Vol. 19  2/2004                                                                                               3rd year edition

Editor-in-chief:  Ñoã Hoaøng Nghóa    phutavanthu@yahoo.com 

 

If you cannot read this page please click  HERE  and follow instructions to download free VNI fonts..

Chæ daån caùch download font VNI mieån phí ñeå ñoïc Ñaëc san Vieät Voõ Ñaïo: click  Chæ daån

 

Thaân, Daäu Nieân Lai Kieán Thaùi Bình

 

GS Nguyeãn Lyù-Töôûng

 

Naêm 2004 laø naêm Giaùp Thaân, laø naêm con khæ.  Nghieân cöùu söû saùch töø xöa ñeå laïi, nhaát laø caùc pho coå söû vieát baèng chöõ Haùn cuûa nöôùc ta nhö Ñaïi Vieät Söû Kyù Toaøn Thö cuûa Ngoâ Só Lieân (ñôøi nhaø Leâ); Khaâm Ñinh Vieät Söû Thoâng Giaùm Cöông Muïc cuûa Quoác Söû Quaùn nhaø Nguyeãn; Ñaïi Nam Thöïc Luïc Chính Bieân vaø Tieàn Bieân cuûa Quoác Söû Quaùn nhaø Nguyeãn; Ñaïi Nam Lieät Truyeän Tieàn Bieân vaø Chính Bieân cuûa Quoác Söû Quaùn nhaø Nguyeãn; Ñaïi Nam Nhaát Thoáng Chí vaø caùc taùc phaåm khaùc, v.v.. Chuùng toâi ghi nhaän moät soá bieán coá quan troïng xaûy ra trong nuôùc Vieät Nam vaøo nhöõng naêm Thaân caän ñaïi nhö sau:

 

       Bính Thaân (1776): Töø naêm 1772, Taây Sôn khôûi nghóa roài daàn chieám caùc tænh Bình Ñònh, Quaûng Ngaõi tieán ra Quaûng Nam. Thaùng 5 naêm Giaùp Ngoï (1774), Trònh Saâm sai töôùng Hoaøng Nguõ Phuùc ñem quaân vöôït soâng Gianh vaøo chieám Thuaän Hoùa. Cuoái naêm ñoù, chuùa Nguyeãn Phuùc Thuaàn chaïy vaøo Gia Ñònh. Quaân Trònh chieám Phuù Xuaân töø 1775. Cuoái naêm AÁt Muøi (1775-1776), Chuùa Trònh Saâm trieäu Hoaøng Nguõ Phuùc veà vaø cho Buøi Theá Ñaït vaøo thay. Naêm Bính Thaân (1776), Buøi Theá Ñaït cai trò ñaát Thuaän Hoùa, coù Leâ Quyù Ñoân laø vaên thaàn giuùp, toå chöùc laïi vieäc haønh chaùnh, môû khoa thi, tha thueá cho daân, khuyeán khích khai hoang, buoân baùn, v.v...

 

     Maäu Thaân (1788): Sau khi Nguyeãn Hueä keùo quaân ra Baéc dieät ñöôïc hoï Trònh, ñöôïc vua Leâ Hieån Toâng gaû coâng chuùa Ngoïc Haân. Vua Leâ Hieån Toâng maát, Nguyeãn Hueä laäp chaùu cuûa Leâ Hieån Toâng laø Leâ Duy Kyø leân laøm vua (töùc Leâ Chieâu Thoáng). Nguyeãn Nhaïc ñöôïc tin lieàn töø Quy Nhôn keùo quaân ra Baéc khuyeân Nguyeãn Hueä ruùt quaân veà, ñeå Nguyeãn Höõu Chænh ôû laïi. Con chaùu hoï Trònh laø Trònh Boàng vaø Trònh Leä trôû laïi Thaêng Long tranh chaáp quyeàn haønh, laán eùp vua Leâ. Leâ Chieâu Thoáng goïi Nguyeãn Höõu Chænh ôû Ngheä An ra giuùp. Chænh loaïi ñöôïc theá löïc hoï Trònh, cuûng coá ngai vaøng cho nhaø Leâ. Sau ñoù, Chænh laïi chuyeân quyeàn. Nguyeãn Hueä ôû Phuù Xuaân ñöôïc tin, cho Vuõ Vaên Nhaäm ñem quaân ra ñaùnh Nguyeãn Höõu Chænh. Chænh bò thua, bò gieát.

 

        Thaùng Gieâng naêm Maäu Thaân (1788), vua Leâ Chieâu Thoáng boû kinh thaønh troán leân phía Baéc nöông nhôø Döông Ñình Tuaán. Vuõ Vaên Nhaäm baét ñöôïc em cuûa Döông Ñình Tuaán teân laø Lung tra hoûi. Vua sôï Tuaán thay loøng ñoåi daï neân cuøng Nguyeãn Ñình Giaûn boû troán qua huyeän Gia Ñònh. Baáy giôø chæ coù Vuõ Trinh, Ngoâ Chí vaø Traàn Danh AÙn ôû beân caïnh vua maø thoâi. Thaùng Hai, vua ñi ñeán Chí Linh vaø truyeàn hòch caàn vöông. Thoå haøo caùc nôi noåi daäy uûng hoä vua Leâ, choáng Taây Sôn...

 

      Thaùng Tö naêm Maäu Thaân (1788), Nguyeãn Hueä ñöôïc tin Vuõ Vaên Nhaäm caäy coâng loäng quyeàn. Vuõ Vaên Nhaäm laø con reå Nguyeãn Nhaïc maø luùc ñoù giöõa anh em Taây Sôn ñang coù chuyeän baát hoøa: Nguyeãn Hueä ñem quaân ñaùnh Nguyeãn Nhaïc ôû Quy Nhôn. Vì theá, sau khi giaûi quyeát vuï tranh chaáp noäi boä xong, Hueä lieàn ñem quaân ra Baéc gieát Vuõ Vaên Nhaäm vaø trao quyeàn cho Ngoâ Vaên Sôû. Nguyeãn Hueä ra leänh luøng baét vua Leâ Chieâu Thoáng khoâng ñöôïc beøn ñaët ngöôøi chuù cuûa vua Leâ laø Leâ Duy Caån leân laøm Giaùm Quoác, cho Ngoâ Thôøi Nhaäm laøm Laïi boä taû thò lang, Phan Huy Ích laøm Hình boä taû thò lang...ñeå giuùp Ngoâ Vaên Sôû. Sau ñoù, Hueä ruùt quaân veà Phuù Xuaân.

