cöùng raát ñeïp vaø trang troïng, noù cuõng ñöôïc in laïi trong cuoán Yeâu
Ngoân cuûa Nguyeãn Tuaân, truyeän ngaén nhaø xuaát baûn Hoäi Vaên Haø Noäi aán
haønh naêm 1999.
Veà truyeän quaùi ñaûn noåi tieáng
treân theá giôùi phaûi keå ñeán nhöõng ñoaûn thieân cuûa Edgar Allan Poe, moät
thi só, vaên só noåi tieáng Hoa Kyø (1809-1849), truyeän noåi tieáng nhaát cuûa
oâng laø The Fall Of The House Of Usher (1839). Nhaø thi haøo Phaùp Charles
Baudelaire (1821-1867) ñaõ dòch caùc truyeän cuûa Edgar Poe trong cuoán Les
Histoires extraordinaires d’Edgar Poe (Nhöõng truyeän quaùi ñaûn cuûa Edgar
Poe), cuoán naøy toâi coù ñöôïc ñoïc
hoài tröôùc 1975 taïi Saøi Goøn, baûn dòch laïi ñöôïc ngöôøi ta coi laø hay hôn
baûn chính, ñaây laø tröôøng hôïp ñaëc bieät duy nhaát.
Taïi AÙ Ñoâng chuùng ta phaûi keå Boà
Tuøng Linh (1644-1715) vôùi boä truyeän ma quæ löøng danh Lieãu Trai Chí Dò
(1670-1707), noù ñaõ laøm say meâ haèng maáy theá heä ñaõ qua vôùi maàu saéc,
khoâng khí quaùi ñaûn cuûa ñoâng phöông, taùc phaåm ñaõ ñöôïc bieát bao ngöôøi
haâm moä töø theá kyû 17 ñeán nay.
Nguyeãn Tuaân chòu aûnh höôûng cuûa
truyeän ma quæ Lieâu Trai, vaøo naêm 1943 oâng vieát moät soá truyeän ma theo
kieåu Boà Tuøng Linh ñaêng treân caùc tôø Thanh Nghò vaø Trung Baéc chuû nhaät,
ñoù laø nhöõng truyeän heát söùc hoang ñöôøng, kyø quaùi. Hoài aáy Nguyeãn
Tuaân ñaõ coù yù ñònh thu thaäp caùc truyeän ngaén quaùi ñaûn treân ñeå in
trong moät cuoán tuyeån taäp laáy teân laø Yeâu Ngoân nhöng vì chieán tranh buøng noå neân coâng
vieäc ñaõ phaûi boû dôû, ñeán naêm 1999 nhaø nghieân cöùu vaên hoïc trong nöôùc
Nguyeãn ñaêng Maïnh ñaõ thu thaäp nhöõng ñoaûn thieân ma quaùi aáy ñeå in
thaønh taäp Yeâu Ngoân, nhaø xuaát baûn Hoäi Vaên aán haønh goàm:Khoaù Thi
Cuoái Cuøng, Treân Ñænh Non Taûn, Ñôùi Roi, Xaùc Ngoïc Lam, Röôïu Beänh, Löûa
Neán Trong Tranh, Loaïn AÂm, Taâm Söï Cuûa nöôùc Ñoäc (töùc Chuøa Ñaøn),
Nguyeãn Maïnh Ñaêng coù nhaän xeùt nhö sau.
“Nhöng
Nguyeãn Tuaân tìm vaøo theá giôùi yeâu ma coù leõ coøn do moät yeâu caàu khaùc.
Con ngöôøi naøy luoân theøm khaùt nhöõng caûm giaùc môùi laï vaø maõnh lieät. . . . nhöõng caûm giaùc aáy,
Nguyeãn Tuaân khoâng theå tìm ñöôïc trong caùi moâi tröôøng vaãn vaây boïc laáy
oâng trong cuoäc soáng haøng ngaøy maø oâng chæ thaáy laø leøm nheøn, leït ñeït
vaø xaùm xòt”
Nhö chuùng ta thaáy vaøo
nhöõng naêm 1943, 44, 45 Nguyeãn Tuaân ñaõ chuyeån höôùng töø tuøy buùt sang
vieát nhöõng truyeän ngaén Lieâu Trai nhö treân vaø chuøa Ñaøn vieát naêm 1945
laø truyeän quaùi ñaûn cuoái cuøng cuûa oâng, nay vôùi tinh thaàn ñoåi môùi tö
duy, trong nöôùc ngöôøi ta ñaõ ñaùnh giaù laïi Chuøa Ñaøn vaø ñaõ ñeà cao giaù
trò cuûa taùc phaåm nhö sau.
“Nhieàu
ñoäc giaû aùi moä vaø am hieåu vaên chöông Nguyeãn Tuaân ñaõ ñaùnh giaù Chuøa
Ñaøn laø taùc phaåm ñaëc saéc nhaát cuûa nhaø vaên. Trong caùc saùng taùc cuûa
mình, nhaø vaên Nguyeãn Tuaân bieåu loä moät taøi naêng saùng taïo ñaëc bieät.
Moãi coâng trình ngheä thuaät ñeàu in ñaäm daáu aán ñoû choùi cuûa oâng, khoâng
theå laãn vôùi moät ai khaùc, khoâng moät ngöôøi naøo khaùc moâ phoûng ñöôïc.
Vôùi Chuøa Ñaøn, taøi naêng saùng taïo cuûa nhaø vaên ñaõ vöôn tôùi thöôïng
ñænh.
Hoaøng Nhö Mai – Taùc phaåm Chuøa Ñaøn Cuûa Nguyeãn
Tuaân.
Hoaëc
. .
. Taát nhieân Chuøa Ñaøn laø moät hieän töôïng ñoäc ñaùo vaø
phöùc taïp. Ñoïc Chuøa Ñaøn phaûi thaáy Laõnh UÙt,. .
. Baù Nhôõ hay Coâ Tô, nhöõng nhaân vaät taøi hoa ngheä só aáy, taát caû ñeàu laø
Nguyeãn Tuaân”
Nguyeãn Ñaêng Maïnh - Ñoïc Laïi
Chuøa Ñaøn Cuûa Nguyeãn Tuaân .
Sô löôïc.
