|
|
||
|
Vol. 10
8/ 2002 |
2nd
year edition |
|
|
||
Please click to download VNIfonts if you cannot
read this page. Best view with Internet Explorer.
Baøi söu taàm Non
Boä Trong Lòch Söõ Vieät Nam laø moät taøi lieäu raát quí cho nhöõng ai muoán
tìm hieåu veà nguoàn goác vaø caùch caáu truùc neân ñaëc san Vieätvoõñaïo seõ
tieáp tuïc ñaêng taøi lieäu naày trong soá baùo tieáp theo.
III/.-
Non boä trong Vieät söû.
Moät non boä coå
nhaát ôû Vieät Nam vaøo theá kyû thöù X vaø coù leõ coå nhaát treân theá giôùi
hieän nay vaãn toàn taïi vaø ñöôïc baûo quaûn taïi Hoa Lö tænh Ninh Bình , Baéc Vieät. Saùch Ñòa Dö Caùc Tænh Baéc Kyø , xuaát baûn naêm 1930 , ghi :
ÔÛ huyeän Gia
Vieãn (Ninh Bình) thuoäc xaõ Tröôøng Yeân coù ñoäng Hoa Lö, xöa laø kinh ñoâ
nhaø Ñinh vaø nhaø Tieàn Leâ , hieän nay coøn laêng vaø ñeàn thôø vua Ñinh vaø
vua Leâ .
ÔÛ beán ñoø leân,
coù moät con ñöôøng heïp lôûm chôûm nhöõng ñaù, ñi ñoä nöûa giôø thì ñeán laøng
An Haï coù ñeàn thôø vua Leâ . Môùi ñeán coù moät caùi saäp ñaù roài qua cöûa
tam quan thì moät beân coù moät caùi gieáng , moät beân coù moät caùi nuùi non
boä baèng moät taûng ñaù lôùn (13).
Theo truyeàn
thuyeát vuøng Ninh Bình thì ngay töø hoài vua Leâ Ñaïi Haønh (980-1005) coøn
sinh tieàn, taïi kinh ñoâ Hoa Lö , song song vôùi vieäc xaây döïng caùc cung
ñieän nhö Baïch Baûo Thieân Tueá , ñieän Phong Löu , ñieän Vinh Hoa , ñieän
Boàng Lai , ñieän Cöïc Laïc , ñieän Tröôøng Xuaân v.v. ...thì hoøn non boä noùi
treân ñöôïc cheá taùc ñeå chuùc thoï nhaø vua .
Söû cuõ ñaõ ghi :
Naêm AÁt Daäu, hieäu Thieân Phuùc thöù 5 (985), muøa thu, thaùng baåy, ngaøy
Ñinh Tò laø ngaøy sinh cuûa vua. Vua sai ngöôøi ñoùng thuyeàn ôû giöõa soâng
duøng tre laøm nuùi giaû ôû treân thuyeàn goïi laø Nam Sôn (14).
Töø ñaáy, naêm
naøo cuõng giöõ laøm leä thöôøng (15).
Trieàu ñaïi nhaø Lyù (1009-1225) laø moät trong nhöõng trieàu ñaïi môû ñaàu cho
vieäc xaây döïng neàn ñoäc laäp töï chuû laâu daøi cuûa daân toäc , sau hôn
nghìn naêm soáng trong maøn ñeâm thoáng trò cuûa phöông Baéc. Naêm 1010 , vua
Lyù Thaùi Toå dôøi ñoâ veà Thaêng Long, tieän nghi vaø roäng raõi hôn Hoa Lö,
ñeå xaây döïng neân moät trung taâm vaên hoùa taàm kích lôùn cho Ñaïi Vieät ,
coù yù muoán saùnh ngang haøng vôùi Ñaïi Ñöôøng , Ñaïi Toáng phöông baéc .
Phaät giaùo vaø Laõo giaùo ñaõ chieám nhöõng choã ñöùng öu theá trong ñôøi
soáng tín ngöôõng daân gian , daàn daàn trôû thaønh quoác giaùo , chính vua Lyù
Thaùnh Toâng ñaõ laäp ra phaùi Thaûo Ñöôøng , böôùc ñaàu taïo söï phoái hôïp
haøi hoøa giöõa ñaïo vaø ñôøi.
Kinh ñoâ Thaêng
Long ñöôïc caùc vua Lyù môû mang ngaøy moät lôùn roäng . Caùc cung ñieän , laàu
gaùc , ñình toïa , chuøa thaùp, v.v. ..., ñöôïc döïng leân vaø tu boå lieân
tuïc , nhö ñieän Thieân An, ñieän Thieân Khaùnh, ñieän Tröôøng Xuaân, laàu
Chính Döông, laàu Long Ñoà ñeå vua daïo ngaém hay ñieän Long Thuïy, Long An ñeå
vua nghæ ngôi, chaéc haún nhöõng nôi aáy coù vöôøn caûnh, caây caûnh, non boä ,
ñeå vua thöôûng ngoaïn.
Trieàu vua Lyù
Thaùi Toå (1010-1028) , Vieät Söû Löôïc ghi : Naêm Taân Daäu , hieäu Thuaän
Thieân thöù 12 (1021) Muøa xuaân , thaùng 2 ngaøy Maäu Tí laáy ngaøy sinh cuûa
vua laøm tieát Thieân Thaønh , xaây Vaïn Tueá Nam Sôn ôû ngoaøi cöûa Quaûng
Phuùc , laøm nhieàu hình chim bay , thuù chaïy , baøy la lieät ôû treân
.(16)
Cuøng söï vieäc
naøy , saùch Ñaïi Vieät Söû Kyù Toaøn Thö laïi ghi : Laáy tre laøm moät ngoïn
nuùi goïi laø Vaïn Thoï Nam Sôn ôû ngoaøi cöûa Quaûng Phuùc, treân nuùi laøm
nhieàu hình chim bay , thuù chaïy, muoân veû laï kyø. Laïi sai ngöôøi baét chöôùc
tieáng caàm thuù laøm vui ñeå ban yeán cho baøy toâi.