 

        Thaùng 7, naêm Maäu Thaân (1788) Hoaøng Thaùi Haäu, meï vua Leâ Chieâu Thoáng, qua nhaø Thanh xin quaân cöùu vieän. Nguyeân vaøo thaùng Gieâng naêm Maäu Thaân (1788) khi vua Leâ Chieâu Thoáng chaïy ra khoûi kinh thaønh thì Thaùi Haäu cuõng nhö Hoaøng Haäu moãi ngöôøi moät ngaõ, khoâng gaëp ñöôïc vua. Thaùi Haäu ñeán Cao Baèng bò chaën ñöôøng, may coù Leâ Quyùnh vaø caùc trung thaàn baûo veä ñöa baø qua Long Chaâu (Trung Quoác). Thaùi Haäu coù ñem theo ngöôøi con cuûa vua Leâ Chieâu Thoáng vaø ñöôïc Toång Ñoác Löôõng Quaûng laø Toân Só Nghò ñoùn tieáp. Toân Só Nghò trình leân vua Caøn Long nhaø Thanh xin ñem quaân qua ñaùnh Taây Sôn...Toân Só Nghò nhaän ñöôïc thô traû lôøi cuûa vua Caøn Long “ñoàng yù cho cöû ñaïi binh chinh phuïc An Nam” lieàn cho Leâ Quyùnh trôû veà nöôùc baùo tin cho vua Leâ Chieâu Thoáng bieát. Vua Leâ Chieâu Thoáng nghe tin ñoù, lieàn sai Leâ Duy Ñaûn vaø Traàn Danh AÙn leân bieân giôùi ñoùn quaân nhaø Thanh.

 

      Thaùng 10 naêm Maäu Thaân (1788), quaân Thanh vaøo nöôùc ta, töôùng Taây Sôn laø Ngoâ Vaên Sôû cuøng caùc quan Taây Sôn theo keá hoaïch ruùt lui giöõ ñeøo Tam Dieäp ñeå ñôïi quaân Nguyeãn Hueä töø Phuù Xuaân keùo ra Baéc. Baáy giôø vua Leâ Chieâu Thoáng ñang troán traùnh ôû vuøng Phöôïng Nhaõn (Baéc Ninh) lieàn trôû veà Thaêng Long theo chaân quaân Toân Só Nghò...Thaùng 11, nhaø Thanh phong cho Leâ Chieâu Thoáng laøm An Nam quoác vöông. Thaùi Haäu töø Trung Quoác trôû veà nöôùc. Vua Leâ Chieâu Thoáng vaøo Thaêng Long, trò toäi nhöõng ngöôøi baát trung vôùi vua vaø ban thöôûng cho nhöõng ngöôøi coù coâng.

 

      Nguyeãn Hueä ôû Phuù Xuaân ñöôïc tin lieàn töï toân leân ngoâi vua, ñoåi teân laø Nguyeãn Quang Bình, nieân hieäu laø Quang Trung Hoaøng Ñeá, tröôùc khi ñem quaân ra Baéc, ñeán Thanh Ngheä, döøng chaân tuyeån theâm quaân, ñöôïc 8 vaïn ngöôøi, taïm ñoùng quaân ôû Thoï Haïc, cho ngöôøi ñöa thö cho Toân Só Nghò “xin ñaàu haøng”, trong thö lôøi leõ raát khieâm toán. baáy giôø laø thaùng Chaïp naêm Maäu Thaân, Nguyeãn Hueä cho töôùng só aên Teát tröôùc vaø heïn seõ vaøo thaønh Thaêng Long tröôùc ngaøy 7 Teát naêm sau (Kyû Daäu, 1789).

 

       Canh Thaân (1800): Voõ Taùnh bò vaây trong thaønh Bình Ñònh. Thaùng Gieâng, boä binh cuûa Traàn Quang Dieäu (Taây Sôn) ñaùnh tôùi Thaïch Taân (Beán Ñaù), thuûy binh cuûa Voõ Vaên Duõng vaøo cöûa Thò Naïi (Quy Nhôn). Tröôùc theá maïnh cuûa quaân Taây Sôn, caùc töôùng Nguyeãn ruùt quaân vaøo trong thaønh Bình Ñònh, giöõ chaët, khoâng ra ñaùnh. Voõ Taùnh sai Leâ Chaát veà Gia Ñònh baùo caùo tình hình cho vua Gia Long bieát. Quaân Taây Sôn tieán saùt chaân thaønh khieâu chieán, Voõ Taùnh vaãn khoâng ra. Traàn Quang Dieäu noùi vôùi Voõ Vaên Duõng raèng:“Taùnh khoâng ra ñaùnh laø muoán laøm giaø yeáu quaân ta.”

 

Dieäu cho daép luõy ôû ngoaøi thaønh, chu vi 4340 tröôïng, moãi tröôïng ñaët hai ngöôøi canh giöõ, quaân bao vaây maáy voøng quanh thaønh. Voõ vaên Duõng thì ñem taøu chieán chaän cöûa bieån Thò Naïi. Thaùng 4 naêm Canh Thaân (1800), quaân Gia Ñònh do Nguyeãn Ñöùc Xuyeân chæ huy ñaõ ñeán Dieân Khaùnh, löu laïi ñoù chôø leänh. Thuyeàn cuûa vua Gia Long vaøo cöûa Cuø Huaân (thuoäc Phuù Yeân), Nguyeãn Vaên Thaønh ñaùnh Hoäi An (thuoäc Phuù Yeân). Voõ Taùnh nghe quaân cöùu vieän ñeán lieàn môû cöûa thaønh ra ñaùnh quaân Taây Sôn, ñoát phaù roài chieàu laïi ruùt voâ thaønh. Traàn Quang Dieäu vaãn cho quaân bao vaây beân ngoaøi thaønh, vaãn ñeå cho ngöôøi trong thaønh ra vaøo, coá yù cho ngöôøi trong thaønh troán ra xin ñaàu haøng. Lôïi duïng tình traïng ñoù, Voõ Taùnh cho ngöôøi lieân laïc vôùi vua Gia Long ñeå thoâng baùo tin töùc. Quaân Gia Ñònh hai maët thuûy boä khoâng thoâng vôùi nhau, cuõng khoâng laøm theá naøo giaûi vaây cho Voõ Taùnh ñöôïc.

 

      Nhaâm Thaân (1812): vua Gia Long sai Nguyeãn Höõu Thaän (ngöôøi laøng Ñaïi Hoøa, Trieäu Phong, Quaûng Trò) ñi söù nhaø Thanh. Thaän laø ngöôøi gioûi veà toaùn hoïc, thieân vaên, ñòa lyù vaø caùc moân khoa hoïc khaùc, trong thôøi gian tieáp xuùc vôùi caùc nhaø khoa hoïc Trung Hoa, oâng ñaõ trao ñoåi, hoïc hoûi theâm ñöôïc nhieàu ñieàu. Vua töøng cuøng baøn baïc vôùi oâng veà thieân töôïng, raát khen ngôïi.

 

Hieáu Khang Hoaøng haäu (meï vua Gia Long) maát. Vua choïn choã ñaát ñeå an taùng vaø ñònh ngaøy ninh laêng. Hoaøng thaùi haäu laø ngöôøi laøng An Du, huyeän Vónh Linh, tænh Quaûng Trò. Nguyeãn Vaên Thaønh daâng cho vua moät phong thö daùn kín, ñeà nghò 4 ñieàu:-1.xin sôùm laäp thaùi töû vaø phong töôùc hieäu cho caùc hoaøng töû ñeå yeân loøng ngöôøi;-2. xin cho khaéc in vaø ban haønh luaät ñeå roõ phaùp luaät;-3.xin choïn nho thaàn ñeå sung vaøo Söû cuïc;-4.Xin cheá phuïc nöôùc Phieân ñeå choán bieân cöông ñöôïc yeân. Vua cho Leâ Vaên Duyeät laøm Toång Traán Gia Ñònh thay Nguyeãn Vaên Nhaân vaø cho Tröông Taán Böûu laø Phoù Toång Traán.