Taïi aáp (ñoàn ñieàn) Meâ Thaûo, chuû
aáp laø Laõnh UÙt coøn treû, vôï bò cheát trong moät tai naïn xe löûa laät,
quaù thöông vôï Laõnh UÙt ñaâm thuø oaùn cô khí maùy moùc. Caäu baùn reû hay
ñem cho heát nhöõng saûn phaåm cuûa neàn vaên minh maùy moùc nhö oâ toâ, xe
ñaïp, maùy bôm nöôùc, maùy haùt, maùy chöõ, loø coàn, ñeøn maêng soâng,
suùng saên . . khaùch
ñeán chôi khoâng ñöôïc ñem ñeán aáp nhöõng vaät duïng veà maùy moùc nhö ñoàng
hoà, baät löûa, buùt maùy. . vì vaäy aáp ñaõ vaéng
khaùch, laøm aên cuõng keùm haún ñi, nay vieäc kinh teá chæ troâng vaøo troàng
daâu, nuoâi taèm.
Daân trong aáp than
thôû veà oâng chuû ngaøy caøng khuøng ñieân, gaøn dôû, uoáng röôïu saùng ñeâm,
ngaøy caøng caøn dôõ. Nay chæ coù
Baù Nhôõ thoâng caûm chuû aáp Laõnh UÙt, Baù coù hoï haøng xa vôùi vôï Laõnh
UÙt , toøng phaïm moät vuï aùn maïng, bò keát aùn töû hình, Môï Laõnh ñaõ ñöa
Baù leân ñaây nhôø choàng laøm giaáy tôø giaû cho Baù aån naùu trong aáp. Baù Nhôõ chòu ôn Laõnh UÙt neân heát söùc trung thaønh, Baù nay laø
quaûn gia quaùn xuyeán moïi vieäc trong aáp, Baù cuõng coù taøi ñaøn haùt
gioûi.
Laõnh UÙt thöông vôï cheát treû, buoàn
raàu, röôïu cheø, say söa, sao nhaõng vieäc saûn xuaát, coù khi aùp böùc ñaùnh
ñaäp daân aáp, Baù Nhôõ daøn xeáp moïi vieäc eâm thaém, neáu khoâng coù Baù aáp
Meâ Thaûo ñaõ tieâu tan roài, vì theá ngöôøi daân bieát ôn quaûn gia Baù Nhôõ
vöøa chòu khoù laïi coâng baèng. Baù vöøa lo phuïc höng kinh
teá aáp coøn saên soùc tinh thaàn caäu Laõnh. Böõa röôïu toái naøo cuûa
Laõnh, Baù cuõng ngoài haàu röôïu, bình vaên, ngaâm thô Ñöôøng, dieãn laïi
truyeän Taây Haùn, Ñoâng Chu . . . hay gaåy ñaøn. . coù
khi Baù döïng nhaø raïp cho tìm caùc gaùnh haùt veà laøm cho caäu Laõnh vui,
nhöng caäu vaãn u saàu. Baù lo laéng cho aáp vì caäu Laõnh cöù thöông vôï khoùc
loùc say söa maõi coù ngaøy aáp cuõng tieâu tan, ngaøy gioã vôï, Laõnh UÙt
khoùc um leân, caäu uoáng röôïu heát bình naøy sang bình khaùc, roài cho ñaøo
röôïu ôû töûu phaàn leân, ñaây laø khu maû röôïu, Baù ñaõ caát röôïu roài ñem
choân ngoaøi goø.
Sau traän gioã aáy, caäu Laõnh UÙt
khoâng khoùc, chæ ra moà hoâi toùc, caäu khoâng noùi nöûa nhôøi, Baù Nhôõ caøng
lo, beøn ñi tìm boïn con haùt nhaø ngheà ñeå cöùu vaõn caùi taâm hoàn ñau khoå
aáy, phöôøng cheøo, haùt ñeán dieãn tuoàng moät hoài, caäu laïi dôû chöùng baõi
cuoäc vui, khoâng uoáng röôïu nöõa, ñoøi mua phaùo ñoát, taèm giaät mình cheát
caû löùa vì tieáng phaùo ngöôøi cuoàng, daân aáp nhieàu ngöôøi boû troán, Baù
Nhôõ ngoài chôø ngaøy taän theá cuûa Meâ Thaûo.
Caäu baây giôø laïi
thoâikhoâng uoáng, khoâng khoùc, khoâng nghe ñaøn haùt. . troâng ngaøy caøng theâ thaûm, ngaøy ñeâm ngoài söøng söõng
nhö nhaø sö nhaäp ñònh, khoái oùc ñaõ caàm cho töông tö. Boû
röôïu caû naêm nay roài moät ñeâm möa gioù caäu ñoøi röôïu. Baù vöøa quaùn xuyeán vieäc aáp coøn lo cho caäu trôû laïi yeâu
ñôøi, tuïc huyeàn vôùi ñôøi soáng. Röôïu vaøo caäu laïi nhôù ñeán ñaøn
haùt, sai Baù ñi tìm coâ Tô, moät danh ca veà haùt cho
caäu nghe, chæ cho moät ngöôøi ñaùnh ñaøn ñi theo coâ. Baù möøng rôõ ñi tìm coâ
Tô hy voïng chöõa cho caäu heát beänh taâm thaàn, Baù
tìm cuøng caû sau phaûi veà taän queâ coâ Tô vaø gaëp coâ ôû moät neáp nhaø
tranh vuøng queâ. OÂng Chaùnh Thuù choàng coâ ñaõ maát, coâ Tô
boû tænh veà queâ vui vieäc ñoàng aùng, Baù naøi næ coâ veà haùt cho Laõnh UÙt
nghe, coâ Tô choái töø noùi töø ngaøy choàng maát, coâ giaûi ngheä, baây giôø
haùt sôï ñoäng vong hoàn ngöôøi xöa.
Baù nguû nhôø toái aáy, hoâm sau naêm
næ coâ Tô nhöng coâ vaãn moät möïc choái töø, Baù
töôûng coâ khoâng nhaän lôøi vì cho laø khoâng coù ai ñaøn cho xöùng. Baù
tröôùc ñaây cuõng laø tay ñaøn ñieâu luyeän. Veà Meâ
Thaûo Baù ñoùn moät ngöôøi ñaøn gioûi veà luyeän laïi tay ngheà cho mình, kieám
mua caây ñaøn ñaùy cuõ roài ñeán queâ coâ Tô daïo töû moät khuùc cho coâ nghe,
coâ Tô khaâm phuïc ngoùn ñaøn aáy nhöng vaãn choái töø vì ñaõ choùt theà vôùi
toå, Baù thaät tình keå beänh traïng caäu Laõnh ra cho coâ nghe, coâ cuõng thaät tình keå laïi töø khi choàng
cheát ñaõ theà khoâng haùt nöõa, ai maø
caàm caây ñaøn ñaùy cuûa choàng gaåy seõ gaëp tai bieán hay vong maïng, ñaøn
laøm baèng vaùn naép coã quan taøi moät coâ gaùi ñoàng trinh, nhö coù yeåm buøa
gì ñaáy, hoài choàng coøn soáng noù ñaõ coù nhieàu chöùng, nay choàng maát,
gaàn ngaøy gioã caây ñaøn aáy ñoå moà hoâi phaùt ra nhöõng tieáng thôû daøi.