Naêm Nhaâm Tuaát
(1022), muøa xuaân , thaùng 2, vua thaáy tieát Thieân Thaønh laøm nuùi giaû
khoù nhoïc cho daân, baõi ñi, chæ ñaët yeán leã maø thoâi (17).
Döôùi trieàu vua
Lyù Thaùi Toâng (1028-1054) , söû cuõ cho bieát naêm Maäu Thìn 1028 : Thaùng
saùu, laáy ngaøy sinh vua laøm tieát Thieân Khaùnh, xaây Vaïn Tueá Sôn ôû Long
Trì, coù naêm ngoïn, ngoïn ôû giöõa döïng böùc tranh Tröôøng Thoï Tieân, hai
beân taû höõu ñeàu coù haïc traéng (18); treân nuùi laøm nhöõng hình tieân bay,
chim , thuù ; löng chöøng nuùi laïi coù thaàn long vaây quaán, caém côø, treo
vaøng ngoïc , sai boïn phöôøng tuoàng (linh nhi) ôû treân nuùi thoåi saùo, ca
muùa laøm vui (19) .
Naêm Kyû Söûu
(1049) Muøa thu , thaùng 8 , ñaøo ngoøi ngöï ôû phía ngoaøi Phöôïng -thaønh ;
laïi ñaøo ao Kim-minh vaïn-tueá. Khi môùi ñaøo , trong ao coù tieáng keâu xoang
xoaûng , ñaøo leân , ñöôïc moät khoái vaøng naëng 50 laïng , cho neân ñaët teân
ñoù . Laïi ñaép nuùi ñaù coù ba ngoïn ôû treân ao , xaây caàu Vuõ-phöôïng
(20).
Naêm Taân Maõo,
hieäu Sung Höng Ñaïi Baûo naêm thöù 3 (1051), ñaøo ao Thuïy Thanh, ao ÖÙng Minh
ôû vöôøn Thaéng Caûnh (21).
Trieàu vua Lyù
Thaùnh Toâng (1054-1072) , söû cuõ cuõng noùi veà vöôøn caûnh vaø non boä cuûa nhaø
vua :
Naêm Ñinh Daäu
(1057) Muøa haï , thaùng 4 , ngaøy Giaùp Ngoï roàng vaøng töø vöôøn Quyønh-laâm
hieän ra ôû phía tröôùc ñieän Tröôøng -xuaân (22) .
Naêm Maäu Tuaát ,
hieäu Long-thuïy thaùi-bình naêm thöù 5 (1058) , xaây ñieän Hoà-thieân baùt giaùc
ôû ao Kim-minh .
Thaùng 3 , môû
cöûa Töôøng-phuø , xaây laàu ôû treân ñoù
Thaùng 6 , xaây
ñieän Linh-quang , beân traùi döïng ñieän Kieán-leã , beân phaûi döïng ñieän
Suøng-nghi . phía tröôùc ñieän döïng laàu chuoâng , moät coät , saùu caïnh hình
hoa sen ( ñoäc truï luïc giaùc lieân hoa chung laâu ) (23).
Naêm AÁt Tò (1065)
, thaùng 8 , môû vöôøn Thöôïng-laâm (24).
Trieàu vua Lyù
Nhaân Toâng (1072-1127) , naêm Maäu Daàn , hieäu Hoäi-phong naêm thöù 7 (1098)
muøa thu , thaùng 8 , laäp nuùi Ngao-sôn treân ñaát (25). Söï kieän naøy ,
Hoaøng Xuaân Haõn coù chi tieát hôn : Vua 35 tuoåi, vaãn chöa coù hoaøng töû.
Vua laäp ñaøn, coù xaây nuùi Ngao Sôn treân ñaát caïn; döïng ñaøi cao, , chung
quanh treo ñeøn ñuû saéc, ñuû kieåu, ôû treân coù vuõ nöõ muùa, nhaïc coâng cöû
nhaïc . (26)
Thaùng 9 (1098),
xaây ñieän Xuøng-uyeân ôû ao Phöôïng-lieân , beân traùi ñaët ñieän Huy-döông,
ñình Lai-phöôïng , beân phaûi döïng ñieän AÛnh-thieàm , ñình AÙt-vaân , phía
tröôùc xaây laàu Tröôøng-minh , phía sau baéc caàu Ngoaïn-hoa (27).
Thaùng 9 Taân Hôïi
(1131, ñôøi Lyù Thaàn Noâng) môû vöôøn Baûo Hoa (28).
Vua Lyù Anh Toâng
(1138-1175) sai xaây döïng nhaø cöûa lôùn, laøm ñieän Thuïy Quang , ñình
Thöôûng Hoa , ao Kim Lieân, caàu Minh Nguyeät, ... (29).
Nhöõng coâng trình
taïo taùc nhö vaäy vaãn lieân tuïc tôùi cuoái thôøi Lyù chöa ngöng nghæ. Naêm
Quí Hôïi 1203 vua Lyù Cao Toâng cho xaây theâm nhieàu cung ñieän laàu gaùc,
trong ñoù coù gaùc Thaùnh Thoï .... ao Döôõng Ngö , treân ao xaây ñình Ngoaïn Y
. Ba maët ñình coù troàng hoa thôm coû laï , nöôùc ao thoâng vôùi soâng , caùch
chaïm troå , trang söùc kheùo leùo , coâng trình thoå moäc ñeïp ñeõ , xöa chöa
töøng coù vaäy (30) .
