Vol. 10 8/ 2002	2^nd year edition
Editor-in-chief: Ñoã Hoaøng Nghóa phutavanthu@yahoo.com or nthihoang@aol.com

Please click to download VNIfonts if you cannot read this page. Best view with Internet Explorer.

VAÄT COÅ TRUYEÀN VIEÄT NAM

TRONG LÒCH SÖÛ VAØ GIAI THOAÏI

Phan Quyønh

Ñaáõu vaätù laø moät hoaït ñoäng duøng söùc khoâng coù phöông tieän , duïng cuï naøo ngoaøi taøi kheùo nhanh nheïn , ngheä thuaät , deûo dai vaø söùc löïc nhaèm thi thoá taøi naêng quaät ngaõ nhau giöõa hai ñoái thuû goïi laø Ñoâ hay Ñoâ Vaät . Khaùc vôùi ñaùnh voõ baøn tay luoân luoân cöùng, khi giao ñaáu caùc ñoâ vaät hai baøn tay môû xoøe vaø meàn maïi , haàu deã daøng caàm naém , quaêng quaät . Nhöõng ñoâ vaät noåi tieáng hay baäc thaày ñöôïc toân laø Traïng Vaät . Taïi nhöõng laøng thoân coù nhieàu ñoâ vaät gioûi , hoaëc coù nôi ñaøo taïo ñöôïc nhieàu ñoâ vaät , coù thaày daïy haún hoi , goïi laø Loø Vaät .

Vaät laø moät boä moân theå thao raáõt ñöôïc öa chuoäng trong giôùi noâng daân Vieät Nam thôøi xöa . Nhöõng ngaøy ñaàu cuûa muøa Xuaân thuôûû thanh bình hay nhöõng buoåi hoäi heø ñình ñaùm nôi thoân daõ, daân laøng thöôøng toå chöùc nhöõng cuoäc vui nhö haùt quan hoï, thi naáu côm, choïi traâu, ñaù gaø, ñaùnh ñu, keùo co, baéùn noû, ñaùnh gaäy trung bình tieân, ñaáõu vaät, v.v... Nhaáõt laø ñaáõu vaät, môûû hoäi ngaøy Xuaân maø khoâng coù thi vaät thì thaät laø thieáu thuù vò cuûa nhöõng ngaøy Teát. Troáng vaät noåi leân laø coù söùc thu huùt moïi ngöôøi , giaø , treû , gaùi , trai , ñuû moïi taàng lôùp noâ nöùc ñeán bao quanh ñaáu tröôøng ; ngöôøi ta bình luaän say söa , cheâ khen raønh roït töøng theá , töøng mieáng vaät , töøng keo vaät töøng taùc phong cuûa moãi ñoâ . Boä moân vaät , ngoaøi tính caùch giaûøi trí vui chôi , coøn laø moät moân theå thao höõu ích, giuùp thanh nieân trong laøng theâm cöôøng traùng, theâm nghò löïc , loøng duõng caûm , ñeå giöõ laøng , giöõ luùa vaø giöõ nöôùc. Ñaáu vaät ñaõ trôû thaønh moät tuïc leä , moät truyeàn thoáng toát ñeïp cuûa daân toäc Vieät Nam . Böùc tranh daân gian Du Xuaân Ñoà ñaõ mieâu taû soáng ñoäng caûnh töôïng sinh hoaït vaên ngheä , theå thao cuûa nhaân daân Vieät Nam xöa vaøo dòp ñaàu Xuaân vôùi lôøi thô chuù thích :

Thaùi bình môû hoäi xuaân ,

Noâ nöùc quyeát xa gaàn ,

Nhaïc daâng ca trong ñieän ,

Troø thöôûng vaät ngoaøi saân

Ca dao vuøng Sôn Nam coù caâu :

Ba naêm chuùa môû khoa thi

Ñeä nhaát thi vaät , ñeä nhì thi bôi,

Ñeä töù thi ñaùnh côø ngöôøi ,

Phöôøng Boâng töù xöù moàng Möôøi thaùng Ba .

Ngay töø thôøi xa xöa, khi môùi coù cuûa boä moân naøy taïi nöôùc ta , vaät ñaõ ñöôïc coi laø moät phöông phaùp duøng ñeå luyeän söùc , ño taøi , choïn ngöôøi ra giuùp daân giuùp nöôùc . Ñieàu ñoù ñaõ theå hieän ngay trong kyõ thuaät , phong caùch vaø loái chôi .

Theo Pierre Gourou, taùc giaû saùchø "Les Paysans Du Delta Tonkinois" taùi baûn taïi Paris naêm 1965 (1), thì taïi ñoàng baèâng soâng Hoàng coù nhieàu laøng, ví duï laøng Haø Loã tænh Baéc Ninh, coù tuïc "ñaët ruoäng", daønh rieâng moät soá Coâng ñieàn cuûa laøng cho laøm reõ, cho thueâ thu toâ ñeå coù tieàn toå chöùc Hoäi Vaät haøng naêm.

Thaät vaäy , xöa kia ôû nöôùc ta chaúng maáy nôi khoâng coù loø vaät . Coù nhöõng loø vaät vang löøng xöù Baéc nhö loø vaät Guoät , Tri Nhò , Gia Löông (Baéc Ninh), loø vaät Ñoâng Kî (Ñoàng Quang, Töø Sôn , Baéc Ninh) loø vaät Thuïy Laâm (Ñoâng Anh, Coå Loa) , loø laøng Yeân ( Yeân Maãn, Chaâm Kheâ , Voõ Giaøng ) loø Lieãu Ñoâi (Nam Haø) , loø Phuù Thoï , Vónh Phuùc Yeân , Nam Ñònh, Höng Yeân ,Haûi Phoøng, loø vaät Thöôøng Tín, loø Thanh hoùa, Ngheä An , vaân vaân . Hoäi Vaät laøng Sình (xaõ Phuù Maäu , huyeän Phuù Vang, tænh Thöøa Thieân) haøng naêm môû hoäi vaøo ngaøy 10 thaùng Gieâng AÂm lòch thu huùt nhieàu ñoâ danh tieáng mieàn Trung. Laïi coù loø cöù 12 naêm môùi môû Hoäi Vaät moät laàn, ví duï loø vaät Traø Löõ thuoäc traán Sôn Nam cuõ, cöù ñuùng naêm Muøi môùi laïi môû thi Vaät, nôi tranh huøng cuûa caùc ñoâ vaät boán phöông , haùo höùc veà giaät giaûi. Nhöng cuõng coù laøng khi môû hoäi ñình raùngù toå chöùc ñaáu vaät vaãn khoâng thaønh , theo caùc cuï giaø xöa , neáu nôi naoø khoâng phaûi laø ñaát vaät thì khoù coù theå laäp noåi saân vaät maø caùc tay ñoâ vaät gioûi cuõng khoâng ñeán tranh giaûi. Ñeàn Lyù Baùt Ñeá , thôø taùm vò vua nhaø Haäu Lyù (töø naêm 1010 ñeán naêm 1225) taïi Ñình Baûng (Baéc Ninh), coù töôïng hai oâng Ñaù Raõi, hai ñoâ vaät noåi tieáng.