Baù Nhôõ ñoøi xem caây ñaøn, vaøo ñeán gaàn boãng moät tieáng noå taùch, moät
sôïi daây ñöùt, Baù thaép nhang thì boãng caùc chaân nhang chaùy buøng leân,
coâ Tô vaø Baù sôï taùi maët. Coâ tô
noùi naêm ngoaùi coù oâng klhaùch cuõng saønh ñaøn oâm caây ñaøn cuõ aáy gaåy
ñöôïc vaøi khoå thì laên ñuøng ra sau bò baùn thaân baát toaïi.
Baù Nhôõ veà aáp suy nghó mieân man,
boû caû coâng vieäc, nghó raèng heã caàm caây ñaøn cuûa Chaùnh Thuù laø phaûi
cheát hay thaân baïi danh lieät, Baù cuõng muoán ñaùnh lieàu moät baûn roài
thaùc nhö con taèm ruùt ruoät nhaû tô. Töï nhieân toùc Baù
baïc haún ñi, Baù vaø caäu Laõnh UÙt ñoái aåm, hai ngöôøi nay thaân maät hôn.
Toái noï coâ Tô mô thaáy choàng hieän
veà baûo seõ coù ngöôøi seõ ñeán laáy caây ñaøn ôû gaàn baøn thôø gaåy, sau ñoù
haén seõ cheát seõ theá maïng cho oâng ôû döôùi cung Thuûy Tinh naøy, oâng seõ
ñaàu thai leân laøm ngöôøi döông gian, coâ giaät mình gheâ sôï. Sau baù Nhôõ
laïi ñeán, coâ nhôù ñeán giaác mô toái noï beøn môøi Baù uoáng nöôùc roài leûn
vaøo buoàng khaán choàng tha maïng cho Baù Nhôõ, chôø ngöôøi khaùc, nhöng
Chaùnh Thuù khoâng thuaän. Moät hoâm Baù tôùi queâ tìm coâ Tô,
haén ñoøi oâm caây ñaøn beân baøn thôø ñaùnh maáy khuùc vaø xin chòu moïi oan
khieân xaûy ra. Haén cöông quyeát caàm caây ñaøn ñoù vaø noùi
caäu Laõnh UÙt seõ ñi voõng xuoáng ñaây ñeå caàm choáng chaàu, vaø roài caäu
ñaõ tôùi.
Baù vaøo buoàng oâm ñaøn ra, caäu Laõnh
UÙt caàm chaàu, coâ Tô haùt nhöng trong loøng nhö ngöôøi maát hoàn, tieáng ñaøn
cuûa Baù thaät ñau khoå ngaäm nguøi, nhöùc nhoái. Tieáng haùt coâ Tô, tieáng
ñaøn Baù Nhôõ daét nhau maø löôùt boång , Baù Nhôõ
nhaän thöùc mình ñang cheát daàn, möôøi ñaàu ngoùn tay chaûy maùu, quaàn aùo
Baù daàn daàn ñoû nhö voùc ñaïi hoàng, maùu trong ngöôøi Baù cöù thaám ra
ngoaøi, moãi tieáng ñaøn laø moät mieáng thòt naåy ra, coâ Tô ruøng mình,
tieáng ñaøn haùt nhö ñang sa laày treân baõi sình meânh moâng . . boãng daây ñaøn ñöùt phöït baén vaøo maët coâ Tô, khi aáy
tieáng haùt coâ nhö moïc caùnh bay leân, tieáng troáng chaàu lôïi haïi, caäu
ñang nguû caùi thoâi mieân cuûa aâm nhaïc.
Trong buoàng coù tieáng cöôøi treân
baøn thôø Chaùnh Thuù, baùt höông vôõ ñoâi laên xuoáng ñaát keâu soaûng moät
caùi, coâ Tô hieåu ñoù laø ñieàu linh thieâng, Baù Nhôõ ngaøy caøng oám yeáu sa
suùt vì maát maùu roài boãng guïc xuoáng ñaøn laïnh ngaét, coâ Tô oaø leân khoùc,
ñôõ xaùc Baù Nhôõ, vuoát maét cho haén, chieác ñaøn töï nhieân noå tung vôõ tan
ra ñaát. Laõnh UÙt nguû ngoài beân xaùc tôùi hoâm sau, khi tænh giaác Laõnh
ñaët thi theå Baù vaøo voõng cho ngöôøi khieâng ñöa veà Meâ thaûo, coâ Tô leõo ñeõo theo sau. Baù Nhôõ ñöôïc haï thoå luùc xeá
chieàu, töûu phaàn bò khai quaät, Laõnh UÙt vöùt boù ñuoác vaøo goø röôïu
khieán phaùt hoaû, thaûo moäc chim muoâng bò say laây, Laõnh theà boû röôïu,
ñaøn haùt.
Moät naêm sau, chuøa Ñaøn moïc leân ôû
aáp, coâ Tô giöõ vieäc kinh keä, Laõnh UÙt baùn aáp, giöõ laïi hai maãu nôi
döïng chuøa Ñaøn.
Toâi cuõng ñoàng yù vôùi nhaän xeùt
cuûa caùc nhaø nghieân cöùu pheâ bình trong nöôùc cho raèng chuøa Ñaøn laø moät
taùc phaåm ñaït tôùi toät ñænh cuûa ngheä thuaät, moät truyeän ngaén hôn boán
möôi trang cho thaáy buùt phaùp cuûa Nguyeãn Tuaân thaät kyø aûo nhö roàng bay
phöôïng muùa.
“Vôùi
Chuøa Ñaøn, taøi naêng saùng taïo cuûa nhaø vaên ñaõ vöôn tôùi thöôïng ñænh”
Hoaøng Nhö Mai.
Taùc phaåm coù theå bao goàm trong ba khía
caïnh chính: Nhaân baûn, Ngheä thuaät, vaø quaùi ñaûn.