Caùc chuøa thaùp
thôøi Lyù phaàn lôùn do nhaø vua, hoaøng gia hay caùc quan laïi giôùi quí toäc boû
tieàn ra xaây döïng ôû kinh ñoâ Thaêng Long , hay ôû nhöõng nôi coù caûnh ñeïp
nuùi soâng, maø trong khuoân vieân chuøa chieàn hay ñeàn mieáu thöôøng coù
vöôøn caûnh, caây caûnh , non boä . Naêm 1077 Thaùi Sö Lyù Thöôøng Kieät giuùp
nhaø sö Ñaïo Dung truøng tu, söûa chöõa chuøa Höông Nghieâm (xaây döïng ñôøi
Haäu Ñöôøng naêm 923-937) ôû Thanh Hoùa , bia chuøa Höông Nghieâm döïng naêm
Giaùp Thìn 1124 ghi roõ OÄ Sö lieàn sai thôï söûa chöõa. Toâ töôïng Phaät ngoài
treân Baøn Ñaù. Ñaøo hoà, giöõa hoà, xaây beä; ñaët töôïng Phaät treân. Chuøa
cao, cöûa roäng, maùi ngoùi. Meù taû coù laàu chuoâng , meù höõu döïng bia ñaù
ghi coâng. Xung quanh ñeàu xaây töôøng. Vöôøn gioàng hoa coû OÄ (31) . Thöïc ra
nhieàu caûnh chuøa thôøi Lyù , nhìn toaøn boä , roõ raøng laø nhöõng vöôøn
caûnh lôùn . Ví duï vua Lyù Nhaân Toâng cho truøng tu chuøa Dieân Höïu ( xaây
döïng naêm 1049 ) ôû phía taây Thaêng Long caïnh nuùi Nuøng soâng Nhò , bia
thaùp Suøng Thieän Dieân Linh ghi nhö sau :
Môû chuøa Dieân
Höïu ôû taïi vöôøn Taây . Daáu veát theo qui moâ thuôû tröôùc , lo toan do yù
thaùnh ngaøy nay. Ñaøo ao thôm Linh chieåu . Giöõa ao troài leân moät coät ñaù.
Treân coät coù moät ñoùa hoa sen nghìn caùnh xoøe ra . Treân hoa döïng ngoâi
ñeàn ñoû saãm . Trong ñeàn ñaët pho töôïng saéc vaøng . Ngoaøi ao coù haønh
lang bao boïc . Ngoaøi haønh lang laïi ñaøo ao Bích Trì , baéc caàu cong ñeå ñi
laïi . ÔÛ saân tröôùc caàu , hai beân taû höõu xaây baûo thaùp Löu Ly ... (32)
.
Khoâng chæ rieâng
kinh ñoâ Thaêng Long , caùc ñòa phöông cuõng coá gaéng xaây döïng laâu ñaøi
ñeàn mieáu, vöôøn töôïc . Bia Suøng Nghieâm Dieân Thaùnh ghi roõ naêm 1115, khi
Chu Vaên Thöôøng ñeán thay theá laõo töôùng Lyù Thöôøng Kieät, quaûn nhieäm
quaän Cöûu Chaân (Thanh Hoùa) : nhaø vua xuoáng chieáu sai oâng thoáng lónh
daân chuùng, söûa sang nhaø thöï ôû quaän , xaây döïng ñieän ñöôøng cuøng lang
vuõ chung quanh , vuûng coá thaønh quaùch , chia ñaët traïm dòch , khai ñaøo
soâng ngoøi , môû mang vöôøn töôïc (33).
Chôi vöôøn caûnh,
caây caûnh, non boä , khoâng chæ rieâng vua quan giôùi
quí toäc thôøi Lyù, maø coøn thaáy ôû nôi daân daõ hay nôi caùc daân toäc ít
ngöôøi khaùc taïi Vieät
Trôû laïi chuyeän
Quyù Nhi tieán vaøo trong vöôøn , thaáy moät vöôøn hoa ñaép döïa theo nuùi ;
döôùi nuùi coù moät toøa laàu nho nhoû , xung quanh troàng toaøn caây coù hoa ,
beân taû laø moät hoøn non boä thieân nhieân , loùng laùnh nhö ngoïc . Döôùi
hoøn non boä , coù suoái chaûy vaøo thaønh ao , nöôùc trong suoát nhö göông .
Caïnh hoøn non boä coù moät loái ñi nhoû quanh co hai beân troàng truùc ñaøo
... (34).
Veà hình thöùc ,
ñeå cheá taùc non boä ñeïp vaø gôïi caûm cho khaùch thöôûng ngoaïn , ngoaøi
nhöõng hoaøn chænh veà daùng , veà khoâng gian , veà ngoâi chuû khaùch , yeáu
toá thöïc hö , ñoäng tónh , veà töông quan tyû leä , saùng toái , v.v... ,
phaàn ñieåm xuyeát trang trí cuõng quan troïng , keå caû caùc maùy moùc trang
bò phuï thuoäc nhö maùy bôm nöôùc hay bôm caùt traéng giaû laøm thaùc ñoå ,
gheành suoái , maùy phun khoùi giaû laøm maây , laøm söông môø cho nuùi v.v...