 

      Giaùp Thaân (1824): Vua Minh Maïng ra leänh tieáp tuïc ñaøo keânh Vónh Teá, laáy daân caùc traán thuoäc thaønh vaø nöôùc Chaân Laïp (Cao Mieân) goàm 24.700 ngöôøi ñeå laøm vieäc. Vua duï raèng:“Vieäc ñaøo soâng Vónh Teá laø vaâng theo thaùnh toaøn cuûa Hoaøng khaûo Theá Toå Cao Hoaøng Ñeá ta maø laøm, thöïc laø quan yeáu cho quoác keá bieân truø. Nhöng khai ñaøo môùi baét ñaàu, coâng vieäc coøn khoù, traãm vaâng theo chí tröôùc, naêm ngoaùi ñaõ ñaøo, coøn laïi hôn 1.700 tröôïng, aáy laø coøn thieáu caùi coâng moät soït ñaát. Nay nöôùc nhaø nhaøn roãi, chính neân kòp thôøi laøm tieáp cho xong, ñeå laøm keá nhoïc moät laàn ñöôïc roãi maõi maõi”. Cho Phaïm Ñaêng Höng laøm Thöôïng Thö boä Leã. Hai ngöôøi Phaùp laø Chaigneau (Nguyeãn Vaên Thaéng) vaø Vannier (Nguyeãn Vaên Chaán) ñaõ töøng giuùp vua Gia Long laäp ñöôïc nhieàu coâng lôùn. Vua Gia Long cho laøm ñeán chöùc Chöôûng Cô, chæ huy taøu Phi Long vaø taøu Phi Phuïng. Sau khi Gia Long maát, hoï daàn daàn trôû neân coâ ñôn vaø coù nhieàu ñieàu khoâng vöøa loøng vôùi vua Minh Maïng, naêm 1824, hoï xin nghæ vieäc vaø xin veà nöôùc.

 

      Bính Thaân (1836): Boä Coâng taâu:“Cöông giôùi maët bieån nöôùc ta coù xöù Hoaøng Sa (Hoaøng Sa xöù: töùc laø ñaûo Hoaøng Sa) raát laø hieåm yeáu. Tröôùc ñaõ phaùi veõ baûn ñoà maø hình theå noù xa roäng, môùi chæ ñöôïc moät nôi, cuõng chöa roõ raøng. Haøng naêm neân phaùi ngöôøi ñi doø xeùt cho khaép ñeå thuoäc ñöôøng bieån. Xin töø naêm nay trôû veà sau, moãi khi ñeán haï tuaàn thaùng Gieâng, choïn phaùi bieàn binh thuûy quaân vaø veä Giaùm thaønh ñaùp moät chieác thuyeàn oâ, nhaèm thöôïng tuaàn thaùng Hai thì ñeán Quaûng Ngaõi, baét hai tænh Quaûng Ngaõi, Bình Ñònh thueâ moät chieác thuyeàn cuûa daân höôùng daãn ra ñuùng xöù Hoaøng Sa. Khoâng cöù laø ñaûo naøo, hoøn naøo, baõi caùt naøo, khi thuyeàn ñi ñeán, cuõng xeùt xem xöù aáy chieàu daøi, chieàu ngang, chieàu cao, chieàu roäng, chu vi, vaø nöôùc bieån boán beân xung quanh noâng hay saâu, coù baõi ngaàm, ñaù ngaàm hay khoâng, hình theá hieåm trôû, bình dò theá naøo, phaûi töôøng taát ño ñaïc, veõ thaønh baûn ñoà. Laïi xeùt ngaøy khôûi haønh, töø cöûa bieån naøo ra khôi, nhaèm phöông höôùng naøo ñi ñeán xöù aáy, caên cöù vaøo thuyeàn ñi, tính öôùc ñöôïc bao nhieâu daëm. Laïi töø xöù aáy troâng vaøo bôø bieån, ñoái thaúng vaøo laø tænh haït naøo, phöông höôùng naøo, ñoái cheânh cheách laø tænh haït naøo, phöông höôùng naøo, caùch bôø bieån chöøng bao nhieâu daëm. Nhaát nhaát noùi roõ, ñem veà daâng trình”. Vua y lôøi taâu, sai suaát ñoäi Thuûy quaân Phaïm Höõu Nhaät ñem binh thuyeàn ñi. Chuaån cho mang theo 10 caùi baøi goã, ñeán nôi döïng laøm daáu ghi (moãi baøi goã daøi 5 thöôùc roäng 5 taác, daøy 1 taác, maët baøi khaéc nhöõng chöõ “Minh Maïng thöù 17, naêm Bính Thaân, thuûy binh chaùnh ñoäi tröôûng, suaát ñoäi Phaïm Höõu Nhaät, vaâng meänh ñi Hoaøng Sa troâng nom ño ñaïc ñeán ñaây löu daáu ñeå ghi nhôù” (trích Ñaïi Nam Thöïc Luïc chính bieân, ñeä nhò kyû, naêm Minh Maïng thöù 17, baûn dòch Vieän Söû Hoïc Haø Noäi, 1967, trang 30-31)

 

        Maäu Thaân (1848):Vua Thieäu Trò maát vaøo thaùng 9 naêm Ñinh Muøi (1847), thaùng 10 naêm ñoù, hoaøng töû thöù hai laø Nguyeãn Phuùc Hoàng Nhaäm leân noái ngoâi nhöng qua naêm sau, Maäu Thaân (1848) môùi chính thöùc laáy nieân hieäu laø Töï Ñöùc nguyeân nieân (naêm thöù nhaát). Nhaân ngaøy Teát, vua maëc aùo caùt phuïc, thaân ñeán cung hoaøng maãu (Thaùi haäu Töø Duõ, meï cuûa vua) chuùc möøng vaø daâng 100 laïng vaøng, 1000 laïng baïc. Leã xong, vua ngöï ñieän Vaên Minh ñeå cho caùc quan ñeán chuùc möøng. Vua sai Phan Thanh Giaûn, Thöôïng Thö boä Hình boùi ngaøy toát ñeå laøm leã teá Nam Giao. Vua môùi leân ngoâi, neân ôû nhaø rieâng laøm vieäc vì ñang coù tang, khoâng ngöï ôû ñieän Caøn Thaønh. Vua duøng ñieän Hoaøng Phuùc laøm nhaø ñeå tang.

 

       Vua nöôùc Cao Mieân laø Naëc OÂng Chaên tröôùc ñaây ñaõ thaàn phuïc nöôùc ta. Khi Naëc OÂng Chaên maát, con gaùi laø Ngoïc Vaân leân noái ngoâi. Xaù OÂng Giun laø em vua Naëc OÂng Chaên ñaõ chaïy qua nöôùc Xieâm vaø vua Xieâm cho 100 ngöôøi ñeán OÂ-dong phong cho Xaù OÂng Giun laøm vua nöôùc Cao Mieân. Vì theá vua Thieäu Trò môùi cho Tröông Minh Giaûng ñem quaân qua baûo hoä Cao Mieân, giuùp Ngoïc Vaân cai trò nöôùc aáy. Vua phong cho Ngoïc Vaân laøm Myõ Laâm quaän chuùa vaø ñoåi teân nöôùc Cao Mieân laøm Traán Taây thaønh. Veà sau Xaù OÂng Giun veà quy thuaän nöôùc ta. Vua laïi cho Xaù OÂng Giun laøm vua Cao Mieân vaø Ngoïc Vaân laøm quaän chuùa nhö tröôùc. Nhöng vì aùp löïc cuûa nöôùc Xieâm, neân Xaù OÂng Giun laïi nhaän söï phong vöông cuûa vua Xieâm.