Tröôùc heát toâi xin noùi veà nhaân
baûn - Nhö ñaõ sô löôïc, truyeän goàm coù ba nhaân vaät chính
: Laõnh UÙt chuû aáp, Baù Nhôõ quaûn gia vaø coâ Tô ñaøo haùt. Caùc
nhaân vaät ñeàu ñaõ ñöôïc Nguyeãn Tuaân xaây döïng baèng nhöõng neùt kyø quaùi
cho phuø hôïp vôùi khoâng khí ma quæ
cuûa taùc phaåm: Laõnh UÙt, moät chuû ñoàn ñieàn coøn treû, vôï cheát
trong moät tai naïn xe löûa laät xuoáng vöïc khieán y trôû neân thuø gheùt cô
khí maùy moùc, ñaõ vöùt boû, baùn toáng taùng heát nhöõng ñoà ñaïc do neàn vaên
minh cô khí saûn xuaát ra nhö oâ toâ xe ñaïp, maùy bôm nöôùc, maùy chöõ. . .
ñeå trôû veà thôøi trung coå chæ vì quaù thöông yeâu vôï, caäu ñaõ trôû thaønh
keû thuø cuûa neàn vaên minh cô khí.
Caäu UÙt ñaõ khoâng nguoâi saàu maø
ngaøy caøng ñau khoå hôn, ngaøy gioã vôï caäu uoáng röôïu lieân tu baát taän
heát bình naøy sang bình khaùc ñeán phaùt ñieân phaùt cuoàng, caäu khoùc aàm
leân trong ngaøy gioã vôï khieán cho chim cuù cuõng phaûi taéc tieáng caàm
canh. Daân trong aáp baét ñaàu lo sôï. Caäu ngaøy
caøng hoaù roà, hoaù dôû vì thöông vôï, coâng vieäc kinh teá boû beâ, ñoàn
ñieàn coù cô taän theá, sau caäu khoâng khoùc maø laïi tònh khaåu, cöùù ngoài
yeân laëng ngaém böùc tranh vôï nhö nhaø sö nhaäp ñònh roài coøn sai mua phaùo
ñuøng veà ñoát aàm aàm khieán bao nhieâu taèm phaûi cheátù. Caäu boû röôïu caû
naêm roài laïi uoáng nöõa cho ñeán khi Baù Nhôõ ngöôøi quaûn gia trung thaønh
ñaõ cheát theâ thaûm vì caây ñaøn ma quæ, Laõnh UÙt môùi tænh côn meâ muoäi vaø
chuyeån tình thöông yeâu sang cho Baù Nhôõ .
“Laûo ñaûo, Laõnh UÙt laép baép aám ôù noùi meâ giöõa moät giaác chieâm
bao khoâng ngaøy thaùng: ‘sau moät caùi töû bieät, baây giôø ta phaûi tính ñeán
moät noãi sinh ly khaùc. Ñoái
vôùi ñaøn haùt töø baây giôø ta nguyeän laøm moät ngöôøi ñieác, moät ngöôøi coâ
ñôn, moät ngöôøi phaûn boäi. Vaø treân vong linh Baù Nhôõ, ta theà ñoäc laø
khoâng bao giôø caàm ñeán moät caùi cheùn naøo cuûa cuoäc ñôøi naøy”
Caùi cheát baát ñaéc kyø töû cuûa ngöôøi vôï
thaân yeâu ñaõkhieán caäu trôû neân ñieân khuøng maáy naêm vì quaù thöông vôï,
nay caùi cheát theâ thaûm cuûa Baù Nhôõ, moät ngöôøi quaûn gia trung thaønh
vôùi caäu ñaõ tìm heát caùch ñeå ñöa caäu veà ñôøi, tuïc huyeàn vôùi ñôøi soáng
ñeå roài Baù phaûi boû maïng vì caây ñaøn gheâ gôùm aáy ñaõ khieán caäu Laõnh
tænh moäng, tænh côn ñieân vaø xoùt thöông cho ngöôøi quaûn gia trung thaønh
ñaõ cheát vì mình vaø baây giôø tình thöông laïi chuyeån sang cho Baù Nhôõ.
Baù Nhôõ coù lieân heä moät vuï gieát
ngöôøi ôû döôùi trung chaâu, bò keát aùn töû hình, vôï Laõnh UÙt ñaõ ñöa Baù
veà Meâ Thaûo ñoåi laïi lyù lòch cho laøm quaûn gia. Caûm
caùi ôn cöùu töû cuûa Laõnh neân Baù ñaõ heát söùc trung thaønh ra söùc cöùu
vaõn ngaøy taän theá cuûa aáp Meâ thaûo. Baù quaùn
xuyeán moïi vieäc soå saùch, troàng daâu nuoâi taèm. Khoâng nhöõng theá
Baù coøn lo cho caäu Laõnh UÙt tænh côn ñieân daïi vì thöông caäu, baù coi caäu
nhö anh em ruoät, Baù ñaõ cöùu vaõn ñöôïc ngaøy taøn cuûa aáp Meâ thaûo maø
coøn cöùu ngöôøi chuû nhaân vì loøng trung thaønh, vì tình thöông.
Baù haàu röôïu caäu,
bình vaên ngaâm thô ñeå laøm caäu queân moái saàu nhôù ngöôøi thieân coå, döïng
nhaø raïp, tìm gaùnh haùt veà muùa haùt cho caäu giaûi khuaây. Loøng thöông cuûa Baù theå hieän trong lôøi töï nhuû nhö sau.
“Coøn
vieäc laøm trong aáp, caùi keùn caùi tô, caùi laù daâu, thueá maù, coâng xaù
ngöôøi laøm, caäu cöù maëc em tính lieäu. Mieãn laø caäu
ñöøng buoàn. May ra oâng giôøi maø thöông laïi, xui cho caäu laïi tuïc
huyeàn vôùi ñôøi soáng- ñôøi soáng nhieàu khi cuõng laïi chæ töôïng tröng baèng
caùi hình ngöôøi ñaøn baø muoân naêm!- Caäu laïi tuïc
huyeàn maø hoài daàn laïi vôùi cuoäc ñôøi caàn lao nhö ngaøy cuõ thì em naøy
vui söôùng ñeán ñaâu”
Caäu muoán ñöôïc nghe coâ Tô haùt, moät ca kyû coù tieáng, theá laø
Baù beøn laën loäi veà taän queâ tìm coâ Tô, hai ba laàn naên næ coâ leân aáp
khoâng xong, Baù ñaõ luyeän laïi tay tay ñaøn xuoáng taän queâ Nhoän cuûa coâ
Tô, sai ngöôøi voõng caäu Laõnh xuoáng ñeå caäu caàm chaàu, Baù saün saøng
chaáp nhaän caùi cheát vì oâm caây ñaøn cuûa Chaùnh Thuù.