. Ngheä nhaân thôøi Lyù ñaõ phaùt minh ñöôïc nhieàu maùy moùc töï ñoäng trang
trí cho hoøn non . Ñaây laø moät phaùt kieán môùi laï ñaàu tieân cho moân chôi
non boä taïi Vieät
Maùy Kim ngao : Ngaøy Trung thu vaø ngaøy Teát , Nhaân Toâng ngöï ôû
ñieän Linh Quang treân bôø soâng Loâ ... ÔÛ giöõa soâng moät con ruøa vaøng
noåi , löng ñoäi ba hoøn nuùi . Ruøa loäi ruø rôø treân maët nöôùc , loä vaân
treân voû vaø reø boán chaân . Chuyeån maét nhìn leân bôø , mieäng thì phun
nöôùc leân beán . Quay ñaàu höôùng tôùi ngai vua maø cuùi ñaàu chaøo ... . Caùc
thaàn tieân xuaát hieän , neùt maët nhuaàn nhò thanh taân , ... Chim phöôïng
coù söøng hoïp nhau thaønh ñoäi ra muùa may , phoâ dieãn . Höôu nai hoïp thaønh
ñaøn ñi laïi , nhaû nhoùt ...
Ñaây laø maùy ñeøn
quay vaø ngöôøi noän ñaùnh chuoâng . AÁy laø luùc vua keùn Hoaøng Haäu . Nhaân
Toâng ñaët hoäi ñeøn Quaûng Chieáu : döïng ñaøi Quaûng Chieáu ngoaûnh ra cöûa
Ñoan Moân . Giöõa neâu moät caùi coät , ngoaøi ñaët baåy töøng , roàng cuoán
maø ñôõ toøa kim lieân , reøm loàng maø che ñeøn saùng röïc . Coù maùy daáu kín
döôùi ñaát , laøm ñaøi quay nhö baùnh xe . Laïi coù hai toøa hoa laâu , treo quaû
chuoâng ñoàng , taïc chuù tieåu maëc aùo caø sa , vaën maùy kín thì giô duøi
ñaùnh . Nghe tieáng saùo , lieàn quay maët laïi . Thaáy boùng vua laïi bieát
cuùi ñaàu , töïa hoà nhö coù trí khoân , bieát khi ñoäng khi tónh (35) .
Ñeán thôøi Traàn
(1225-1413), ñaát nöôùc tuy ñaõ traûi qua hôn moät theá kyû saïch boùng quaân
xaâm löôïc, nhöng neàn ñoäc laäp daân toäc vaãn bò ngoaïi xaâm ñe doïa. Do ñoù,
ôû thôøi naøy tinh thaàn töï cöôøng töï chuû vaãn laø cô sôû thoâi thuù toaøn
daân khoâng ngöøng vöôn leân, xaây döïng moät ñaát nöôùc giaàu maïnh.
Nho giaùo ñaõ coù
moät vò trí vöõng chaéc , laøm moät chaân kieàng cho tam giaùo Khoång Laõo
Thích hoøa ñoàng ñeå taïo moät nhaân-sinh-quan vöõng maïnh cho haøo khí Ñoâng A
, söùc baät taát yeáu cho ba cuoäc chieán thaéng Nguyeân Moâng veà quaân söï
vaøo nhöõng naêm 1257 , 1285 vaø 1288, cuõng nhö cho vaên hoùa daân toäc, ví
duï chuù yù ñeán vieäc thi cöû ñeå ñaøo taïo nhaân taøi, laøm giöôøng coät cho
ñaát nöôùc hoaëc vieäc phoå bieán chöõ Noâm roäng raõi beân caïnh chöõ Haùn
(36).
Traûi qua ba laàn
xaâm löôïc cuûa giaëc Nguyeân Moâng, kinh ñoâ Thaêng Long bò taøn phaù naëng
neà. Naêm 1289 , trieàu ñình ñaõ toå chöùc xaây döïng truøng tu laïi caùc cung
ñieän, laàu gaùc, vöôøn töôïc, baét quaân daân nhöõng ai haøng giaëc phaûi
chuyeân chôû goã , ñaù laøm cung ñieän ñeå chuoäc toäi (37).
Coâng vieäc tu
söûa lieân tuïc khoâng ngöng nghæ. Söû cuõ ghi naêm Quyù Maõo 1363 vua Traàn
Duï Toâng ñaõ cho : ñaøo hoà ôû vöôøn ngöï trong Haäu cung, trong hoà xeáp ñaù
laøm nuùi, boán maët khai ngoøi, chaûy thoâng nhau, treân maët hoà troàng caây
tuøng , caây truùc vaø caùc thöù hoa coû laï, laïi nuoâi chim quyù, thuù laï
trong aáy. Phía taây hoà troàng hai caây queá, döïng ñieän Song Queá, laïi goïi
laø ñieän Laïc Thanh. Hoà aáy goïi laø hoà Laïc Thanh. Laïi laøm rieâng hoà
con, sai ngöôøi ôû Haûi Ñoâng chôû nöôùc maëm chöùa vaøo, ñem caùc thöù haûi
vaät nhö ñoài moài, caù , thuoàng luoàng ... nuoâi ôû ñaáy. Laïi sai ngöôøi ôû
chaâu Hoùa chôû caù saáu ñeán thaû, laïi coù hoà Thanh Ngö thaû caù thanh phuï
(caù dieác) (38).
Song song vôùi
vieäc tu söûa ôû Thaêng Long, caùc vua Traàn ñaõ cho xaây döng taïi queâ höông
mình ôû Töùc Maëc, phuû Thieân Tröôøng , haøng loaït cung ñieän, laàu gaùc,
nhaø cöûa, ñeå laøm nôi ôû cho con chaùu hoï haøng thaân thuoäc vaø ngay caû
baûn thaân mình sau khi nhöôøng ngoâi vua, leân chöùc Thaùi Thöôïng Hoaøng.