Caùc boâ laõo Tröôøng Yeân Ninh Bình raát töï haøo veà nhöõng ngaøy hoäi lôùn haøng naêm ôû ñòa phöông mình : Hoäi ñeàn vua Ñinh , Hoäi chuøa Tröôøng Yeân , Hoäi Côø Lau taäp traän. Troø vui lôùn nhaát cuûa nhöõng hoäi naøy laø troø ñaáu voõ, ñaáu vaät. Nhöõng ñoâ vaø nhöõng thaøy daäy voõ hoï Ñinh, hoï Buøi, hoï Vuõ cha truyeàn con noái, laøm veû vang laøng xoùm

Döôùi ñaây, chuùng ta thöû höôùng veà loái vaät cuûa ngöôøi noâng daân Vieät Nam thôøi xa xöa.

I/. TAÄP LUYEÄN.

1/. Quanh naêm, xong vieäc ñoàng aùng , ñöôïc luùc naøo raûønh roãi, trai traùng trong laøng thöôøng ruû nhau taäp döôït voõ thuaät hay vaät, hoï chæ baøo laãn nhau, ai coù mieáng voõ naøo hay, ngoùn vaät naøo ñoäc ñaùo thì laïi truyeàn daäy cho anh em cuøng taäp. Nhöõng ngaøy giaùp Teát Nguyeân Ñaùn, neáu trong laøng coù oâng thaøy voõ, hoï ñeán tuï taäp taïi nhaø oâng thaøy ñeå luyeän taäp theâm ; laøng naøo khoâng coù thì cöû ngöôøi ñi ñoùn thaøy ôû loø voõ , loø vaät caùc laøng laân caän veà ñeå daäy.

Trang phuïc khi taäp luyeän cuõng nhö khi leân ñaøi ñaáu cuûa caùc ñoâ vaät laø ñoùùng coù moãi moät caùi khoá vaø ôûû traàn, khoâng coù ñai ñaúng gì caûø, treân ñaàu chít khaên ñaàu rìu hay chít khaên boû tua . Khoá laø moät mieáng vaøi daøi ñöôïc cuoán vaøo nhö moät caùi quaàøn sì-líp. Khoá coù nhieàu maøu, naøo ñoû, naøo xanh, naâu hay vaøng, hoàng, tím, . . .

2/. Kyõ thuaät vaø Nghi leã .

Tröôùc heát, caùc ñoâ vaät ñöôïc taäp caùch luyeän theå löïc cho dai söù, maïnh tay maïnh chaân, caùch ñöùng thuû theá naøo cho vöõng chaéc , caùch “loàng tay tö”sao cho coù öu theá vaø nhöõng boä phaùp nhö caùch di chuyeån töøng böôùc chaân, khi tôùi, khi lui, khi böôùc ngang, böôùc xeùo, xoay voøng, ... Hoï coøn ñöôïc taäp luyeän caùch teù ngaõ theá naøo cho khoûi ñaäp ñaàu xuoáng ñaát , khoûi gaãy tay, taäp caùch neù traùnh, thoaùt hieåm, “ caàøu voàng “, keå caû nhöõng nghi thöùc coù tính caùch toân giaùo daønh rieâng cho moãi loø vaät, nhö Muùa Hoa, Xe Ñaøi hay coøn goïi laø Ra Giaøng, hoaëc Muùa Haïc v.v...

Ra Giaøng , Muùa Haïc hay Xe Ñaøi laø moät leã nghi thaønh kính cuûa caùc ñoâ vaät , vaø coøn moät hình thöùc khôûi ñoäng cuûa ñoâ vaät coù mang tính daân toäc , vöøa laø caùch trình dieãn cuûa ñoâ vaät vôùi khaùn giaû, taïo moät khoâng khí haøo höùng laønh maïnh tröôùc khi vaøo cuoäc ñaáu thöïc söï. Ngoaøi ra Ra Giaøng , hai beân vôøn nhau , coøn ñaùnh ñoøn taâm lyù , gaây cho ñoái phöông tö töôûng hoang mang , giao ñoäng vôùi nhöõng loái Ra Giaøng huøng duõng , chaân ñöùng hình con haïc , hay ñöùng theo kieåu con phöôïng nhích chaân , con dang caát caùnh hoaëc con coâng muùa xoøe, coå tay uoán löôïn , ngoùn tay muùa may meàn deûo , uoán eùo , gioáng nhö nhöõng nghi thöùc tay AÁn tay Quyeát cuûa caùc thaày teá , phaùp sö hay phuø thuûy . Coù leõ noù coù nguoàn goác cuûa leã nghi Teá Thaàn sau nhöõng chieán thaéng cuûa caùc daân toäc AÙ ñoâng thôøi thöôïng coå beân ngoïn löûa thieâng baäp buøng treân thuyeàn chieán hay ñoàng noäi ven ao hoà, soâng bieån . (Xem Luyeän Voõ cuûa Phan Quyønh) . Phaûi chaêng coù söï lieân heä naøo ñoù giöõa nhöõng hình aûnh Ra Giaøng hay Muùa Haïc cuûa caùc ñoâ vaät vuøng ñoàng baèng Baéc boä vaø baéc Trung boä Vieät Nam maø nhòp chaân tieán leân luøi xuoáng ba böôùc, böôùc ngang hai böôùc vôùi nhöõng caûnh chim choùc , caûnh ngöôøi muùa (muùa voõ?)õ chaïm ñuùc trang trí treân troáng ñoàng Ñoâng Sôn, hay roõ hôn troáng ñoàng Hoaøng Haï , Ngoïc Luõ hay treân thaïp ñoàng Ñaøo Thònh ? Ñieåm ñaùng chuù yù laø ñoäng taùc baøn tay nhöõng ngöôøi muùa treân troáng ñoàng, thaïp ñoàng ñaõ ñöôïc theå hieän moät caùch cöôøng ñieäu, baøn tay xoøe ra hình ba chaïc to quaù khoå so vôùi ngöôøi .

(Xin môû moät ngoaëc ñôn laø moät soá caùc daân toäc ôû Nam AÙ vaø ôû chaâu AÙ haûi ñaûo chaïy daøi töø phía nam quaàn ñaûo Nam Döông ñoå leân vuøng ña ñaûo cöïc baéc Thaùi Bình Döông cuõng coù nhöõng nghi thöùc Ra Giaøng gioáng nhö caùc ñoâ vaät vuøng chaâu thoå soâng Hoàng , soâng Maõ : nghi thöùc Kanbangan cuûa caùc voõ só Pukalam Pentjack coå ñieån ôû Indonesia, ôû vuøng haûi ñaûo Celebes , nghi thöùc Nagdadasal cuûa caùc ñoâ vaät Dommoq nhoùm boä laïc Tagalog vuøng ñaûo Luzon Phi Luaät Taân , nghi leã Suat-Mon hay Wai-Paù thaønh kính caàu nguyeän luùc thöôïng ñaøi cuûa caùc voõ só Muay-Tai Thaùi Lan , caùc voõ só Tyû-Moâi xa xöa ôû Ai Lao hay cuûa caùc ñoâ vaät Sumo ôû Hokkaido Nhaät Baûn) .