“Thöa
Coâ, toâi veà aáp ñaõ nghó kyõ roài. Toâi seõ ñaùnh ñuùng
vaøo caây ñaøn thôø döïng trong buoàng. Söï gì seõ phaûi xaûy ra cho
toâi, toâi vui loøng chòu laáy. Coâ khoâng neân lo sôï aùi ngaïi gì cho toâi
caû”
Baù thöông caäu nhö y nhö
tình ruoät thòt.
“Caäu Laõnh ñaõi mình raát haäu. Ñaáy laø caùi ôn tri ngoä. Ta muoán trôû neân
moät chuùt aùnh saùng, ta muoán trôû neân moät caùi ñoám löûa ñeå laøm böøng
daäy trong loøng con ngöôøi teâ daïi naøy”
Coâ Tô moät goaù phuï ñoan chính, moät
danh ca coù tình thöông, caên tu. Maëc duø Baù naøi næ
nhieàu laàn nhöng vì ñaõ choùt theà giaûi ngheä neân ñaõ khoâng leân aáp Meâ
thaûo haùt cho caäu nghe, coâ quí troïng taøi ngheä cuûa Baù Nhôõ, caûm thoâng
cho loøng trung thaønh cuûa haén neân cuõng ñaõ coá söùc cöùu maïng cho Baù:
Moät toái noï coâ nöûa nguû nöûa meâ thì choàng (Chaùnh Thuù) hieän hoàn veà
cho bieát moät ngaøy raát gaàn ñaây seõ coù ngöôøi ñeán nghe coâ haùt, cöù ñeå
haén laáy caùi ñaøn ôû baøn thôø maø gaåy, gaåy xong haén seõ laên ra
cheát theá maïng cho oâng döôùi cung
Thuûy Tinh ñeå oâng ñaàu thai leân döông
theá, Chaùnh than ñaøn haùt cho Dieâm Vöông trong möôøi vöông phuû toái taêm
khoå sôû laém.
Khi Baù Nhôõ ñeán nhaø coâ Tô laàn thöù ba, nhôù ra giaác moäng hoâm noï, coâ ñaõ gaéng
coâng cöùu maïng cho Baù nhö sau.
“Neáu
moäng trieäu öùng vaøo ngöôøi khaùch chôi ñaøn treân aáp Meâ Thaûo ñang ngoài
ngoaøi kia, thì toâi muoán xin mình tha cho ngöôøi
aáy. Mình chôø ñeán ngöôøi sau roài haõy ñaàu thai
leân laïi vôùi cuoäc ñôøi baèng thòt baèng xöông thaät naøy. Cuõng khoâng laâu
gì ñaâu. . . Nhöng ñeán caùi ngöôøi ngoài ngoaøi nhaø kia thì toâi thaáy khoâng ñang taâm. Toâi xin mình, mình
chöùng giaùm cho taám loøng ngay thaúng vaø thöông ngöôøi cuûa vôï mình. Toâi
gieo tieàn, mình baèng loøng thì moät ñoàng saáp moät ñoàng ngöûa”
Tieàn khaát ñaøi moät maët boâi voâi,
ba laàn gieo xuoáng ñóa thì ba laàn chæ quay tít maø cöôøi roài laên ngöûa caû
ra ñóa, chöù khoâng keo naøo ñöôïc caû. . “
Chaùnh Thuù muoán ñaàu thai leân laøm
ngöôøi ñaõ khoâng tha maïng cho Baù, coâ Tô hoa maét ngheïn hoïng y nhö ngoài
treân ñoáng löûa, caùi gì phaûi ñeán ñaõ ñeán, Baù Nhôõ cheát vì caây ñaøn ma
quaùi gaây xuaát huyeát, coâ Tô oaø leân khoùc thaûm thöông roài vuoát maét cho
Baù Nhôõ.
Khi boïn löïc ñieàn khieâng xaùc Baù
veà Meâ Thaûo, coâ Tô leõo ñeõo chaïy theo , moät naêm
sau chuøa Ñaøn ñaõ ñöôïc döïng leân taïi Meâ Thaûo, coâ Tô ñaõ xuaát gia thoaùt
tuïc traàm mình trong coõi töø bi.
Toâi xin sang ngheä thuaät – Chuøa Ñaøn
cuõng laø moät ñoaûn thieân chan hoøa ngheä thuaät ñaøn ca cuûa neàn aâm nhaïc
aû ñaøo coå truyeàn cuûa daân toäc. Nhaø bieân khaûo Nguyeãn
Maïnh Ñaêng coù vieát.
“Nhöõng
ñoaïn vaên nhö theá, phi Nguyeãn Tuaân, chaéc khoâng ai vieát ñöôïc. Bôûi vì
trong giôùi caàm buùt, ai saønh soûi ñöôïc nhö Nguyeãn Tuaân veà caùc ngoùn
ngheà cuûa haùt aû ñaøo, cuûa caây ñaøn ñaùy, cuûa chieác troáng chaàu”
Hoaëc Hoaøng Nhö Mai, moät nhaø nghieân
cöùu pheâ bình trong nöôùc ñaõ vieát.
“Vôùi
Chuøa Ñaøn Nguyeãn Tuaân coøn tung phoùng caùi voán
kieán thöùc vaø caùi taøi daãn truyeän ôû möùc cao hôn. Nhöõng trang taû töø
thôøi tieát phong caûnh ñeán ngheä thuaät ñaùnh ñaøn, haùt aû ñaøo, ñeán phong
tuïc tín ngöôõng . . . khieán ñoäc giaû say meâ vì chaát baùc hoïc vaø chaát
thô chöùa ñöïng trong töøng caâu töøng chöõ”
Maëc duø laømoät truyeän quaùi ñaûn, ma
quæ theo kieåu Lieãu Trai Chí Dò cuûa Boà Tuøng Linh nhöng Nguyeãn Tuaân ñaõ
ñöa vaøo taùc phaåm taát caû kieán thöùc cuûa mình veà thuaät ñaøn haùt cuûa
loái aû ñaøo cuõng nhö söï say meâ ngheä thuaät cuûa oâng qua hình aûnh cuûa
Baù Nhôõ, coâ Tô, Caäu Laõnh nhöõng ngöôøi saønh veà ñaøn haùt, troáng chaàu.
Nhaát laø Baù Nhôõ moät tay ñaøn taøi hoa ñaõ ñoùn ngöôøi veà döôït laïi tay
ngheà ñaõ boû töø laâu roài oâm ñaøn veà queâ tìm coâ Tô ñeå ñaøn vaøi khuùc
cho coâ nghe thöû moät caùch say söa, coâ Tô phaûi caûm phuïc
.