Nhöõng cung ñieän naøy chaéc haún phaûi beà theá, ñeïp ñeõ. coù vöôøn töôïc,
caây caûnh, non boä, neân trong baøi thô cuûa Traàn Nguyeân Ñaùn laøm hoïa laïi
thô cuûa Thaùi Thöôïng Hoaøng Ngheä Toâng luùc veà Töùc Maëc, ñaõ ví noù nhö
cung ñieän ôû ñaát Phong, ñaát Baùi noåi tieáng cuûa nhaø Haùn beân Trung Quoác
(39) , hoaëc baøi thô taû cung ñieän laàu gaùc ôû phuû Thieân Tröôøng cuûa vua
Traàn Thaùnh Toâng :
Caûnh thanh u vaät
dieäc thanh u
Thaäp nhò tieân
chaâu thöù nhaát chaâu ...
[ Caûnh thanh u
vaät cuõng thanh u.
Möôøi hai coõi
tieân aâu choán naøy laø moät ]
(Haïnh Thieân
Tröôøng Haønh Cung)
Ñaëc ñieåm cuûa thôøi
Traàn laø cheá ñoä phong aáp cho thaân vöông vaø quan laïi ñaõ kích thích phong
traøo chôi non boä caøng lan roäng hôn töø theá kyû XIII, XIV, trôû veà
sau.
Ngoaøi caùc cung
ñieän cuûa caùc vua Traàn taïi Thaêng Long vaø phuû Thieân Tröôøng, vöôøn töôïc,
caây caûnh, non boä coøn ñöôïc cheá taùc xaây ñaép trong caùc ñieàn-trang
thaùi-aáp cuûa caùc hoaøng-thaân quoác-thích vaø cuûa giôùi quyù toäc vôùi laàu
son gaùc tía nhö caùc coâng trình xaây döïng trang aáp cuûa Chieâu Minh ñaïi
vöông Thaùi sö Traàn Quang Khaûi vôùi khu vöôøn Phuùc Höng noåi tieáng vöøa
troàng caây caûnh vöøa troàng caây thuoác ôû thoân Ñoäc Laäp, xaõ Myõ Thaønh ,
huyeän Myõ Loäc (tænh Nam Haø ngaøy nay) , cuûa Traàn Quang Ñieàn ôû Quaëc
Höông , cuûa Höng Ñaïo Vöông Traàn Quoác Tuaán ôû Vaïn Kieáp (nay laø Kieáp
Baïc thuoäc Chí Linh Haûi Höng) vôùi vöôøn caûnh An Laïc vaø vöôøn troàng
thuoác nam roäng lôùn caû moät quaû nuùi ñeán nay ôû ñoù vaãn mang teân laø
Döôïc Sôn, cuûa Nhaân Hueä Vöông Traàn Khaùnh Dö ôû Vaân Ñoàn hay cuûa Phaïm
Nguõ Laõo ôû Phuø UÛng, Nguyeãn Khoaùi ñöôïc phong töôùc haàu vaø ñöôïc phong
caáp caû moät höông (töông ñöông quaän hay huyeän sau naøy) goïi laø Khoaùi loä
(Khoaùi chaâu, Haûi-höng) ñeå laøm thang moäc aáp : Phaïm Ngoâ giöõ chöùc Tham
taùn nhung vuï cuõng ñöôïc caáp 80 maãu ruoäng . (caùc vöông haàu coù theå ñem
haøng traêm, haøng ngaøn maãu ruoäng cuùng vaøo nhaø chuøa v.v. ...
Trong taäp thô
Laïc Ñaïo cuûa Traàn Quang Khaûi nguyeân vaên chöõ Nho cheùp trong Lòch trieàu
hieán chöông loaïi chí : Vaên tòch chí (q. 42-45) cuûa Phan Huy Chuù
(1782-1840) , coù nhöõng caâu thô veà caây caûnh mai, truùc , .... ôû vöôøn
Phuùc Höng nhö sau :
Phuùc Höng nhaát
khuùc, thuyû hoài hoaøn,
Trunh höõu bình
vieân soå maâuõ khoan.
Mai oå tuyeát
tieâu chaâu boäi loãi.
Truùc ñình vaân
quyeån, bích lang can.
(Phuùc Höng ngoøi
nöôùc chaåy quanh quanh
Vöôøn roäng phaúng
phiu maáy maãu laønh
Tan tuyeát , choøm
mai hoa laáp laùnh
Cuoán maây , buïi
truùc ngoïc bieác xanh .)
Ngay caû giôùi
quan laïi , nho só ñöông thôøi cuõng coù nhöõng tö dinh ôû ñòa phöông laøm nôi
daäy hoïc, döôõng nhaøn, cuøng baïn beø lui tôùi ngaâm vònh. Ví duï nhö nhaø
daäy hoïc vaø aån cö cuûa Chu Vaên An ôû nuùi Phöôïng Hoaøng (Chí Linh Haûi
Höng ), coøn goïi laø nuùi Lan Phuïng , ôû ñaáy coù ñieän Töû Cöïc, ñieän Löu
Quang , chaân nuùi coù suoái Mieát Trì, löng nuùi coù chuøa Leä Kyø , coù hang
ñoäng Huyeàn Vaân , Chu Vaên An coù baøi thô ngaâm vònh caûnh ñeïp ôû
ñaây:
Vaïn ñieäp thanh
sôn thoác hoaï hình
Taø döông ñaûo
quaûi baùn kheâ minh
Thuùy la kinh lyù
voâ nhaân ñaùo
Sôn haïc ñeà yeân
thôùi nhaát thanh
(Muoân lôùp
nuùi xanh bình phong veõ
Boùng chieàu
chieáu xeá saùng nöûa khe
Loái xanh rì daây
leo khoâng ai ñi ñeán
Haïc nuùi trong
maây thænh thoaûng moât tieáng keâu)
Am Bích Ñoäng cuûa
nhaø thô Vaên-hueä vöông Traàn Quang Trieàu ôû chuøa Quyønh Laâm (Ñoâng Trieàu
Quaûng Ninh (40) , hoaëc Phuùc Am cuûa Tröông Haùn Sieâu , ai troâng thaáy
cuõng meán chuoäng vôùi thaéng caûnh sôn thuyû nuùi Duïc Thuyù , v.v. ... Trong
soá naøy phaûi keå ñeán coâng trình ñeïp, coù tieáng nhö ñoäng Thanh Hö cuûa
Traàn Nguyeân Ñaùn ôû Coân Sôn ( Chí Linh Haûi Höng ).