Vaät khoâng phaûi chæ caàn coù söùc khoûe , coù löïc ñeå thaéng ñöôïc ñoái phöông , noù coøn ñoøi hoûi phaûi coù theá , coù mieáng , coù kyõ thuaät , coù maùnh lôùùi , coäng vôùi söï nhanh nheïn , chính xaùc cuûa töøng ñoâ vaät. Do ñoù , vaät coù nhieàu theá , nhieàu mieáng , coù nhöõng mieáng ñaùnh trong tö theá baát ngôø , coù nhöõng mieáng ñaùnh trong luùc giaèng co , hoaëc ñaùnh trong tö theá naèm (naèm boø) . Döôùi ñaây laø moät soá ñoøn mieáng vaät thoâng duïng :

- Keâ : duøng hoâng hoaëc vai laøm ñieåm töïa ñeå quaêng ngaõ ñoái thuû.

- Ngaùng (hay Caûn) : duøng chaân queùt hay gaït, caûn chaân ñoái thuû laøm maõt thaêng baèng cho teù ngaõù.

- Ñeäm : duøng ñaàøu goái, hay baép ñuøi , loùt ñaèng sau chaân ñoái thuû roài duøng söùc maïnh cuûa mình gait , ñaåêy, soâ ñoái phöoùng teù ngöûa ra.

- Veùt : ñang vôøn nhau, nhöû cho ñoái thuû tieán laïi gaàn, nhanh choùng cuùi ngöôøi xuoáng, chaân traùi gaäp haï thaáõp, chaân phaûi ruùt veà sau duoãi thaúûng, ñoàng thôøi tay phaûi ñöa leân aáõn maïnh vaøo vai traùi ñoáùi thuû, baøn tay baéùt chaëùt laõy khoeo sau chaân traùi ñoái thuû giaät maïnh veà phía mình.

- Baét Ñeå Hôùt Goùt : Hai ñoâ vaät ñoái dieän saùt vaøo nhau (maø chöa loàng tay tö) moät ngöôøi baát ngôø duøng hai tay baét chaët laáy caùnh tay phaûi ñoái phöông . Chaân phaûi vaø ngöôøi laäp töùc xoay cheách sang phía beân phaûi , ngöôøi cuùi thaáp hai chaân daïng ra hai baøn chaân reâ maïnh vaø nhanh , luøi cheách veà phía sau , ñoàng thôøi duøng hai tay keùo maïnh ñoái phöông veà phía mình. Khi ñoái phöông ñang maát ñaø hôi chuùi veà phía tröôùc thì laäp töùc ta haï tay traùi xuoáng , töø phía trong duøng baøn tay phaûi baét vaø haát maïnh coå chaân traùi ñoái phöông ra ñaèng sau. Thuaän beân naøo , laøm beân aáy.

-Boác Moät Chaân :

a/ Tö theá baát ngôø : Hai ñoâ vaät ñöùng saùt vaø ñoái dieän , moät trong hai ngöôøi baát ngôø haát hai tay cuûa ñoái phöông leân vaø ngöôøi phaûi nhanh choùng chuoài daøi ra phía sau, luùc naøy chaân traùi ñaët tröôùc , chaân phaûi ñaët ôû phía sau , ñaàu cuùi xuoáng , duøng vai aán vaøo thaân theå ñoái phöông, ñoàng thôøi duøng hai tay boác khoeo chaân phaûi ñoái phöông giaät maïnh veà phía mình , ñoái phöông bò maát thaêng baèng bôûi hai löïc neân ngaõ ngöûa.

b/ Tö theá giaèng co : Tay phaûi baù coå ñoái phöông , tay traùi naém caùnh tay treân , tay phaûi ñoái phöông, daàu cuùi xuoáng döïa vaøo gaùy phía phaûi ñoái phöông, chaân traùi phía tröôùc , chaân phæ phía sau. Ñoái phöông duøng söùc nay ta , ta duøng söùc nay laïi . Ñoái phöông laïi coá duøng söùc nay ta , ta baát ngôø haï thaáp ngöôøi xuoáng vaø ñaùnh nhö mieáng boác moät chaân trong tö theá baát ngôø.

-Söôøn tay trong : coøn goïi laø ñaùnh ñoøn doïc , baát ngôø bieán theá thaät nhanh, luoàn luoàn caùnh tay phaûi vaøo phía trong caùnh tay traùi ñoái phöông , baøn tay phaûi loàng vaøo naùch traùi ñoái phöông . Tay traùi naém vaøo caùnh tay phaûi ñoái phöông , ghì vaøo saùt ngöôøi mình . Ñoàng thôøi böôùc nhanh chaân phaûi veà phía trong loøng ñoái phöông , cuùi ngöôøi xuoáng duøng hoâng mình haát maïnh ñoái phöông ra phía sau cho ngaõ .

-Ñaùnh Gaåãy : Ñang loàng tay tö , baát ngôø ñoåi hai tay vaøo phía trong caùnh tay ñoái phöông , baøn tay traùi môû nay maïnh vaøo coå bean phaûi , baøn tay phaûi xoác naùch traùi ñoái phöông , keùo maïnh veà phía mình , ñoàng thôøi nghieâng ngöôøi duøng söôøn traùi haát maïnh , chaân phaûi haát chaân ñoái phöông cho teù ngaõ.

-Tay Quai : Ñang loàng tay tö , baát ngôø chuyeån hai tay vaøo phía trong hai caùnh tay ñoái phöông , tay phaûi luoàn qua döôùi naùch traùi ñoái phöông, tay traùi luoàn qua treân vai ñoái phöông ñeàu ra sau long vaø hai baøn tay naém chaéc laáy nhau ghì chaët ñoái phöông . Roài baát ngôø duøng tay phaûi nay maïnh ñoái phöông ra sau , caùnh tay traùi keùomaïnh ñoái phöông veà phía mình . Ñoàng thôøi nghieâng mình duøng söôøn phaûi ñaùnh maïnh vaø chaâm phaûi haát chaân ñoái phöông cho teù ngaõ .

- Naèm Boø (hay Haï Thoå) : khi bò xa côù lôõ mieáng hay khi gaëp ñoái thuû maïnh hôùn, hoï thöôøng naèm saõp xuoáng maët ñaõt, tay chaân dang roäng ra, maëc cho ñoái thuû tha hoà ñaåêy, beâ, böùng, nhaáõc hoång, ñeå roài lieäu cô hoäi ñaùnh löøa ñoái thuû, lôïi duïng luùc ñoái thuû sô hôû thì laäp töùc choàm daäy taán coâng laïi.