 

        Ñaïi thaàn Voõ Xuaân Caån (Ñoâng Caùc ñaïi Hoïc Só) taâu xin vua Töï Ñöùc phong töôùc cho doøng doõi cuûa Anh Dueä Thaùi Töû (töùc Nguyeãn Phuùc Caûnh, con tröôûng vua Gia Long). Nguyeân töø thôøi vua Minh Maïng, hai ngöôøi con cuûa Thaùi Töû Nguyeãn Phuùc Caûnh laø Nguyeãn Phuùc Myõ Ñöôøng vaø Nguyeãn Phuùc Myõ Thuøy bi toäi. Myõ Ñöôøng bò truaát pheá laøm daân thöôøng, Myõ Thuøy vì oám beänh maø cheát. (Thöïc ra caû hai ngöôøi naày ñeàu bò haïi do söï ganh gheùt cuûa vua Minh Maïng khoâng muoán cho doøng con tröôûng cuûa vua Gia Long coù theá löïc sôï tranh ñoaït ngoâi vua cuûa con chaùu Minh Maïng sau naày). Doøng doõi Thaùi Töû Caûnh chæ coøn moät ngöôøi chaùu noäi laø Leä Chung (con Myõ Ñöôøng) ñaõ ñöôïc phong laøm Caûm Hoùa Haàu ñeå coi giöõ vieäc thôø töï toå tieân (Nguyeãn Phuùc Caûnh töùc Anh Dueä Hoaøng Thaùi Töû). Voõ Xuaân Caån ñaõ nhaéc laïi coâng lao cuûa Hoaøng Haäu vua Gia Long vaø con cuûa baø laø Thaùi Töû Nguyeãn Phuùc Caûnh ñoái vôùi vieäc khai saùng nhaø Nguyeãn thôøi Gia Long ñeå xin vua Töï Ñöùc xeùt laïi baûn aùn thôøi Minh Maïng vaø phong töôùc cho hoï. Vua ñoàng yù.

 

       Tuø tröôûng nöôùc Thuûy Xaù vaø Hoûa Xaù (ngöôøi thieåu soá ôû Taây Nguyeân) ñeán chuùc möøng vaø daâng caùc saûn phaåm ñòa phöông nhö ngaø voi, söøng teâ giaùc, traàm höông...

 

      Vua ban haønh leänh caám ñaïo Thieân Chuùa:“Töø nay phaøm nhöõng ñaïo tröôûng ôû Taây döông leùn ñeán nöôùc ta thì cho quaân daân moïi ngöôøi ai coù theå baét ñöôïc giaûi noäp quan, thöôûng cho 300 laïng baïc. Coøn ngöôøi ñaïo tröôûng Taây döông aáy do quan sôû taïi xeùt hoûi roõ raøng lai lòch, laäp töùc ñem vieäc daâng taâu, cho ñem ñích thaân teân phaïm aáy neùm boû xuoáng soâng bieån. Coøn nhö nhöõng ñaïo tröôûng vaø boïn theo ñaïo “ngöôøi trong nöôùc”, xin cho caùc nha xeùt vieäc hình 2,3 laàn baûo cho bieát toäi, neáu chuùng bieát hoái caûi boû ñaïo, böôùc qua thaäp giaù, thì thaû ra ngay. Ngöôøi naøo khoâng chòu böôùc qua thaäp giaù thì ngöôøi ñaïo tröôûng phaûi bò xöû töû; daân theo ñaïo thì thích chöõ “taû ñaïo” vaøo maët, ñuoåi veà, ghi teân vaøo soå daân. Neáu bieát hoái caûi, thì cuõng cho ñeán quan ñeå xoùa boû chöõ aáy. Laïi caùc ngöôøi can phaïm veà ñaïo Da-toâ hieän ñöông giam caàm xin cuõng phaân bieät ñaïo tröôûng vaø ngöôøi daân theo ñaïo, chieáu theo nhö treân maø laøm”. (Trích dòch nguyeân vaên trong Ñaïi Nam Thöïc Luïc Chính Bieân, ñeä töù kyû, quyeån II) (Chuù thích: chöõ “Cristus” töø tieáng Latin dòch ra tieáng Anh laø Christ, ñöôïc phieân aâm qua chöõ Haùn laø Da-toâ töùc laø Jesus Christ laø teân cuûa Ñöùc Chuùa Gieâsu, Ñaáng saùng laäp ra ñaïo Thieân Chuùa hay coøn goïi laø ñaïo Coâng Giaùo).

 

       Theo ñeà nghò cuûa Voõ Xuaân Caån (Ñoâng Caùc Ñaïi Hoïc Só) vua cho xeùt laïi vuï aùn Nguyeãn Vaên Thaønh, Leâ Vaên Duyeät, Leâ Chaát laø caùc khai quoác coâng thaàn thôøi Gia Long; cho tìm con chaùu cuûa caùc vò ñoù laø: Nguyeãn Vaên Toaïi (chaùu Nguyeãn Vaên Thaønh), Leâ Vaên Dieãn (chaùu goïi Leâ Vaên Duyeät baèng oâng chuù baùc), Leâ Luaän (chaùu leâ Chaát) cho ñöôïc boå duïng laøm cai ñoäi.

 

       Canh Thaân (1860): Quaân Phaùp ñaùnh chieám nhieàu nôi ôû Gia Ñònh vaø ñoùng quaân ôû ñoù; ñoàng thôøi cuõng ñaùnh phaù caùc ñoàn phoøng giöõ cöûa bieån cuûa ta nhö Chaân Saûng, Ñònh Haûi, Traø Sôn, An Haûi, Ñieän Haûi. Vua sai Nguyeãn Troïng Thao ñeán Gia Ñònh ñeå ñoân ñoác vieäc quaân. Vua sai ñình thaàn hoäi baøn hoøa öôùc do Phaùp ñeà nghò (11 khoaûn). Vua noùi raèng coù 8 ñieàu quan troïng trong ñoù coù 3 ñieàu nhö:“khoâng neân baét giöõ xeùt hoûi vaø xaâm phaïm taøi saûn cuûa ngöôøi trong nöôùc theo ñaïo” thì taïm theo ñöôïc. Boïn theo ñaïo aáy chæ coù baáy nhieâu ngöôøi maø thoâi (soá ít), ai giaø cheát thì thoâi, khoâng ñöôïc theâm ngöôøi khaùc. Neáu laøm traùi ñieàu ñoù thì trò toäi khoâng tha. Nöôùc ta baét ñöôïc ñaïo tröôûng, neáu xeùt ra noù khoâng duï doã ngöôøi ngoaøi, cuõng khoâng laøm ñieàu gì sai traùi, cuõng tha khoâng goâng cuøm hay gieát cheát, nhöng giao cho hoï nhaän veà khoâng ñöôïc ôû laïi. Neáu coøn chieâu duï ngöôøi khaùc cuõng laø can phaïm pheùp nöôùc thì trò toäi khoâng tha...”