Sau khi caùo quan
veà Coân Sôn, Traàn Nguyeân Ñaùn ñaõ xaây döïng nhieàu coâng trình kieán truùc
giaù trò, coù vöôøn töôïc, coù caây caûnh, coù non boä, ñaët teân chung laø
ñoäng Thanh Hö. Ngoaøi nhaø cöûa laàu gaùc, oâng coøn cho laøm chieác caàu
Thaáu Ngoïc, moät coâng trình ñaëc saéc ñaõ ñöôïc saùch Ñaïi Thanh Nhaát Thoáng
Chí cuûa Trung Quoác lieät vaøo moät trong nhöõng kyø coâng thôøi baáy giôø (41)
. Caûnh ñeïp huøng vó cuûa Coân Sôn ñaõ ñöôïc chaùu ngoaïi Traàn Nguyeân Ñaùn
laø Nguyeãn Traõi cuõng veà trí-só taïi ñaây vieát nhö sau :
Coân Sôn coù suoái
nöôùc trong,
Ta nghe suoái
chaûy nhö cung ñaøn caàm.
Coân Sôn coù ñaù
taàn-vaàn,
Möa tuoân ñaù saïch
ta ngoài ta chôi.
Coân Sôn thoâng
toát ngaát trôøi,
Ngaû-nghieâng
döôùi boùng ta thôøi töï-do.
Coân Sôn truùc
moïc ñaày goø,
Laù xanh boùng
rôïp tha hoà tieâu dao.
.......
(Nguyeãn Troïng
Thuaät dieãn noâm , Nam Phong Taïp Chí, t. XXVI, soá 148)
Vieát veà Traàn
Nguyeân Ñaùn, Rolf A. Stein laïi cho chuùng ta bieát theâm moái lieân heä giöõa
non boä vaø hang ñoäng taïi VN :
Traàn Nguyeân Ñaùn
veà aån ôû ñoäng Thanh Hö. Teân hieäu laø Baêng Hoà khoâng phaûi chæ laø moät
nguï yù vaên chöông cuûa moät baøi thô danh tieáng. Töø aáy coøn gôïi neân taát
caû giaù trò nguyeân thuûy cuûa noù. Chuùng ta bieát raèng nhöõng baàu Hoà coù
theå laø nhöõng theá giôùi baàu trôøi heät nhö moät hang ñoäng laø nhöõng taàng
trôøi, theá giôùi Thieân ñöôøng, Ñoäng Thieân. Teân Thanh Hö ñöôïc ñaët cho
teân ñoäng cuûa oâng chính laø teân cuûa caùi ñeä nhaát Ñoäng Thieân ghi trong
saùch Voâ Thöôïng Bí Yeáu ( cuûa Ñaïo taïng ) . [Baêng] Hoà laø theá giôùi
thanh khieát , caûnh giôùi thöù nhaát cuûa Thaàn Tieân baát töû .
( ... let us go
back to the retreat of Traàn Nguyeân Ñan. His sobriquet Baêng-hoâ is not a
simple literary allusion to a famous poem. The _expression keeps its primitive
force. We know that the hu vessels could be worlds, just as certain caves are
heavens (paradisiacal worlds, tung t ien). The mane Thanh-hö given to the cave
on this site is the very name of the first cave-heaven (tung t ien) listed in
the Wu-shang pi-yao (Tao-tsang). The hu vessel made of jade or ice is thus an
immaculate world like the first of the abodes of the Immortals (42).)
Naêm 1397 , Hoà
Quyù Ly , ngöôøi coù quyeàn theá lôùn nhaát trong trieàu Traàn ñöôïc phong
töôùc ñaïi vöông, cho xaây döïng kinh ñoâ môùi , goïi laø Taây-ñoâ (nhaân daân
thöôøng goïi thaønh nhaø Hoà). Hoaøng Xuaân Haõn vieát : Laøng Ñaïi Laïi (Thanh
Hoùa) laø queâ cuûa Hoà Quyù Ly. Naêm 1398 , Quyù Ly döïng cung Baûo Thanh ôû
döôùi chaân nuùi Ñaïi Laïi , ñeå eùp vua Traàn Thuaän Toâng ôû. Sau khi Quyù Ly
leân ngoâi, thöôøng hay veà nghæ maùt ôû ñoù. Döïng cung goïi laø Ly Cung. Coù
beå taém, xaây ñaù, coù chaïm troå raát ñeïp. Beå taém, thì laáy nöôùc suoái
cho vaøo. Nay veát tích beå taém coøn (43).
Kinh thaønh
Taây-ñoâ naèm giöõa vuøng nuùi soâng hieåm trôû , nhìn töø cao xuoáng thaáy
gioáng nhö moät hoøn non boä huøng vó . Taây-ñoâ ôû gaàn nuùi ñaù voâi An-toân,
phía baéc coù coù nuùi Voi, phía nam coù nuùi Ñoán-sôn, phía ñoâng coù nuùi
Haéc-khuyeån vaø soâng Baùi bao quanh, phía taây coù soâng Maõ bao boïc .