“Coâ chöa heát ngaån ngô thì coâ ñaõ phaûi chuù yù ñeán ngoùn ñaøn
khuoân cuûa oâng khaùch.
Nhöõng choã buoâng baét sao maø gioáng caùi ngheä thuaät ngaøy xöa cuûa oâng
Chaùnh Thuù ñeán theá”
Baù ñaõ ñöôïc coâ Tô noùi cho bieát söï
thaät gheâ gôùm veà caây ñaøn ñaùy cuûa Chaùnh Thuù döïng beân baøn thôø, heã
ai caàm vaøo laø phaûi cheát theá nhöng Baù cuõng quyeát caàm caây ñaøn aáy ñeå
roài thaùc nhö con taèm nhaû tô.
“Nhaû
caùi tô loøng aáy ra, ñaùnh leân caùi tô aáy cho doäi vang leân moät giaây
phuùt cuûa thôøi gian roài maø heát luoân vôùi taát caû chung
quanh”
Hoaëc.
“Moät ngöôøi uoáng ñeå keùo daøi ñôøi mình ra baèng söï nhôù thöông
moät caùi boùng traéng. Moät
ngöôøi ñaùnh ñaøn ñeå caøng caûm thaáy raèng ñôøi mình roài saép laø cuoäc ñôøi cuûa moät sôïi tô do
tay mình caáu ñöùt. .”
Phaàn keát thuùc cuûa Chuøa Ñaøn laø
caûnh ñaøn haùt troáng chaàu cuûa ba tay ngheà aû ñaøo, truùc tô . . tieáng ñaøn cuûa Baù Nhôõ
ñöôïc moâ taû laø ngaäm nguøi haäm höïc
“Noù ngheïn ngaøo lieãm keát caùi u
uaát vaøo taän beân trong loøng ngöôøi thaåm aâm. . .
noù laø nieàm vang doäi quaèn quaïi cuûa nhöõng tieáng chung tình”
Cuoäc ñaøn haùt ñöa ngöôøi
veà coõi cheát cuõng laø moät söï bieåu dieãn ngheä thuaät ñieâu luyeän,
Nguyeãn Tuaân ñaõ troå heát am töôøng cuûa mình vaøo buoåi ca nhaïc cuoái cuøng
naøy. Ñoäc giaû töôûng nhö ñang hoaø mình tham döï vaøo moät
buoåi ñaøn ca khoâng tieàn khoaùng haäu.
“Döôùi
möôøi ngoùn tay hoa muùa deûo quaùnh, tre truùc baät
naåy leân vì thoûa thích. Ñaøn vaø haùt daét nhau maø löôùt
boång. Caäu Laõnh UÙt meàm tay roi, caøng meâ
tôi ñi vì tô truùc ríu ran. Chöa hoài tænh cuoäâc röôïu cuûa aáp, Caäu laïi töï
boài theâm traän röôïu cuûa ñeâm nhaïc”.
Caäu Laõnh nhö ñang nguû caùi giaác thoâi mieân
cuûa aâm nhaïc daãu caû caùi vuøng naøy coù chaùy nhaø ñoäng ñaát caäu cuõng
chaúng hay. Phaàn keát thuùc
Chuøa Ñaøn laø moät taám thaûm kòch, thaûm kòch cuûa ñaøn haùt, Baù Nhôõ say
söa trong tieáng ñaøn ca vaø cuõng nhaän ra mình ñang cheát daàn moøn giöõa
tieáng nhaïc, tieáng truùc tieáng tô ñaùnh leân ñeå ñöa Baù ngaû daàn veà coõi
cheát.
“Coù
ngöôøi töï töû baèng muøi hoa ngaùt, coù ngöôøi töï töû baèng hôi nhaïc”
Baù Nhôõ ñaøn, coâ Tô haùt, Laõnh UÙt caàm chaàu, hoï troå heát taøi
ngheä cuûa mình trong buoåi ñaøn haùt cheát ngöôøi gheâ rôïn vaø chính Nguyeãn
Tuaân cuõng ñaõ troå heát taøi ngheä cuûa oâng ñeå xaây döïng, daøn caûnh cho
buoåi hoøa nhaïc tuyeät dieäu aáy.
Trong phaàn giôùi
thieäu cuoán Yeâu Ngoân, Nguyeãn Ñaêng Maïnh coù vieát.
“Ai
coù ñöôïc caùi maùu ngheä só ñaäm ñaëc vaø caùi kho töø vöïng giaàu coù vaø
ñaày giaù trò taïo hình nhö Nguyeãn Tuaân ñeå moâ taû caùi taâm traïng gheâ
gôùm döõ doäi cuûa moät anh keùp ñaøn taøi hoa quyeát ñem maïng soáng cuûa mình
ñeå ñaùnh ñoåi laáy maáy giaây phuùt ñieân roà cuûa caûm höùng ngheä thuaät,
maáy giaây phuùt choùi ngôøi cuûa anh hoa phaùt tieát, maáy giaáy phuùt khoaùi
caûm tuyeät vôøi cuûa cuoäc giao hoøa
thieâng lieâng giöõa nhöõng taâm hoàn ngheä só tri aâm tri kyû?. .
Vaâng, ñeå vieát ñöôïc nhöõng trang nhö
theá, toâi cho raèng Nguyeãn Tuaân phaûi thaät söï ñaém mình trong theá giôùi
ngheä thuaät maø mình saùng taïo neân”
Khía caïnh thöù ba: quaùi
ñaûn – Ñaây cuõng laø moät ñaëc ñieåm then choát cuûa taùc phaåm, Chuøa Ñaøn
ñaõ naèm trong soá nhöõng truyeän ma quæ Lieâu Trai cuûa Nguyeãn Tuaân, moät
chuyeån höôùng môùi cuûa oâng ñi tìm caûm giaùc laï, noù laø truyeän quaùi ñaûn
cuoái cuøng cuûa oâng vaø phaàn lôùn giaù trò cuûa truyeän, theo toâi nghó laïi
döïa treân tính chaát ma quaùi kinh dò.
Hoaøng Nhö Mai coù
noùi.