Caùc mieáng Boác , mieáng Goàng , mieáng Söôøn , ... , coù laïi coù nhieàu theá khaùc nhau : Goàng Ñöùng , Goàng Quyø , Goàng Ngoài , Söôøn Tay Trong , Söôøn Tay Ngoaøi , Boác Hai Chaân , Boác Moät Chaân , vaân vaân .(2)

Tuy nhieân , moãi loø vaät , moãi ñòa phöông , laïi coù nhöõng theá vaät ñoäc ñaùo , ñaëc bieät rieâng , phong caùch rieâng , maïnh meõ , aùc hieåm hay uyeån chuyeån , bay böôùm rieâng , noåi tieáng trong vuøng , nhaát laø nhöõng theá “ñaùnh dòp nhì” . nghóa laø kyõ thuaät ñaùnh choáng laïi , phaûn laïi : choáng Boác , choáng Goàng ngoài , choáng Moùi , choáng Caàu voàng , choáng Söôøn trong , vaân vaân , ví duï xöa kia : loø Myõ Ñoä (toång Myõ Caàu , Phuû Laïng Thöông) coù mieáng choáng Veùt, choáng Gaãy , Laáy Boø , loø Mai Ñoäng coù mieáng Gioàng , mieáng Moùi , loø Yeân Sôû coù mieáng Söôøn mieáng Moùc , loø Ñoàng Taâm (Vuï Baûn Nam Ñònh) laïi noåi tieáng vôùi nhöõng ngoùn Moùc-Chaûo, Væa Loän Coái , Giaùt Boác , Boû Thuoác , Söôøn Caëp Coå , . . .

II/-. LEÄ VAÄT

Muoán ñaùnh baïi ñoái thuû trong cuoäc ñaõu vaät thì caùc ñoâ vaät phaûi theo nhöõng luaät leä sau ñaây :

1/. Nhaác boång ñòch thuû hoång caûø hai chaân leân khoûi maët ñaát (“Tuùc Ly Ñòa”) ñöôïc coi laø thaéng , hoång moät chaân khoâng keå .

2/. Vaät ñoái phöông teù ngaõ ngöûa, löng vai chaïm maëùt ñaáõt thì thaéng (“Laám Löng Traéng Buïng”), ngaõ xaáõp khoâng keå .

Vaät khoâng coù hoøa, phaûi xaùc ñònh moät thaéng moät thua (thaéng tuyeät ñoái hay thaéng ñieåm). Ngoaøi ra khoâng ñöôïc ñaám ñaù , baõm huyeät, moùc xöông quai xanh , cheïn haøm , beû coå , leân goái, naém toùc, moùc maéùt, cuø leùc, thoïc caén,..., phun nöoâc mieáng, vaêng tuïc, xeù khoá ñoái thuû, hay khi bò teù ngaõ roài khoâng ñöôïc moùc chaân cho ñoái thuû ngaõ theo, v.v...

Thí sinh thöôïng ñaøi ñaáõu vaät khoâng tính tuoåi taùc hay caân löôïng.

III/. GIAÛI VAÄøT.

Tuøy theo ñòa phöông toå chöùc, vaät coù nhieàu giaûi khaùc nhau, chia hai loaïi : Giaûi Thôø vaø Giaûi Chính.

1/. Giaûi Thôø (hay Giaûi Haøng)

Giaûi thôø coøn ñöôïc goïi laø Giaûi Xoâng Sôùi , khoâng coù ngöôøi giöõ giaûi . Ai muoán leân vaät thì ghi teân roài baét caëp. Ai thaéng thì ñöôïc laøng thöôûng. Tranh Giaûi Thôø chæ laø môû• ñaàu cho ngaøy Hoäi Vaät, ñeå cho nhöõng ai muoán khaûo söùc nhau thì leân baét caëp, vaø coù nhieàu Giaûi Thôø trong moät ngaøy. ÔÛ giaûi naøy khi vaät hai ñoái thuû thöôøng khoâng duøng heát söùc, chæ coát phoâ baøy ngheä thuaät, vaät cho ñeïp, cho vui, coù khi caû hai cuøng teù ngaõ cho caû laøng cuøng cöôøi. Thay vì hoï löøa mieáng nhau thì hoï laïi muùa may cho thaät meàn deûo ñeå ngöôøi xem vui maét.(3)

2/. Giaûi Chính.

Giaûi Chính coù ba giaûi : giaûi nhaát, giaûøi nhì vaø giaûøi ba. Ba giaûi naøy ñeàu coù ngöôøi xin giöõ . Caùc ñoâ vaät töù xöù muoán phaù giaûi naøo thì xin ghi teân ñeå vaät vôùi ngöôøi giöõ giaûi aáy. Neáu khoâng coù ai xin phaù giaûi trong ba ngaøy, theo leä laøng, thì ngöôøi giöõ giaûi ñöông nhieân ñöôïc laõnh giaûi mình giöõ (Giaûi Caïn).

Trong ba Giaûi Chính naøy thì giaûi ba phaûi ñöôïc phaù tröôùc roài môùi tôùi giaûi nhì, vaø giaûi nhaát.

Veà soá ñoái thuû phaûi ñaáu thì leä laøng ñònh nhö sau :

- Giaûi nhaát : trong saùu ngoaøi naêm.

- Giaûi nhì : trong boán ngoaøi ba.

- Giaûi ba : trong ba ngoaøi hai.

"Trong saùu ngoaøi naêm" nghóa laø ai giöõ giaûi nhaát thì phaûi vaät thaéng ñuû lieàn saùu ngöôøi môùi ñöôïc coi laø chieám giaûi, coøn ngöôøi phaù giaûi thì chæ caàn vaät ngaõ naêm ñoái thuû keå caû ngöôøi giöõ giaûi . Neáu ngöôøi giöõ giaûi ñaõ thaéng naêm keo maø bò thua keo choùt thì cuõng khoâng ñöôïc nhaän giaûi . "Trong boán ngoaøi ba" hay "Trong ba ngoaøi hai" cuõng tính töông töï nhö theá.Giaûi thöôûng cho ñoâ vaät coù nhieàu loaïi cho giaûi chính , giaûi haøng , laïi coù giaûi chung cuoäc cho ñoâ vaät naøo thaéng nhieàu ñieåm nhaät trong nhöõng ngaøy Hoäi Vaät

Thöôøng thöôøng Giaûi Chính do ñoâ vaät haïng nhaát trong laøng hay ôû caùc laøng khaùc ñeán xin giöõ .

IV/. THÖÔÏNG ÑAØI .

Ngaøy Hoäi Vaät ñaàu Xuaân ñaõ ñeán. Troáng vaät thuùc duïc laøm nao nöùc loøng ngöôøi. Giaø treû, trai gaùi ñeàu boû maëc heát moïi coâng vieäc nhaø, ruû nhau tuï taäp ñoâng ñaûo tröoâc saân ñình ñeå döï khaùn. Caùc ñoâ trong laøng ñeàu ghi teân döï thí. Nhöõng ñoâ töù xöù, ôû caùc laøng laân caän muoán xin döï thí phaûi mang leã vaät ñeán ñeå xin cuùng thaàn . Tuøy theo leä laøng, coù nôi leã vaät laø ñóa soâi gaác, hay nhaùnh cau vôùi vaøi laù traàu , hoaëc boù hoa, traùi caây hoa quaû ø, hoaëc theû nhang,...