Thaønh xaây toaøn baèng ñaù khoái chöõ nhaät raát lôùn.
Saùch Vieät Söû
Tieâu AÙn cuûa Ngoï Phong Ngoâ Thôøi Syõ (1726-1780) ghi moät giai thoaïi veà
non boä vaø caây tuøng caûnh cuûa Hoà Quyù Ly.
Hoà Quyù Ly muoán
nhöôøng ngoâi cho con thöù laø Hoà Haùn Thöông (Xöông) beøn möôïn hoøn ñaù non
boä nhoû duøng laøm nghieân möïc cuûa mình ñeå ra caâu ñoái :
OÄThöû nhaát
quyeàn kyø thaïch , höõu thôøi vi vaân vi vuõ dó nhuaän sinh-daânÔÏ
( Hoøn ñaù kyø laï
naøy coù luùc laøm maây möa ñeå ban ôn cho daân, toû khí ñoä moät vò vua),
baét caùc con ñoái
, ñeå xem chí khí theá naøo, ngöôøi con lôùn laø Hoà Nguyeân Tröøng bieát ñöôïc
yù cha mình, môùi ñoái raèng :
OÄGiaù tam thoán
tieåu tuøng tha nhaät taùc ñoáng taùc löông kham phoø xaõ-taécÔÏ
(Caây thoâng nhoû
ba taác goã naøy moät ngaøy kia seõ laøm döôøng coät giuùp xaõ-taéc)
ñeå toû yù mình
chæ ñaùng laøm ngöôøi giuùp vieäc thoâi.(44)
Trong 20 naêm bò quaân Minh thoáng trò , neàn vaên hoùa cuûa daân toäc bò huyû
hoaïi nghieâm troïng . Ngay töø nhöõng ngaøy ñaàu xaâm löôïc , quaân Minh ñaõ
coù aâm möu ñoàng hoùa daân Vieät , tieâu huûy toaøn boä kho taøng vaên hoùa
cuûa daân toäc voán coù töø xöa ñeå laïi . Söû cuõ coøn ghi ngaøy 21-8-1406
Minh Thaønh Toå ñaõ leänh cho Chu Naêng laø töôùng caàm ñaàu : luùc vaøo ñeán
nöôùc ta , quaân Minh phaûi tìm caùch ñoát heát , phaù heát caùc di saûn vaên
hoùa, chæ tröø bia Trung Quoác. Naêm sau , vua Minh laïi ra theâm leänh veà
vieäc naøy ñeå quaân lính thi haønh trieät ñeå hôn : saùch vôû , bia kyù ñeàu
bò tieâu huûy , nhöõng coâng trình ngheä thuaät to lôùn cuõng bò thieâu phaù ,
keå caû töôïng Phaät cuõng bò phaù naùt . Bia chuøa Ngoâ Xaù ghi roõ :
Ñeán khi giaëc
Ngoâ caát binh xaâm chieám bôø coõi nöôùc ta coù mang loøng ñoäc aùc phaù heát
caùc pho töôïng Phaät (45) .
Nhöõng vöôøn
caûnh, non boä ñeïp cuõng chung soá phaän nhö caùc coâng trình myõ thuaät khaùc
döôùi baøn tay thoâ baïo cuûa giaëc Minh.
Sau khi chieán
thaéng quaân Minh xaâm löôïc , Leâ Lôïi döïng neân chính quyeàn Leâ sô theo qui
caùch cuûa caùc trieàu ñaïi tröôùc ôû VN . Ñeán ñaàu theá kyû XVI , moïi toå
chöùc chính trò, kinh teá , quaân söï , vaên hoùa , xaõ hoäi cuûa nhaø nöôùc
ñeàu ñi ñeán choã hoaøn bò vaø chaët cheõ .
Leâ trieàu duøng
pheùp döïng nöôùc trò daân theo tö töôûng cuûa hoïc thuyeát Toáng Nho . Ñieàu
ñoù khieán cho vaên hoùa phöông Baéc aûnh höôûng ñeán caùc coâng trình vaên
hoùa ngheä thuaät cuûa nöôùc ta khoâng ít . Hoïc thuyeát Toáng Nho do caùc nhaø
nho ñôøi Toáng xaây döïng treân cô sôû hoïc thuyeát cuûa Khoång-töû nhaèm phuïc
vuï yeâu caàu phaùt trieån môùi cuûa cheá ñoä phong kieán Trung-quoác luùc baáy
giôø , ra söùc bieän hoä cho cheá ñoä quaân chuû chuyeân cheá , cuûng coá söï
phaân bieät ñaúng caáp vaø caùc traät töï phong kieán, khaùc vôùi tö töôûng
Nguyeân Nho thôøi Tieân Taàn .
Trong suoát moät
theá kyû toàn taïi (1427-1527) , nhaø Haäu Leâ ñaõ cho tu söûa vaø xaây döïng
laïi taát caû moïi cô sôû vaät chaát töø cung ñieän , laàu gaùc cuûa nhaø vua
vaø hoaøng toäc cho ñeán caùc dinh thöï cuûa quan laïi ôû trung öông vaø caùc
ñòa phöông . Tieâu bieåu nhaát laø caùc coâng trình taäp trung trong hai khu
vöïc lôùn : Ñoâng kinh vaø Lam kinh .
Ñoâng kinh .