“Nhöng cuõng khoâng ít ñoäc giaû, trong ñoù
coù caû nhöõng ngöôøi meán phuïc Nguyeãn Tuaân, toû ra phaân vaân, thaäm chí
coù theå noùi laø hoang mang khi ñoïc Chuøa Ñaøn. Taùc giaû keå moät caâu
chuyeän coù nhieàu yeáu toá hoang ñöôøng khoù tin, hôn theá nöõa, kinh dò, ma
quaùi”
Nhöõng truyeän ma quæ thaät ra khoâng haún laø khoâng coù thaät ôû
theá giôùi höõu hình cuûa loaøi ngöôøi, noù coù theå khoù thaáy ôû nôi thò töù naùo nhieät, nhöng khoâng thieáu gì ôû nôi heûo laùnh xa xoâi
röøng thieâng nöôùc ñoäc Mieân, Laøo vuøng thöôïng du, röøng ruù. . ôû ñaáy coù nhöõng truyeän khoù tin nhöng coù thaät, vaû
laïi ngöôøi saùng taïo ngheä thuaät nhaát laø trong ñeà taøi ma quæ khoâng
nhaát thieát phaûi bò goø boù trong
giôùi haïn naøo. Ngheä thuaät khoâng haún phaûi laø
taû chaân hieän thöïc nhö ôû Thaïch Lam, Toâ Hoaøi. . maø
noù cuõng coù theå laø hö caáu hoaëc ñöôïc mang nhieàu kòch tính.
Nguyeãn Tuaân ñaõ troå heát taøi ngheä
cuûa oâng trong Chuøa Ñaøn ñeå nhuoám cho noù maàu saéc quaùi dò gheâ hoàn,
nhaân vaät, tình tieát ñöôïc bao truøm baèng moät maàu ma quaùi nhö tieáng
khoùc cuûa caäu Laõnh UÙt thöông ngöôøi thieân coå.
“Caäu
Laõnh khoùc to daàn maõi leân . . . Roài tieáng khoùc vuït roáng leân in heät
caùi tieáng ngöôøi röøng . . Côn khoùc roáng ñaõ ñoåi
sang thaønh tieáng huù hoàn. Gioù höu höu treân nöông daâu, keùo leâ theâ
nhöõng tieáng thaûm rôïn aáy xuoáng nhöõng vuøng phuï caän thaáp xa.”
Meâ Thaûo coù moät baõi tha ma choân
röôïu goïi laø töûu phaàn, maû röôïu, treân caùc luoáng maû coù nhöõng theû
tre ghi ngaøy thaùng töøng löùa röôïu,
caûnh ñaøo röôïu ban ñeâm khoâng ngoaøi caùi khoâng khí quaùi ñaûn cuûa Chuøa
Ñaøn.
“Caûnh aáp, nhöõng ñeâm ñaøo röôïu choân, trôû
neân quaùi ñaûn. Khaùch qua ñöôøng ñeâm vaéng töôûng ñaáy laø moät vuï choân
cuûa hoaëc laø ñaøo maû troäm”
Caùc nhaân vaät coù nhöõng caù tính rieâng bieät: Baù Nhôõ trung
thaønh, ngheä só taøi hoa, Laõnh UÙt ñieân roà vì thöông ngöôøi thieân coå, coâ
Tô coù tieáng haùt nhö moïc caùnh bay leân, Chaùnh Thuù hoàn ma chæ chôø ngöôøi
theá maïng ñeå ñaàu thai leân coõi traàn gian. . vaø
caû caây ñaøn cuûa Chaùnh Thuù cuõng ñaõ ñöôïc moâ taû baèng nhöõng neùt kinh
dò, ai caàm ñeán laø phaûi cheát.
“Nguyeân caây ñaøn ñoù hình nhö coù phuø truù yeåm buøa bieác gì aáy. Tang ñaøn laøm baèng naép vaùn thoâi coã
quan taøi moät ngöôøi con gaùi ñoàng trinh. Hoài coøn moà ma nhaø toâi, caùi
ñaøn aáy cuõng ñaõ sinh ra nhieàu chöùng laém roài. Veà sau naøy, cöù vaøo
nhöõng ñeâm toái giôøi . . . nhaát
laø vaøo nhöõng ñeâm aùp ngaøy gioã nhaø toâi, thöôøng caây ñaøn vaãn dôû
giôøi, thaønh ñoå moà hoâi cöù vaõ ra nhö taém vaø thuøng ñaøn phaùt leân
nhöõng tieáng thôû daøi vaø vaät mình vaät maûy vôùi böùc vaùch, cöù luûng
cuûng suoát ñeâm”
Taâm hoàn phong phuù vaø giaàu töôûng töôïng nhö Nguyeãn Tuaân ñaõ
khieán cho caâu chuyeän ngaøy caøng trôû neân kyø aûo nhö roàng bay phöôïng
muùa ñaäm neùt quaùi ñaûn gheâ rôïn vôùi nhöõng tình tieát maø trong vaên
chöông Vieät Nam coù leõ chæ coù oâng nghó ra ñöôïc, xaây döïng nhaân vaät
ngöôøi vôùi nhöõng caù tính kyø dò, Nguyeãn Tuaân cuõng döïng leân nhaân vaät
hoàn ma döôùi cung Thuûy Tinh nhö Chaùnh Thuù ñaøn haùt cho Dieâm Vöông trong
möôøi vöông phuû toái taêm cöïc khoå quaù muoán ñaàu thai leân döông theá,
Chaùnh ñaõ hieän veà noùi cho coâ Tô bieát seõ baét Baù Nhôõ xuoáng theá maïng
cho y.
“Coâ Tô ngoài haún daäy thì khoâng thaáy gì nöõa. Vaø moät ñieàu laï laø trong buoàng thôø
laïi coù aùnh ñeøn, ai thaép?. . . ba sôïi daây tieåu
daây trung daây ñaïi ôû ñaøn ñaùy keá tieáp nhau maø cuøng ñöùt. Moät con ñom
ñoùm vôøn bay treân caây ñaøn nheã nhaïi moà hoâi. Treân neàn tang ñaøn goã
ngoâ ñoàng, coù nhöõng ñoám laân tinh laäp loøe. Coâ Tô laïi
gaàn nhìn thì môùi bieát ñaáy laø maùu cuûa daây ñaøn ñöùt. Ñaàu caùc
daây coøn rung leân, ruoät sôïi tô ræ tuoân ra moät thöù nöôùc ñaëc seät nhö
maùu con giôøi leo vaø xanh ñuïc nhö ruoät boï neït.”
Vaø roài khi Baù Nhôõ naâng cheùn ñoäc aåm taïi nhaø coâ Tô qua hình aûnh moät toäi nhaân saép leân ñoaïn ñaàu ñaøi
môû ñaàu cho nhöõng caûnh gheâ rôïn cuûa cuûa buoåi ñaøn haùt gieát ngöôøi.