 

     Thaùng Ba naêm canh Thaân (1860), quaân Phaùp ñaùnh phaù, ñoát heát caùc ñoàn Traø Sôn, An Haûi, Dieän Haûi (thuoäc Ñaø Naüng) roài ruùt ñi. Vua duï cho quaân thöù Quaûng Nam phaûi tính caùch phoøng bò vaø caùc ñòa phöông coù cöûa bieån, bôø bieån thì phaûi canh phoøng.

 

        Caùc tænh taâu veà noùi vieäc nghò hoøa laø hoûng vaø xin “ñaùnh Phaùp”. Vua hoûi yù Tröông Ñaêng Queá (Phuï Chính Ñaïi Thaàn), oâng taâu raèng:“Nay ñaùnh noù thì theå chöa ñaùnh noåi, ñuoåi noù thì cô cuõng chöa tieän. Nay hoï xin hoøa thì chöôùc löôïng maø toøng quyeàn, coù ñieàu gì khoâng neân, maø noùi nhieàu cho röôøm ra! Cöù nhö lôøi caùc ngöôøi baøn ñeàu noùi raèng: khoâng neân hoøa, theá thì ñaùnh giöõ theá naøo ñeå giöõ vöõng bôø coõi, xöû trí theá naøo cho daân binh ñöôïc nghæ ngôi?”

 

      Ngöôøi Cao Mieân thaáy quaân Phaùp ñeán uy hieáp nöôùc ta thì noåi loaïn, ñem quaân ñaùnh vaøo caùc tænh bieân giôùi phía Nam. Veà sau, hoï tìm caùch lieân laïc vôùi Phaùp vaø röôùc ngöôøi Phaùp vaøo nöôùc hoï, nhaän söï baûo hoä cuûa Phaùp ñeå choáng laïi nöôùc ta. Vua phaûi ra leänh cho Tröông Minh Giaûng ruùt quaân veà.

 

       Nhaâm Thaân (1872): Söûa sang ñeâ ñieàu ôû 4 phuû huyeän Khoaùi Chaâu, Tieân Höng, Phuù Cöø vaø Höng Nhaân thuoäc tænh Höng Yeân. Giaëc giaû, cöôùp boùc noåi leân khaép nôi ôû mieàn Baéc. Boïn Côø Ñen (Löu Vónh Phuùc), Côø Traéng (Baønh Vaên Nhò), Côø Vaøng (Hoaøng Suøng Anh) töø Trung Quoác traøn sang nöôùc ta, quaáy nhieãu. Vua Töï Döùc phaûi vieát thö cho Ñeà ñoác Phuøng Töû Taøi cuûa nhaø Thanh (ôû Long Chaâu) ñeå phoái hôïp bình ñònh giaëc. OÂng Ích Khieâm vaø Nguyeãn Di phaù tan saøo huyeät giaëc ôû Quaùn Ty (tænh Höng Hoùa), laáy laïi ñöôïc huyeän lî Traán Yeân. Ñaøm Quang Vaên, tri huyeän Hoaønh Boà ôû Quaûng Yeân ñaõ phaù ñöôïc giaëc quaáy phaù ôû vuøng Caùt Baø. Ñeà ñoác Ñinh Hoäi, phoù Ñeà ñoác Traàn Moân, AÙn saùt Hoaøng Dieäu cuøng quaân lính phaù ñöôïc giaëc ôû tænh Baéc Ninh. Thoáng Ñoác Hoaøng Taù Vieâm ñöôïc thöôûng leân moät caáp. Phoù Ñeà ñoác Traàn Maân, Tham taùn OÂng Ích Khieâm, Taùn lyù Nguyeãn Vaên Töôøng phaù ñöôïc ñoàn Thanh Daõ, tænh Thaùi Nguyeân do boïn cöôùp töø Trung Quoác sang. Taát caû ñeàu ñöôïc ban thöôûng. Caùc tænh Sôn Taây, Haø Noäi, Baéc Ninh, Höng Yeân, Haûi Döông bò ñoùi...daân phaûi xieâu taùn, cheát ngoaøi ñöôøng...Toång ñoác laø Hoaøng Taù Vieâm taâu trình vieäc ñoù leân vua. Vua ra leänh cho caùc quan tænh tìm caùch giuùp ñôõ vaø keâu goïi daân giaøu boû tieàn ra giuùp hoaëc chia nhau nuoâi döôõng daân ngheøo. Hoaøng Suøng Anh (giaëc Côø Vaøng) ra haøng taïi tænh Tuyeân Quang vaø xin laäp coâng chuoäc toäi. Ñeâ Vaên Giang vaø ñeâ ôû Höng Yeân bò vôõ, nhieàu nôi khaùc ñeâ cuõng bò vôõ nhö vaäy, maëc duø ñeâ môùi ñöôïc söûa sang. Ruoäng bò luït ngaäp, maát muøa, daân ñoùi...

 

        Giaùp Thaân (1884): Vua Töï Ñöùc maát vaøo ngaøy 14 thaùng 6 naêm Quyù Muøi (1883), sau ñoù laø cuoäc khuûng hoaûng taïi trieàu ñình Hueá goïi laø vuï “Töù nguyeät tam vöông” (trong 4 thaùng maø coù ñeán 03 ngöôøi ñöôïc laäp leân laøm vua. Ñoù laø Duïc ñöùc, Hieäp Hoøa vaø Kieán Phöôùc). Caùc quan Phuï chính ñaïi thaàn Nguyeãn Vaên Töôøng vaø Toân Thaát Thuyeát chòu traùch nhieäm trong vieäc pheá laäp naày. Rieâng quan Phuï chính Traàn Tieãn Thaønh, vì baát ñoàng yù kieán vôùi hai oâng Töôøng vaø Thuyeát neân ñaõ töø chöùc. Sau ñoù cuõng bò gieát cheát moät caùch môø aùm. Vua Kieán Phuùc teân thaät laø Öng Ñaêng, con nuoâi thöù ba cuûa vua Töï Ñöùc, em ruoät Öng Ñöôøng (thöôøng goïi laø hoaøng töû Chaùnh Moâng, laø con nuoâi thöù hai cuûa vua Töï Ñöùc). Caû hai ngöôøi ñeàu laø con cuûa Kieân Thaùi Vöông (Höôøng Cai), em ruoät vua Töï Ñöùc. Öng Ñöôøng leân laøm vua sau khi vua Haøm Nghi löu vong, töùc laø vua Ñoàng Khaùnh.