Baõi coû phaúng roäng tröôùc saân ñình laøng ñöôïc duøng laøm ñaáu tröôøng , ôû giöõa ñöôïc keû vaïch moät voøng troøn , ñöôøng kính khoaûng 6 meùt baèng voâi traéng, voøng troøn naøy ñöôïc goïi laø sôùi vaät. Coù nôi sôùi vaät laø hình vuoâng moãi caïnh taùm meùt , coù nôi sôùi vaät ñöôïc ñoùng doùng baèng tre chung quanh , coù nôi sôùi vaät naèm döôùi ñaùy ao noâng caïn ñaõ taùt heát nöôùc vaø khôi khoâ tröôùc saân ñình ñeå daân laøng , khaùn giaû ñöùng chung quanh bôø xem cho roõ (saân naøy coøn ñöôïc duøng ñeå ñaùnh côø ngöôøi) . Hai beân sôùi vaät laø hai haøng côø ñuoâi nheo nguõ haønh goàm naêm maàu xanh, ñoû ñen vaøng traéng, moãi beân naêm laù côø . Caùc ñoâ vaät trong thieân haï ôûû traàn truøng truïc, chæ ñoùng moãi moät caùi khoá , ñaàu chit khaên , ngoài thaønh hai haøng döoâi hai daãy côø . Ngöôøi naøo cuõng löïc löôõng, baép thòt noû nang raén chaéc.

Hai beân taû höõu tröôùc sôùi vaät laø hai caùi troáng caùi (troáng lôùn) , coù nôi chæ duøng moät troáng thoâi , vaø nhöõng haøng gheá danh döï daønh cho quí vò chöùc saéc trong laøng vaø haøng toång. Hai vò ñaøn anh trong daân ñöôïc cöû ñaùnh troáng caùi , goïi laø "caàm chòch" , nghóa laø laøm nhieäm vuï cuûa tröôûng ban Troïng taøi cuoäc ñaáu .

Giöõa hai troáng caùi ñoù laø baøn thôø thaàn , vaø phía döôùi , tröôùc maët baøn thôø , ñöôïc traûi moät chieác chieáu caïp ñieàu ñeå caùc ñoâ leã thaàn tröoâc vaø sau khi giao ñaõu. Coù ñieàu hoï leã thaàn khoâng baèng caû hai tay nhö bình thöôøng maø chæ leã leân goái xuoáng goái choáng moät tay traùi thoâi.

Sau khi muùa Ra Giaøng , hai ñoâ vaät baét ñaàøu giao ñaáõu. Troáng vaät lieân tuïc moãi hoài laø ba tieáng. Hai ngöôøi caàm chòch cöù ngöôøi noï ñaùnh ba tieáng döùt thì ngöôøi kia laïi ñaùnh ba tieáng tieáp theo. Caùc ñoâ vaät taøi hoa thöôøng duøng caùc mieáng vaät vöøa ñeïp maét maø vaãn quyeát lieät , nghieâm tuùc vaø chính xaùc .

Ngay giöõa sôùi vaät coù ba ngöôøi tuaàn ñinh, laøm nhieäm vuï cuûa troïng taøi phuï . Hai trong ba ngöôøi naøy , moãi ngöôøi caàm moät laù côø ñuoâi nheo nhoû phaát phaåy laøm hieäu leänh vaät, ngöôøi thöù ba caàm moät troáng löng (troáng nhoû) ñeå goõ nheï khuyeán khích , thuùc duïc hai ñoâ taán coâng tieáp.

Keo vaät caøng trôû neân gaây caán, tieáng troáng laïi mau hôn, ngöôøi tuaàøn ñinh keà haún troáng vaøo mang tai caùc ñoâ ñeå thuùc , ñeå coå voõ ñeå nhaéc nhôû , hai laù côø ñuoâi nheo cuõng nhoän nhòp phe phaåy khoâng ngöøng ñeå giöõ traät töï, giaõn caùc khaùn giaû vaây voøng moãi luùc moät quaù chaëùt.

Khaùn giaûø reo hoø , la heùt khuyeán khích yeåm trôïï tinh thaàn "gaø nhaø", hoï daùn maét vaøo töøng mieáng boác , mieáng söôøn , mieáng goàng cuûa caùc ñoâ , roài reo leân khi ñoâ naøo ñoù haï ñoái phöông baèng moät mieáng ñeïp maét . Keo vaät vaøo hoài quyeát lieät , hoï , nhöõng khaùn giaû saùt gaàn sôùi vaät , naèm xoaøi ra ñaát ñeå xem cho roõ .

Hai ñoái thuû naøo baù coå, naøo tay naém tay , hoaëc thuû theá, giöõ mieáng , vôøn nhau , . . . Hoï oâm löng, baù vai, ngaùng chaân, coù luùc hoï naém tay nhau giaät maïnh roài buoâng ra cho teù ngaõ. Cuoäc ñaáu moãi luùc moät gay go, soâi ñoäng vaø haøo höùng. Hoï löøa nhau töøng mieáng, töøng böoâc chaân, töøng caùch di chuyeån, roài gaëp cô hoäi thuaän tieän hoï quaät ngaõ ngöûa nhau “laám löng traéng buïng” giöõa tieáng reo hoø aàm ó vui veû cuûa moïi ngöôøi ...

Giaûi nhaát vöøa ñöôïc phaù . Keû chieán thaéng hieân ngang kieâu haõnh leân laõnh giaûi . Phaàn thöôûng ñoâi khi chæ laø ba vuoâng vaûi nhieãu ñieàu, goùi traø maïn sen (coù nhöõng Hoäi Vaät lôùn , giaûi chính laø moät con boø hay con ngheù) vaø moät phong phaùo toaøn hoàng ñöôïc xeù ra ñoát ngay sau cuoäc ñaáõu nhö chaøo möøng ngöôøi voâ ñòch thieân haï .

Sau ba ngaøy taän söùc, taän löïc chieán ñaáõu trong tinh thaàn thöôïng voõ , huynh ñeä , caùc ñoâ laïi quaây quaàn döôùâi maùi ñình cuøng nhau cheø cheùn vui veû .

V/ TRONG LÒCH SÖÛ VAØ GIAI THOAÏI

Vaät coå truyeàn Vieät Nam ñaõ coù töø thôøi thöôïng coå . Truyeàn thuyeát vaø giai thoaïi veà vaät cuõng phong phuù vaø ña daïng .

Moät truyeàn thoáng cao ñeïp cuûa vaät laø ngay töø thôøi kyø ñaàu döïng nöôùc vaø giöõ nöôùc , caùc anh huøng daân toäc cöùu daân giuùp nöôùc phaàn lôùn ñeàu laø nhöõng ñoâ vaät noåi tieáng trong daân gian , ñöôïc nhaân daân kính troïng vaø thôø phuïng maø ngaøy nay vaãn coøn ñeàn thôø : nhö Lyù OÂng Troïng (Lyù Thaân) ñöôïc thôø ôû Cheøm , (ngoaïi oâ Haø Noäi), nhö Ñoâ Loã (Cao Loã) , Ñoâ Noài (Noài Haàu) , giuùp vua Thuïc An Döông Vöông (naêm 257-207 tröôùc Taây lòch) , ngaøy nay nhaân daân vaãn höông khoùi thôø phuïng taïi Coå Loa.