“Bôûi
vì, choác nöõa - chæ moät choác nöõa thoâi – khi maø Baù Nhôõ caàm ñuùng caây
ñaøn thôø aáy leân, heã baét ñaàu soøng leân ba tieáng töùc laø kyù vaøo moät
baûn aùn töû hình ñaáy”
Caây ñaøn thì quaùi
gôû, tieáng ñaøn ngaäm nguøi, ngeïn ngaøo u uaát. . y
nhö côn gioù chaúng loït keõ maønh thöa nhöng gheâ rôïn nhaát cuûa ñoaïn keát
cuûa taùc phaåm, caùi cheát oan nghieät
cuûa Baù Nhôõ bò Chaùnh Thuù goïi hoàn.
“Trong buoàng Chaùnh Thuù coù tieáng cöôøi saèng saëc ôû sau caùi baøi
vò. Baùt göông baøn thôø söù
cheû doïc laøm hai maûnh, tieáng neû toaùc to goïn nhö maét tre noå trong löûa.
Hai maûnh söù nhaøo laên xuoáng neàn ñaát, keâu ñaùnh xoaûng. Rieâng coâ Tô nhaän thaáy tieáng ñoå vôõ naøy vaø hieåu noù laø ñieàm
baùo hieäu moät ñieàu linh thieâng gì. Qua caùi maøn moûng
nöôùc maét, ngöôøi haùt tröøng tröøng vaøo ngöôøi ñaøn. Baù Nhôõ voán
ñaõ coøm, giôø laïi caøng khoâ suùt haún ñi. Maùu tuoân ra nhieàu qua, ñaùnh
ñoáng quanh choã Baù Nhôõ nhö moät khoái hoàng hoa.”
Maùu
tuoân töø naêm ñaàu ngoùn tay qua nhöõng tieáng ñaøn u
uaát vaø keát thuùc baèng caùi cheát theâ thaûm cuûa ngöôøi taøi hoa baïc
meänh.
“Maùu tuoân ñaõ heát chaát noàng vaø chæ coøn toûa ra moät muøi tanh
nhaït.
Baù Nhôõ guïc vaøo ñaøn, naùch caép
laáy thaønh ñaøn maø nhoaøi ra giöôøng. Goã buïc ñeâm vaø thaân ngöôøi nhoaøi
ra kia laïnh baèng nhau.
Phía sau gaùy Baù Nhôõ, vuït bay leân
moät con böôùm ñen loang loå nhöõng chaám troøn hoàng hoaøng.
Tinh hoàn Baù Nhôõ ñaõ xuaát thoaùt ra kia ñang ríu ñoâi caùnh oám roài bieán daàn vaøo boùng
khuya. Moät con chaâu chaáu ma noå ruoät treân tim
neán laû lay”
Theá laø heát haún ngaân
rung cuûa chæ ñaøn.
Ñieäu haùt Hoaø Maõ, chöa quaù moät
phaàn ba”
Vaø roài caây ñaøn Baù Nhôõ vuøa buoâng ra cuõng noå tan thaønh
töøng maûnh giöõa tieáng khoùc nöùc nôû cuûa coâ Tô. Caûnh gheâ rôïn cuoái cuøng cuûa Chuøa Ñaøn khi Baù Nhôõ ñöôïc döa
veà mai taùng taïi Meâ Thaûo. Chuû aáp Laõnh UÙt ñaõ
cho khai quaät goø röôïu vaø roài noåi löûa ñoát töûu phaàn.
“Saün
boù ñuoác chaùy, laõnh UÙt vöùt luoân vaøo töûu phaàn khai quaät. Goø röôïu phaùt hoûa. Löûa men kheâ noàng
boác leân lieân tieáp. Cho ñeán heát canh ba maø ngoïn
löûa men röôïu xanh leø cuõng chöa dòu ngoïn. Ñeâm phoùng hoaû töûu
phaàn, thaûo moäc chim muoâng vuøng Meâ Thaûo bò moät traän say laây. Caây caønh coû laù ñeàu mieân man ruõ röôïu raàu nhuõn. Thuù ngaøn roáng to leân nhö caûnh ñoäng röøng. Chim bò say,
caùnh cuïp cöùng laïi maø lìa khoûi toå, ruïng xuoáng ñaát nhö quaû chín rôøi
caønh meï”
Coù theå noùi Nguyeãn Tuaân ñaõ troå heát taøi ngheä cuûa mình, oâng
ñaõ vaän duïng heát trí töôûng töôïng ñeå döïng leân hoaït caûnh buoåi ñaøn
haùt, ñoù laø moät taán thaûm kòch keát thuùc moät ñôøi ngöôøi khieán ta khoâng
khoûi ngaäm nguøi cho kieáp nhaân sinh. Baù Nhôõ ñaõ mang baûn aùn töû hình, cuoái cuøng Baù ñaõ
buoâng xuoâi cuoäc ñôøi cho soá meänh khi nhaát quyeát oâm caây ñaøn cuûa
Chaùnh Thuù ñeå taáu leân nhöõng baûn nhaïc ñònh meänh keát thuùc ñôøi mình.
Ñoïan keát taán thaûm kòch ñaõ dieãn
ra ngoaøi söùc töôûng töôïng cuûa ngöôøi ñoïc khieán ta coù caûm töôûng nhö ñang mô mô
maøng maøng khoâng bieát mình ñang soáng treân döông gian hay döôùi aâm caûnh.
“Nhôø
theá oâng ñaõ coù theå taïo ra ñöôïc nhöõng caûnh töôïng maø ngöôøi ñoïc khoù
phaân bieät ñöôïc laø aâm hay döông, laø ngöôøi soáng hay ngöôøi cheát, laø
theá giôùi oâng töôûng töôïng ra hay nhöõng ñieàu oâng tin nhö theá thaät vaø
nhìn thaáy nhö theá thaät”
Nguyeãn Ñaêng Maïnh
– Lôøi giôùi thieäu cuoán Yeâu Ngoân.
Nguyeãn Tuaân ñaõ soáng thaät söï vôùi
hoàn ma, vôùi caùc nhaân vaät quaùi ñaûn cuûa oâng ñeå ñöa ngöôøi ñoïc vaøo
moät theá giôùi ma quaùi cho ñeán khi taán thaûm kòch ñaõ keát thuùc, ta vaãn
töôûng nhö ñang soáng trong côn aùc moäng khoâng bieát ñaâu laøhö ñaâu laø
thöïc, ñaâu laø döông gian ñaâu laø aâm phuû.
Veà giaù trò vaên chöông, ñoaïn keát taán thaûm kòch
ñaõ ñöa Chuøa Ñaøn leân ñeán toät ñænh cuûa ngheä thuaät, khoâng coøn gì cao
hôn ñöôïc.