 

        Döôùi thôøi vua Kieán Phuùc (thaùng 11-1883 ñeán ngaøy 6 thaùng 4 naêm Giaùp Thaân töùc 30-4-1884, vua maát) vaø döôùi thôøi vua Haøm Nghi, noái ngoâi vua Kieán Phuùc töø thaùng 5-1884 ñeán cuoái naêm 1884, coù maáy bieán coá quan troïng sau ñaây:-Quaân Phaùp ñaùnh chieám caùc thaønh trì ôû caùc tænh mieàn Baéc (Cao Baèng, Laïng Sôn, Laøo Kay) do quaân nhaø Thanh chieám ñoùng, quaân Taøu phaûi boû thaønh ruùt lui.-Trieàu ñình Hueá vaø Phaùp laäp Hoøa Öôùc ngaøy 6-6-1884, döôùi thôøi vua Haøm Nghi goïi laø Hoøa Öôùc Giaùp Thaân (hay Hoøa Öôùc Patenoâtre) kyù keát giöõa Patenoâtre (ñaïi dieän Phaùp) vaø Nguyeãn Vaên Töôøng, Phaïm Thaän Duaät, Toân Thaát Phan (ñaïi dieän Vieät Nam), goàm 19 ñieàu khoaûn. Vieät Nam coâng nhaän quyeàn baûo hoä cuûa nöôùc Phaùp.

 

     Hoøa Öôùc naày thay theá Hoøa Öôùc Quyù Muøi (hay Hoøa Öôùc Harmand) goàm 27 ñieàu khoaûn, ñöôïc kyù keát ngaøy 23 thaùng 7 naêm 1883 giöõa Toaøn Quyeàn Phaùp laø Harmand vaø De Champeaux (ñaïi dieän nöôùc Phaùp) vaø Traàn Ñình Tuùc (Khaâm Sai toaøn quyeàn), Nguyeãn Troïng Hôïp (phoù Khaâm Sai) ñaïi dieän cho Vieät Nam. -Vieäc taán toân vua Haøm Nghi leân ngoâi do hai quan Phuï chính Nguyeãn Vaên Töôøng vaø Toân Thaát Thuyeát chuû tröông maø khoâng baùo tröôùc cho Phaùp bieát neân Phaùp phaûn ñoái vaø buoäc trieàu ñình phaûi laøm ñôn xin pheùp. Nguyeãn Vaên Töôøng phaûi qua gaëp Khaâm Söù Phaùp taïi Hueá ñeå thöông löôïng, cuoái cuøng phaûi toå chöùc leã taán phong vua Haøm Nghi vôùi söï chöùng kieán cuûa ñaïi dieän Phaùp...

 

       Bính Thaân (1896): Phan Ñình Phuøng laäp chieán khu ôû nuùi Vuï Quang (Ngaøn Tröôi) tænh Haø Tónh, ñaùnh nhau vôùi Phaùp töø 1886 (sau khi kinh thaønh Hueá thaát thuû) ñeán 1895. Cuï Phan Ñình Phuøng sinh naêm Ñinh Muøi (1847) taïi laøng Ñoâng Thaùi, toång Vieät Yeân, huyeän La Sôn, tænh Haø Tònh, thaân phuï laø Phan Ñình Tuyeån. Phan Ñình Phuøng ñoã cöû nhaân naêm 1876 vaø tieán só naêm 1877 (ñoã ñaàu kyø thi Ñình neân goïi laø Ñình nguyeân). Nhaân vieäc hai quan Phuï chính Nguyeãn Vaên Töôøng vaø Toân Thaát Thuyeát truaát pheá vua Duïc Ñöùc (1883), cuï bò baõi chöùc ñuoåi veà queâ vì lyù do ñaõ coâng khai phaûn ñoái vieäc laøm cuûa hai oâng giöõa trieàu ñình. Sau ngaøy kinh ñoâ Hueá thaát thuû (23-5 AÁt Daäu), Toân Thaát Thuyeát ñöa vua Haøm Nghi ra Quaûng Trò...Phan Ñình Phuøng höôûng öùng hòch caàn vöông, noåi leân ôû Haø Tònh, ñoùng baûn doanh ôû vuøng nuùi Vuï Quang. OÂng ñöôïc Cao Thaéng giuùp ñuùc ñöôïc suùng theo kieåu Taây, nhieàu traän ñaùnh thaéng quaân Phaùp, gaây aûnh höôûng lôùn töø Ngheä-Tònh ñeán phía Baéc Quaûng Bình. Hoaøng Cao Khaûi, luùc ñoù ñang laøm Kinh Löôïc Baéc Kyø, vôùi tö caùch ngöôøi baïn ñoàng höông, ñaõ vieát thö khuyeân cuï ra haøng nhöng cuï khoâng chòu. Trieàu ñình cho Nguyeãn Thaân laøm Khaâm Maïng Ñaïi Thaàn ñem quaân ra ñaùnh deïp. Nguyeãn Thaân ñaõ duøng chieán thuaät bao vaây, caét ñöùt moïi nguoàn tieáp teá löông thöïc cuõng nhö nhaân löïc cuûa chieán khu, khieán cho nghóa quaân caøng ngaøy theâm khoán ñoán. Sau khi Cao Thaéng bò thöông taïi traän vaø bò cheát, nghóa quaân yeáu theá raát nhieàu. Tieáp ñeán, cuï Phan Ñình Phuøng cuõng bò beänh maát taïi chieán khu tröôùc khi quaân Nguyeãn Thaân tieán chieám ñöôïc caên cöù Vuï Quang.

 

       Maäu Thaân (1908): Sau khi phong traøo Caàn Vöông vaø phong traøo Vaên Thaân thaát baïi vaøo nhöõng thaäp nieân cuoái theá kyû 19, ñaàu theá kyû 20, caùc só phu vaø Nho só trong nöôùc theo göông Nhaät Baûn duy taân. Cuï Phan Boäi Chaâu thaønh laäp Vieät Nam Quang Phuïc Hoäi hoaït ñoäng khaép trong Nam ngoaøi Baéc, ñöa thanh nieân Vieät Nam qua Nhaät, qua Taøu du hoïc vaø hoaït ñoäng caùch maïng. Luùc baáy giôø Cuï Hoaøng Hoa Thaùm, nguyeân laø moät voõ quan cuûa trieàu ñình, ly khai choáng Phaùp, laäp chieán khu ôû vuøng Yeân Theá, trong maáy chuïc naêm lieàn gaây cho Phaùp nhieàu toån thaát. Quaân Phaùp phaûi vaát vaû laém maø chöa theå deïp yeân ñöôïc. Naêm 1908 (Maäu Thaân), oâng Löông Ngoïc Quyeán (con cuï cöû nhaân Löông Vaên Can) baét lieân laïc vôùi lính Vieät trong quaân ñoäi Phaùp ôû Haø Noäi, ñònh ñaàu ñoäc lính Phaùp, cöôùp suùng oáng, noåi daäy...Nhoùm naày coù cho ngöôøi lieân laïc vôùi cuï Hoaøng Hoa Thaùm ôû Yeân Theá xin yeåm trôï. Nhöng vaøo giôø choùt thì keá hoaïch bò baïi loä, moät soá ngöôøi bò baét, bò xöû töû, bò tuø ñaøy. Söû goïi bieán coá ñoù laø “Vuï Haø Thaønh Ñaàu Ñoäc”.