Theo Thaàn tích ñeàn Ngheø (Haûi Phoøng) baø Leâ Chaân döïng ñaøi thi voõ , luyeän vaät cho ba quaân , chieán ñaáu giuùp Hai Baø Tröng (naêm 40-43 sau Taây lòch) ñaùnh ñuoåi quaân Ñoâng Haùn Trung quoác . Ñoâ Döông , Ñoâ Chinh (Nguyeãn Tam Chinh) ñaõ laø nhöõng baäc thaøy noåi tieáng trong laøng xaõ tröôùc khi ra giuùp Hai Baø Tröng cöùu nöôùc . Khi cheát , Ñoâ Chinh ñöôïc nhaân daân nhôù ôn, vinh toân laø Thaàn Hoaøng laøng laøng Mai Ñoäng (ngoaïi thaønh Haø Noäi), thôø phuïng cho ñeán ngaøy nay vaø ñöôïc xöng tuïng laø oâng toå loø vaät Mai Ñoäng .

Nhaân ñaây cuõng xin neâu leân moät chi tieát caàn tìm hieåu theâm veà Thaønh Hoaøng laøng Mai Ñoäng cuûa caùc taùc giaû Vaên Haïc trong baøi “Lai Lòch Vaø YÙ Nghóa Hoäi Vaät Laøng Mai Ñoäng” ñaêng trong baùo Trung Baéc Chuû Nhaät , soá 100 phaùt haønh taïi Haø Noäi ngaøy 1 thaùng 3 naêm 1942 (trang 15 , 16) vaø taùc giaû Toan AÙnh trong taùc phaåm Hoäi Heø Ñình Ñaùm, quyeån thöôïng xuaát baûn taïi Saigon naêm 1969 (trang 61) , caùc taùc giaû naøy ñeàu cho Thaønh Hoaøng Laøng Mai Ñoäng laø Baø Leâ Chaân , nhöng thaàn phaû laøng Mai Ñoäng vaø nhaân daân laøng naøy laïi cho bieát Thaønh Hoaøng laøng laø laõo ñoâ Nguyeãn Tam Chinh . (Baø Leâ Chaân vaø laõo ñoâ Nguyeãn Tam Chinh ñeàu laø töôùng laõnh cuûa Hai Baø Tröng).

Thaàn phaû laøng Mai Ñoäng ghi : Nguyeãn Tam Chinh voán ngöôøi Thanh Hoùa , vì chaùn caûnh maát nöôùc , boû ra baéc tôùi Ñoäng Mô töùc Mai Ñoäng , thaáy vuøng ñaát laï môùi döøng laïi môû tröôøng daäy hoïc . OÂng thu nhaän ñöôïc 30 moân ñoà , coù söùc khoûe , coù kieán thöùc ,truyeàn daäy caû vaên caû voõ ñeå ñôïi thôøi cô . Trong caùc moân voõ thuaät , oâng chuù yù daäy cho hoïc troø caùch thöùc ñaáu vaät . Ngaøy ngaøy , tröôùc saân tröôøng , oâng ngoài xem töøng caëp luyeän taäp , chæ cho hoï nhöõng ngoùn sô hôû vaø truyeàn cho hoï nhöõng mieáng hieåm aùc ñeå haï thuû ñoái phöông . Lôùp hoïc caøng ngaøy caøng taán tôùi . Khi Hai Baø Tröng hieäu trieäu nhaân daân noåi daäy khôûi nghóa ñaùnh ñuoåi quaân Toâ Ñònh , oâng laøm leã teá trôøi ñaát roài cuøng hoïc troø keùo quaân leân phuï giuùp Hai Baø Tröng vaø laäp ñöôïc nhieàu chieán coâng . Giaø treû trai gaùi môû hoäi ñoùn röôùc vaø tình nguyeän xin theo Ñoâ Chinh raát ñoâng . Cuõng töø ñoù moân vaät ñöôïc löu truyeàn laïi trong vuøng . Haøng naêm moãi laàn Teát ñeán , nhaân daân ôû nay laïi toå chöùc Hoäi Vaät vaøo nhöõng ngaøy moàng 4, 5, 6 ñeå töôûng nhôù ngöôøi xöa .

Truyeàn thuyeát cuõng keå raèng khi Hai Baø Tröng khôûi nghóa , nhieàu ñoâ vaät Kinh Baéc (Baéc-giang, Baéc-ninh) ñaõ cuøng baø Thaùnh Thieân höôûng öùng nhieät lieät vaø ñaõ trôû thaønh nhöõng töôùng gioûi cuûa Hai Baø . Thaùnh Thieân coâng chuùa sau khi hy sinh ñeàn nôï nöôùc ñaõ ñöôïc nhaân daân Ngoïc Laâm (huyeän Yeân Duõng , Baéc Giang) thôø laøm Thaàn Hoaøng laøng .

Tröôùc khi phaùt ñoäng quaàn chuùng khôûi nghóa ñaùnh giaëc Ñoâng Ngoâ , Baø Trieäu (naêm 248) ñaõ leân nuùi Nöa môû tröôøng thi voõ, ñaáu vaät , luyeän kieám , baén cung noû , huaán luyeän nghóa quaân sao cho moãi ngöôøi vöøa coù theå löïc doài daøo , vöøa tinh thoâng caùc moân voõ ngheä , chieán ñaáu choáng giaëc, khieán keû ñòch khieáp vía phaûi thoát leân :

Hoaønh qua ñöông hoå dò

Ñoái dieän Baø vöông nam !

(muùa giaùo choáng hoå deã , giaùp maët vôùi vua Baø thöïc khoù!)

Daân gian ngaøy nay coøn truyeàn tuïng caâu ca dao noùi leân söï uûng hoä cuûa quaàn chuùng ñoái vôùi “Nhuïy Kieàu töôùng quaân” Trieäu Thò Trinh vaø ca ngôïi taøi ñöùc cuûa baø :

Ru con con nguû cho laønh

Ñeå meï gaùnh nöôùc röûa baønh cho voi

Muoán coi leân nuùi maø coi

Coi baø Trieäu töôùng cöôõi voi baønh vaøng.

Lyù Boân töùc Lyù Nam Ñeá (naêm 544-5480), Trieäu Quang Phuïc , Mai Thuùc Loan töùc Mai Haéc Ñeá (naêm 722) . . . ñeàu coù söùc khoûe hôn ngöôøi vaø noåi tieáng veà vaät ñaõ laõnh ñaïo toaøn daân noåi leân choáng quaân Trung quoác xaâm löôïc . Phuøng Höng gioûi vaät vaø quaät cheát ñöôïc coïp döõ döôïc nhaân daân toân laø Ñoâ Quaân , vua cuûa caùc ñoâ vaät , vaø ngöôøi em ruoät cuûa oâng laø Phuøng Haûi , gioûi vaät khoâng keùm anh , ñöôïc nhaân daân toân laø Ñoâ Baûo , töôùng cuûa caùc ñoâ vaät trong thieân haï (4)