Ñoâng kinh laø
Thaêng Long cuõ . Thaønh coù hai voøng lôùp kheùp kín . Voøng trong laø Hoaøng
thaønh , nôi ôû vaø laøm vieäc cuûa vua vaø trieàu ñình . Voøng ngoaøi laø nôi
ôû cuûa quan laïi , só phu , vaø caùc taàng lôùp nhaân daân . Caû hai voøng
ñeàu ñöôïc tu söûa hay xaây döïng theâm nhieàu coâng trình cung ñieän laàu gaùc
maø caùc söû gia khen loäng laãy hôn xöa , noåi danh vôùi vöôøn Thöôïng Uyeån
roäng lôùn nuoâi caû höôu nai vaø caùc muoâng thuù laï khaùc .
Leâ Quí Ñoân ,
trong Kieán Vaên Tieåu Luïc , ñaõ mieâu taû nghi leã chuùc thoï vua baèng caây
caûnh , caây thieân tueá , nhö sau :
Naêm Quang Thuaän thöù
taùm (1467 ñôøi vua Leâ Thaùnh Toâng) duøng ngaøy 16 thaùng Gieâng laøm leã
möøng thoï ôû ñieän Caàn Chaùnh, beøn ñònh thaønh theå leä . Töø luùc Trung
höng trôû ñi , haøng naêm ñeán ngaøy 27 thaùng Gieâng cöû haønh leã möøng thoï
ôû ñieän Vaïn Thoï . Tröôùc ngaøy haønh leã , döïng ñình baèng laù ôû chôï
Huyeän , ñaët giöôøng ngöï . Ñeán ngaøy laøm leã , veä binh caàm côø quaït,
nghi tröôïng , aâm nhaïc vaø khieâng aùn , vieân quan giöõ nghi leã böng caây
thieân tueá töø trong noäi ñieän ra ñeán ñình , ñaët treân giöôøng , che quaït
vaû ñeå hoä veä . Thaøy cuùng quì ôû tröôùc höông aùn khaán khöùa caàu ñaûo ,
gieo queû xin aâm döông , queû gieo ñöôïc toát thì hoan hoâ. Quaït môû ra ,
traêm quan ñeàu maëc trieàu phuïc chia ra töøng quan ñöùng ôû giöõa ñöôøng ,
höôùng vaøo höông aùn maø laïy , laïy xong trôû ra ñi tröôùc daãn ñöôøng .
Vieân quan giöõ leã haï laïi böng caây thieân tueá ñi tröôùc höông aùn , nghi
tröôïng theo sau, vaøo ñeán giöõa ñieän tröôùc giöôøng ngöï , ñi voøng quanh
chín laàn . Xong roài , kính caån ñaët caây tröôùc xa giaù , thò veä böng caây
yeân trí vaøo trong tröôùng . Nghi leã ñaõ cöû haønh xong , vua ngöï ôû ñieän ,
traêm quan laäy möøng (46) .
Lam kinh .
Lam kinh laø Lam
Sôn ( Thanh Hoùa ) , queâ höông vaø laø nôi xuaát phaùt cuoäc khôûi nghóa cuûa
Leâ Lôïi . Sau khi bò hoûa hoaïn , Lam kinh ñöôïc trieàu ñình nhaø Leâ toå
chöùc xaây caát laïi cung ñieän , laàu gaùc , vöôøn töôïc , raát loäng laãy vaø
daàn daàn trôû thaønh nôi tuï hoäi taáp naäp ñoâng ngöôøi . Lam kinh khoâng phaûi
laø thaønh phoá chính trò maø chæ laø nôi cö nguï cuûa hoï haøng nhaø vua vaø
laø nôi vua vaø caùc quan veà teá moä toå . Laêng mieáu cuûa caùc vua Leâ ñeàu
ñeå caû ôû nôi ñaây . Do ñoù kieán truùc Lam kinh gioáng nhö moät trung taâm
nghæ maùt cuûa vua quan nhaø Leâ , neân vöôøn caûnh , caây caûnh , non boä ,
chaéc haún phaûi ñöôïc xaây döïng , tu söûa , chaêm soùc kyõ caøng .
Saùch Ñaïi Vieät
Söû Kyù Toaøn Thö vieát : (naêm Giaùp Daàn 1434, ñôøi vua Leâ Thaùi Toâng) Baáy
giôø caùc ñaïi thaàn ñeàu sai rieâng quaân lính laøm nhaø cöûa lôùn cho mình.
Vua thaáy theá, sai (Phan) Thieân Töôùc ñi khaép caùc nhaø ñaïi thaàn xem xeùt
cho roõ raøng (47).
Noùi chung ,
gioáng nhö caùc trieàu ñaïi tröôùc ôû nöôùc ta , caùc vua quan giôùi quí toäc
thôøi Leâ sô cuõng raát thích xaây döïng vöôøn caûnh , caây caûnh , non boä ,
rieâng trong dinh cô cuûa mình , ngay caû oâng vua coù cuoäc ñôøi laøm vua
ngaén nguûi , vua Leâ Uy Muïc , cuõng ñaõ xaây döïng cung ñieän , vöôøn töôïc
rieâng ñeå thöôûng ngoaïn . Trong tôø hòch toá giaùc toäi aùc cuûa Leâ Uy Muïc
do Löông Ñaéc Baèng soaïn , coù ñoaïn vaïch roõ : ... Huoáng chi laïi laøm cung
thaát to , laøm vöôøn hoa roäng . Baét daân troàng caây theo baùnh xe ñoå goø
Hoa Cöông thôøi Toáng (beân Trung Quoác) ; laáp bieån laøm ñieän , noái goùt
hoân meâ cung A-phoøng nhaø Taàn . Vieäc thoå moäc laøm laïi thoâi , thoâi laïi
laøm , meät nhoïc daân Haûi Döông, Kinh Baéc (48) .
Coøn tieáp.