 

      Canh Thaân (1920): Chieán tranh theá giôùi laàn thöù nhaát xaûy ra taïi AÂu Chaâu töø 1914-1918, vöøa chaám döùt. Trong thôøi gian naày moät soá ngöôøi Vieät ñöôïc ñöa qua Phaùp laøm lính thôï (goïi laø ONS = Ouvriers non speùcialiseùs) coù cô hoäi hoïc hoûi theâm vaø coù phaàn tieán boä hôn tröôùc. Moät soá thanh nieân du hoïc baét ñaàu tham gia caùc hoaït ñoäng chính trò. Caùc ñaûng chính trò coù khuynh höôùng thieân taû, choáng Phaùp ra ñôøi sau khi chaám döùt chieán tranh theá giôùi laàn thöù I.

 

       Nhaâm Thaân (1932): Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng do Nguyeãn Thaùi Hoïc thaønh laäp taïi Haø Noäi ngaøy 25-12-1927 ñaõ toå chöùc cuoäc khôûi nghóa vaøo muøa Xuaân 1930 thaát baïi. Nguyeãn Thaùi Hoïc vaø 13 ñoàng chí bò xöû töû, soá khaùc bò baét, bò tuø ñaøy hoaëc troán qua Trung Quoác. Naêm 1930, Nguyeãn AÙi Quoác (töùc Hoà Chí Minh) ñaõ thoáng nhaát ba ñaûng Coäng Saûn taïi Trung, Nam, Baéc vaø laáy teân laø Ñaûng Coäng Saûn Ñoâng Döông, baét ñaàu hoaït ñoäng maïnh ôû trong nöôùc, thu huùt ñöôïc moät soá thanh nieân vaø thaønh phaàn lao ñoäng. Naêm Nhaâm Thaân (1932) laø thôøi ñieåm chính quyeàn Phaùp luøng baét, ñaøn aùp caùc “Phong traøo yeâu nöôùc choáng thöïc daân...” raát döõ doäi.

 

        Giaùp Thaân (1944): Quaân Nhaät chieám Ñoâng Döông, laáy lyù do möôïn ñöôøng tieáp teá cho quaân Nhaät ñang chieán ñaáu ôû vuøng Hoa Nam choáng laïi quaân ñoäi cuûa Töôûng Giôùi Thaïch. Maùy bay Myõ neùm bom, ñaùnh phaù caàu, ñöôøng, caùc truïc loä giao thoâng, ñöôøng xe löûa vaø caùc cô quan quaân söï cuûa Nhaät taïi Vieät Nam. Caùc nhaø caùch maïng Vieät Nam löu vong taïi Trung Quoác ñaõ hoïp nhau thaønh laäp “Vieät Nam Caùch Maïng Ñoàng Minh Hoäi” do caùc oâng Tröông Boäi Coâng vaø Nguyeãn Haûi Thaàn laõnh ñaïo. Toå chöùc naày ñöôïc Myõ vaø Töôûng Giôùi Thaïch uûng hoä, döï tính ñöa ngöôøi veà nöôùc hoaït ñoäng khaùng Nhaät, moät soá thanh nieân Vieät Nam coù maët ôû Trung Quoác ñöôïc Chính Phuû Töôûng Giôùi Thaïch giuùp ñôõ vaø ñöa vaøo hoïc quaân söï taïi caùc tröôøng ñaøo taïo só quan cuûa Trung Hoa Quoác Daân Ñaûng. Nhöng veà sau Myõ boû keá hoaïch ñoå boä Ñoâng Döông baèng boä binh vaø ñaõ söû duïng bom nguyeân töû ñeå giaûi quyeát chieán tranh Myõ-Nhaät neân caùc chöông trình cuûa Vieät Nam Caùch Maïng Ñoàng Minh Hoäi khoâng thöïc hieän ñöôïc. Naêm 1945, sau khi Nhaät ñaàu haøng Ñoàng Minh, Maët Traän Vieät Minh do Hoà Chí Minh laõnh ñaïo, cöôùp chính quyeàn thaønh coâng taïi Haø Noäi. Phe Quoác Gia ñi chaäm sau Vieät Minh moät böôùc vaø ñaõ ñeå lôõ cô hoäi naém chính quyeàn taïi Vieät Nam luùc ñoù.

 

       Bính Thaân (1956): Chieán tranh Vieät-Phaùp buøng noå sau ngaøy quaân Phaùp trôû laïi Ñoâng Döông vaøo thaùng 9-1945 taïi Mieàn Nam vaø thaùng 12-1946 taïi Mieàn Trung vaø Mieàn Baéc. Sau khi caên cöù Ñieän Bieân Phuû cuûa Phaùp bò Vieät Minh chieám ñoùng, Hieäp ñònh ñình chieán giöõa Phaùp vaø Vieät Minh ñöôïc kyù keát taïi Geneøve, thuû ñoâ nöôùc Thuïy Só, ngaøy 20-7-1954. Töø vó tuyeán 17 trôû ra Baéc ñöôïc ñaët döôùi quyeàn kieåm soaùt cuûa Vieät Minh vaø töø vó tuyeán 17 trôû voâ Nam do Phaùp vaø Chính Quyeàn Baûo Ñaïi kieåm soaùt. OÂng Ngoâ Ñình Dieäm ñöôïc Quoác Tröôûng Baûo ñaïi boå nhieäm laøm Thuû Töôùng vaø veà nöôùc chaáp chính ngaøy 7-7-1954, ñöôïc toaøn quyeàn haønh ñoäng. Moät trieäu ngöôøi Mieàn Baéc ñaõ di cö vaøo Nam tìm töï do. Ngaøy 23-10-1955, OÂng Ngoâ Ñình Dieäm toå chöùc tröng caàu daân yù, laät ñoå Quoác Tröôûng Baûo Ñaïi vaø tuyeân boá thaønh laäp cheá ñoä Coäng Hoøa. OÂng Ngoâ Ñình Dieäm laø Toång Thoáng cuûa VNCH ñaàu tieân. Naêm Bính Thaân (1956) laø naêm ban haønh Hieán Phaùp Vieät Nam Coäng Hoøa do Quoác Hoäi Laäp Hieán (sau bieán thaønh Quoác Hoäi Laäp Phaùp) vaø laø naêm thaønh coâng cuûa chính quyeàn do Toång Thoáng Ngoâ Ñình Dieäm laõnh ñaïo: thoáng nhaát quaân ñoäi, vaõn hoài an ninh traät töï, xaây döïng daân chuû, phaùt trieån kinh teá, tieâu dieät cô sôû haï taèng cuûa Coäng Saûn naèm vuøng.