Loø vaät laøng Quyønh Ñoâ ñaõ noåi tieáng trong vuøng ngay töø theá kyû thöù VI , thôøi kyø nhaø Löông ñang ñoâ hoä Giao Chaâu. Tuïc ngöõ coù caâu : “Lo øvaät Quyønh Ñoâ , roû cua Coå ñieån” , Quyønh Ñoâ thuoäc huyeän Thanh Trì , tænh Haø Ñoâng . Hoài coøn son treû , laõo ñoâ Phaïm Tu tröôùc khi ra giuùp vua Lyù Nam Ñeá ñaùnh ñuoåi quaân nhaø Löông , khai saùng nhaø nöôùc Vaïn Xuaân naêm 544, ñaõ töøng hoïc vaät taïi Quyønh Ñoâ . oâng ngöôøi laøng Quang (töùc laøng Thanh Lieät , Thanh Trì, cuøng queâ höông vôùi thaøy ñoà cöông tröïc Chu Van An) ñaõ sang taäp vaät laøng beân laø Quyønh Ñoâ vaø trôû thaønh moät ñoâ vaät noåi tieáng trong vuøng, nhaân daân thöôøng goïi laø Ñoâ Tu (coù taøi lieäu ghi laø Ñoâ Hoà, vì töông truyeàn thaàn thaùnh ñaát Taây Hoà ñaõ “öùng ñieàm laønh” trong vieäc oâng ra ñôøi) (5)

Nhaân daân vuøng Thanh Hoùa ngaøy nay vaãn coøn truyeàn tuïng veà loø vaät noåi tieáng cuûa Döông Ñình Ngheä , nôi saûn xuaát ra nhieàu ñoâ vaät gioûi ra giuùp Ngoâ Vöông Quyeàn ñaùnh ñuoåi quaân Nam Haùn (naêm 939), döïng neàn ñoäc laäp laâu daøi cho ñaát nöôùc .

Ngay khi giaønh ñöôïc neàn töï chuû laâu daøi cho daân toäc , caùc trieàu ñaïi Ñinh Leâ Lyù Traàn vaø tieáp theo sau nöõa , trong vieäc toå chöùc quaân ñoä gìn giöõ bôø coõi , nhaø nöôùc ñeàu coi troïng boä moân vaät , ñaõ thieát laäp trong quaân nguõ nhieàu ñoäi vaät , toå chöùc thöôøng xuyeân ñaáu vaät nhaèm reøn luyeän theå löïc , loøng duõng caûm , tuyeån löïa nhaân taøi vaø giaûi trí trong quaân só .

Ñoäi Ñoâ vaät Xuaân Tröôøng thôøi Traàn ñaõ goùp phaàn taïo chieán coâng hieån haùch thaéng quaân Moâng Nguyeân, moät ñoaøn quaân hung haõn , coù loái vaät Moâng coå noåi tieáng ñöông thôøi . Baø Lieät , Hoaøi Ñöùc Vöông , con tö sinh cuûa Traàn Thöøa , em cuøng cha khaùc meï cuûa vua Traàn Thaùi Toâng , cuõng ñaõ töøng laø moät ñoâ vaät coù haïng trong ñoäi vaät noåi tieáng taïi kinh ñoâ Thaêng Long .

Söû cuõ cheùp : “ Nhaâm Thìn , naêm Thieân ÖÙng chính bình thöù I (1232) (nhaø Toáng , naêm Thieäu Ñònh thöù 5) . Thaùng Gieâng , muøa Xuaân môùi saép xeáp nghi leã trong trieàu :

Phong cho em laø Baø Lieät töôùc Hoaøi Ñöùc Vöông.

Thöôïng hoaøng luùc coøn haøn vi , coù laáy moät ngöôøi con gaùi ôû thoân Baø Lieät , huyeän Taây Chaân , khi ñaõ coù thai thì boû , sau sinh con trai , Thöôïng hoaøng khoâng nhìn nhaän gì ñeán . Ngöôøi con trai aáy luùc lôùn leân , maët muõi khoâi ngoâ , gioûi ngheà voõ , sung vaøo ñoäi ñaùnh vaät . Moät hoâm , cuøng vôùi ngöôøi trong ñoäi ñaùnh caàu , roài laïi cuøng nhau ñaùnh vaät , ngöôøi kia vaät ngöôøi con trai aáy ngaõ , cheïn laáy coå , gaàn taét thôû , Thöôïng hoaøng töï nhieân quaùt to leân raèng : “ Noù laø con ta nay ! “ Anh kia sôï , buoâng ra , nhaân theá goïi teân laø Baø Lieät . Nay coù leänh phong töôùc cho (6)

Trong binh ñoäi cuûa trieàu ñình nhaø Leâ, ñoâ vaät ñöôïc chia laøm nhieàu loaïi töø thaáp ñeán caovôùi nhöõng caáp baäc , teân goïi khaùc nhau , lòch trình ñaáu vaät haøng naêm vaø caùch thi vaät taïi kinh ñoâ Thaêng Long ñöôïc Phan Huy Chuù ghi roõ raøng trong saùch Lòch Trieàu Hieán Chöông Loaïi Chí nhö sau :

“Haøng naêm , khi Teá côø xong , sai hai vieân quan voõ coi thi ñaùnh vaät (moät vieân quaûn binh thò haäu , moät vieân quaûn ngoaïi binh) . Tröôùc khi thi Ñoâ vaø Söù ba keo , roài Ñoâ vaø Söù môùi cöû töû ñeä rat hi . Nhöõng ngöôøi môùi tieán cöû cuøng ñaáu vôùi nhau , ai thaéng ba keo thì cho ñaáu vôùi Xa . Thaéng Xa ba keo thì cho ñaái vôùi Duø . Tuy thaéng Duø ba keo , cuõng khoâng ñöôïc ñaáu vôùi Söù . Löïc ñaáu vôùi Löïc thaéng ba keo thì cho ñaáu vôùi Xa , thaéng Xa ba keo , cho ñaáu vôùi Duø , thaéng Duø ba keo , cho ñaáu vôùi Söù . Tuy thaéng Söù ba keo , cuõng khoâng ñöôïc ñaáu vôùi Ñoâ. Noäi löïc só ñaáu vôùi Noäi löïc só , thaéng ba keo , thì cho ñaáu vôùi Xa , thaéng Xa ba keo , cho ñaáu vôùi Duø , thaéng Duø ba keo , cho ñaáu vôùi Söù , thaéng Söù ba keo , cho ñaáu vôùi Ñoâ . Ngöôøi môùi tieán cöû ñaáu vôùi Duø thaéng hai keo trôû leân , thì cho laøm danh töôùng ôû Duø , ñaáu vôùi Xa thaéng hai keo trôû leân , cho laøm danh töôùng ôû Xa , ñaáu vôùi Löïc thaéng hai keo trôû lean , cho laøm danh töôùng ôû Löïc . Löïc ñaáu vôùi Duø thaéng hai keo trôû leân , cho laøm danh töôùng ôû Duø , ñaáu vôùi Xa thaéng hai keo , cho laøm danh töôùng ôû Xa . Noäi löïc só ñaáu vôùi Xa , thaéng hai keo , cho laøm danh töôùng ôû Xa , ñaáu vôùi Duø thaéng hai keo , cho laøm danh töôùng ôû Duø . Ngöôøi naøo thaéng Söù hai keo , cho chöùc phoù ñeà haït ; thaéng Ñoâ hai keo , cho chöùc ñoâ uùy . Söù thaéng Söù ba keo , cho ñaáu vôùi Ñoâ ; thaéng Ñoâ moät keo , daãu coù thua moät keo , cuõng cho thaêng chöùc . Ñoâ maø thaéng Ñoâ , khoâng thua keo naøo , cho chöùc Ñoâ uùy. (chuù giaûi : Ñoâ , Söù : caùc tay vaät cao caáp ; Xa : coù leõ laø quaân ôû caùc ñoä Töù xa ; Duø : coù leõ laø quaân caùc ñoä Baû duø ; Löïc : teân nhöõng ñoäi quaân, ví nhö Löïc, Haønh)” (7)