 

       Maäu Thaân (1968): Sau khi Toång Thoáng Ngoâ Ñình Dieäm bò caùc Töôùng laõnh Mieàn Nam laät ñoå vaø gieát cheát cuøng vôùi baøo ñeä laø OÂng Coá Vaán Ngoâ Ñình Nhu (01 vaø 02 thaùng 11-1963), Coäng Saûn Baéc Vieät taêng cöôøng xaâm nhaäp, quaáy phaù Mieàn Nam. Myõ can thieäp maïnh vaøo chieán tranh Vieät Nam, neùm bom Mieàn Baéc ñeå ngaên chaän söï xaâm nhaäp quaân ñoäi vaø vuõ khí cuûa CS Mieàn Baéc vaøo Mieàn Nam. Lôïi duïng leänh höu chieán vaøo dòp Teát Maäu Thaân (1968), CSVN toå chöùc toång taán coâng treân toaøn laõnh thoå VNCH, ñaëc bieät taïi thaønh phoá Hueá. Trong gaàn moät thaùng bò CS chieám ñoùng, haøng ngaøn ngöôøi voâ toäi taïi Hueá vaø tænh Thöøa Thieân ñaõ bò CS saùt haïi, choân chung trong moät naám moà taäp theå...Ngoaøi thaønh phaàn coâng chöùc vaø quaân nhaân bò CS baét, coøn coù caùc linh muïc, tu só, giaùo sö, baùc só, thanh nieân, sinh vieân hoïc sinh vaø thöôøng daân voâ toäi bò baét ñem ñi maát tích hoaëc bò gieát. Caùc tænh vaø thaønh phoá khaùc taïi Mieàn Nam cuõng bò CS taán coâng vaø gaây toån thaát veà nhaân maïng vaø taøi saûn khieán cho haøng traêm ngaøn ñoàng baøo maát nhaø cöûa, phaûi caûnh maøn trôøi chieáu ñaát...

 

       Canh Thaân (1980): Lôïi duïng Hieäp Ñònh ñình chieán ñöôïc kyù keát taïi Paris ngaøy 27-01-1973, quaân Myõ ruùt khoûi Mieàn Nam VN, ngöng caùc cuoäc neùm bom treân laõnh thoå Mieàn Baéc vaø ñöôøng moøn Hoà Chí Minh (doïc theo daõy nuùi Tröôøng Sôn), CSVN ñaõ taêng cöôøng xaâm nhaäp vuõ khí vaø quaân lính vaøo Mieàn Nam ñeå môû cuoäc taán coâng quy moâ, cöôõng chieám toaøn Mieàn Nam. Sau khi Toång Thoáng Nguyeãn Vaên Thieäu töø chöùc (vaøo thaùng 4-1975) vaø trao quyeàn laïi cho Phoù Toång Thoáng Traàn Vaên Höông, caùc phe nhoùm chính trò khuynh taû ñaõ vaän ñoäng vôùi Phoù Toång Thoáng Traàn Vaên Höông trao quyeàn laïi cho Ñaïi Töôùng Döông Vaên Minh. (Vieäc naày traùi vôùi Hieán Phaùp VNCH maëc daàu coù söï ñoàng yù cuûa Löôõng Vieän Quoác Hoäi). Tröôùc aùp löïc cuûa CS Haø Noäi, ngaøy 30-4-1975, Ñaïi Töôùng Döông Vaên Minh ñaõ ra leänh cho toaøn theå Quaân Löïc VNCH buoâng suùng ñaàu haøng CS voâ ñieàu kieän. Naêm Canh Thaân (1980) toaøn daân Vieät Nam töø Baéc chí Nam soáng döôùi goùt giaøy ñoäc taøi, boùc loät cuûa CSVN. Nhöõng ngöôøi ñaõ phuïc vuï trong chính quyeàn Mieàn Nam (töùc VNCH) nhö caùc só quan, vieân chöùc haønh chaùnh, caùn boä cuûa caùc chính ñaûng vaø caû ñeán caùc caáp laõnh ñaïo toân giaùo, caùc nhaø tu haønh, nhöõng ngöôøi laøm ngheà töï do, buoân baùn...cuõng bò CSVN ñaøy ñi lao ñoäng khoå sai trong caùc Traïi tuø (meänh danh laø Traïi Caûi Taïo) taïi Mieàn Baéc vaø taïi nhöõng vuøng nuùi non xa xuoâi, khí haäu khaéc nghieät, nhöõng nôi röøng thieâng nöôùc ñoäc, phaûi cheát daàn cheát moøn trong caûnh ñoùi reùt, thieáu aên thieáu maëc, thieáu caû thuoác men...Caùc Giaùo Hoäi bò ñaøn aùp, nhaø thôø, thaùnh thaát, chuøa chieàn, tu vieän, tröôøng hoïc, beänh vieän... bò tòch thu. Caùc caáp laõnh ñaïo caùc Giaùo Hoäi bò baét giam, bò böùc töû hay bò ñem ra xöû töû coâng khai...Do ñoù, nhieàu thanh nieân trí thöùc vaø caû nhöõng tín ñoà cuûa caùc toân giaùo noåi daäy, tranh ñaáu ñoøi CSVN thöïc hieän caùc quyeàn töï do daân chuû nhaát laø töï do toân giaùo. Ngöôøi trong nöôùc vöôït bieân, vöôït bieån, troán ra nöôùc ngoaøi...Keû thì bò Coâng An phuïc kích baén cheát giöõa ñöôøng, ngöôøi thì bò haûi taëc cöôùp boùc, haõm hieáp, gieát cheát treân bieån caû hoaëc bò ñaém thuyeàn, ñem thaân laøm moài cho caù maäp. Caûnh töôïng raát bi ñaùt, daõ man, chöa bao giôø coù trong lòch söû Vieät Nam vaø nhaân loaïi. Coù theå noùi naêm Canh Thaân (1980) laø naêm ñen toái nhaát cuûa toaøn theå daân toäc Vieät Nam.

 

      Nhaâm Thaân (1992): Do söï can thieäp cuûa Hoa Kyø, CSVN ñaõ thoûa thuaän cho nhöõng thaønh phaàn só quan vaø vieân chöùc cuûa cheá ñoä VNCH ñaõ bò baét ñi “hoïc taäp caûi taïo” töø 03 naêm trôû leân (coù ngöôøi treân 17 naêm), ñöôïc xuaát ngoaïi cuøng vôùi gia ñình, ñeán ñònh cö taïi Hoa Kyø...Naêm 1992 (Nhaâm Thaân) laø naêm coù nhöõng chuyeán ra ñi coâng khai chính thöùc töø VN qua Myõ, raàm roä nhaát.

 

       Giaùp Thaân (2004): Naêm ñaày hy voïng vaø ñaày tin töôûng cho ngöôøi Vieät Nam trong nöôùc cuõng nhö ôû Haûi Ngoaïi, hy voïng tröôùc aùp löïc quoác teá vaø tröôùc nhöõng phong traøo tranh ñaáu ñoøi töï do toân giaùo, daân chuû vaø nhaân quyeàn cho Vieät Nam, Haø Noäi baét buoäc phaûi thay ñoåi ñöôøng loái vaø cheá ñoä CSVN chaéc chaén seõ caùo chung trong töông lai. Rieâng taïi Haûi Ngoaïi, nhaát laø taïi Hoa Kyø, kinh teá seõ ñöôïc phuïc hoài vaø ñôøi soáng cuûa daân chuùng seõ ñöôïc oån ñònh. Saám Traïng Trình coù caâu “Maõ Ñaàu Döông Cöôùc Anh Huøng Taän; Thaân, Daäu Nieân Lai Kieán Thaùi Bình” (Ñaàu naêm Ngoï, cuoái naêm Muøi, boïn gian aùc töï xöng anh huøng seõ taän soá. Vaø naêm Thaân, naêm Daäu saép ñeán seõ laø naêm xaây döïng hoøa bình...) Öôùc mong ñöôïc nhö vaäy.

           

(Trích Tuaàn baùo Chính Luaän taïi Seattle, Washington)

 

Home