Moät giai thoaïi veà Traïng Vaät döôùi trieàu vua Leâ Thaùnh Toâng ñaõ ñöôïc Vuõ Phöông Ñeà ghi laïi naêm 1755 trong taùc phaåm Coâng-Dö Tieäp-Kyù nhö sau :

OÂng Voõ-Phong ngöôøi laøng Moä-Traïch laø em quan Thöôïng Voõ-Höõu, nguyeân ngöôøi coù töôùng nguõ-ñoaûn (chaân tay , tai , maét , mieäng , muõi , 5 thöù ñeàu ngaén vaø nhoû , coøn ngöôøi thì thaáp) nhöng raát gioûi veà moân ñaáu vaät . Ñôøi vua Leâ Thaùnh-Toâng (1460-70) nhaân coù moät hoâm oâng ra kinh thaønh Traøng-An gaëp luùc vua ñang ngöï trieàu , oâng thaáy coù vieân Ñoâ-löïc só vaùc chieác chuøy ñoàng ñöùng haàu coù veû döông döông töï ñaéc ! oâng beøn quay laïi hoûi baïn : naøy baùc ngöôøi kia laø ai ? coù taøi caùn chi ? maø daùm ngang nhieân nhö vaäy .

Baïn ñaùp : Ngöôøi ñoù laø moät voõ só sôû tröôøng veà moân ñaùnh vaät , hieän thôøi khoâng ai ñòch noåi ! nhö vaäy cuõng laø moät caùch ñeå tieán thaân ñoù !

Nghe baïn keå xong oâng laïi hoûi raèng : neáu vaäy ngaøy mai toâi muoán cuøng y so taøi cao thaáp phoûng coù ñöôïc khoâng ?

Baïn nghe xong voäi vaøng can raèng : ngöôøi ta cao lôùn theá kia maø baùc thì beù loaét choaét nhö vaäy ! sôï khi ñoái thuû laïi laøm troø cöôøi cho thieân haï ñoù thoâi !

OÂng mæm cöôøi ñaùp : ñieàu ñoù xin Baùc ñöøng ngaïi . Toâi ñaây baûn lónh raát cao cöôøng ! töø tröôùc ñeán giôø chöa ai thaéng noåi . Coøn y chaúng qua chöa gaëp ñòch thuû neân môùi noåi danh , nhöng nay gaëp toâi roài Baùc thöû coi toâi seõ thaéng y moät caùch raát deã ñoù ! Noùi xong oâng beøn vieát moät baûn taáu xin cuøng löïc só so taøi .

Hoaøng Thöôïng xem taáu phaùn raèng : löïc só cuûa ta tuyeån löïa trong muoân ngaøn ngöôøi môùi ñöôïc coù moät ! hoûi coù ai hôn ñöôïc nöõa ? theá maø anh kia taøi ngheä ra sao laïi giaùm to gan lôùn maät nhö vaäy ? nhöng roài Ngaøi cuõng pheâ chuaån vaø ñònh ngaøy giôø tæ thí ñeå Ngaøi thaân ngöï ra coi .

Theá roài ñeán hoâm tæ thí , trong luùc ñoâi beân coøn ñöông vôøn nhau bieåu dieãn , thì oâng quôø ngay xuoáng ñaát laáy moät ít caùt naém kín trong loøng baøn tay , thöøa luùc voâ tình neùm thaúng vaøo maët ñòch thuû . Löïc só vöøa nhaém maét laïi thì nhanh nhö chôùp , oâng ñaõ duøng mieáng Xuyeân Tröøu , moät tay thoïc naùch moät chaân ñeäm phía sau löng , ñaåy maïnh moät caùi khieán cho Löïc só maát ñaø bò naèm phôi buïng ngay treân maët ñaát (Theo leä ñua vaät , heã ai bò naèm ngöûa buïng môùi goïi laø thua , coøn naèm saáp buïng thì khoâng keå) . Theá laø oâng ñaõ thaéng cuoäc moät caùch deã daøng ! khaùn giaû hoan hoâ nhieät lieät .

Luùc aáy Hoaøng-Thöôïng ôû treân ñaøi troâng xuoáng thaáy oâng quaät ñoå Löïc só mau leï nhö vaäy , Ngaøi cuõng taám taéc khen laø moät tay Thaàn duõng , roài sai loät chöùc Ñoâ Löïc-só ñeå phong cho oâng ; daàn daàn oâng ñöôïc thaêng ñeán Caå-Y Thò-Veä UÙy-ty Chæ-huy-Söù , noåi tieáng laø ngöôøi chính tröïc sieâng naêng . . . . laøm Traïng ñoâ vaät . . . (8)

Söû cuõ cuõng ghi chuyeän Maïc Ñaêng Dung , ngöôøi taïo döïng trieàu ñaïi nhaø Maïc (1527-1667), töøng laø moät ngö phuû ngheøo heøn , nhôø taøi vaät kheùo leùo maø noåi danh, böôùc tieán vaøo quan tröôøng leo töø voõ töôùng leân ñeán baäc ñeá vöông (9)

Moät giai thoaïi nöõa veà vaät coù lieân quan ñeán Maïc Ñaêng Dung ñöôïc hai taùc giaû Phaïm Ñình Hoå vaø Nguyeãn AÙn trong taùc phaåm Tang Thöông Ngaãu Luïc theá kyû XIX ghi laïi nhö sau :

Trieàu tröôùc , oâng Leâ Tuaán Maäu , ngöôøi laøng Xuaân Loäi , huyeän Yeân Phong laøm quan ñeán chöùc Ñoâ Ngöï Söû . Baáy giôø Maïc Ñaêng Dung do söï ñaùnh vaät maø ñöôïc laøm neân quan to. OÂng nhieác haén raèng :

-Anh ñöøng caäy söùc , ta raát coù theå nhö theá ñöôïc , nhöng khoâng theøm laøm nay thoâi.

Giaêng Dung töùc , xin vôùi vua cuøng oâng thou söùc , oâng haêng haùi nhaän lôøi , boâi môõ vaøo mình , caøi kim vaøo toùc vaø khoá , vaät cho Ñaêng Dung ngaõ suyùt cheát.

Khi Ñaêng Dung cöôùp ngoâi , oâng thaùc beänh khoâng ra . Y coá môøi maõi , oâng baûo ngöôøi ñôõ vöïc vaøo trieàu , roài nhoå vaøo maët haén maø cheát . (10)

Vaøo theá kyû XVI , coù moät giai thoaïi veà quan Thöôïng thö meâ vaät nhö sau : Thöôïng thö Nguyeãn Doaõn Khaâm thôøi nhaø Maïc ,voán laø moät ñoâ vaät . Moät ngaøy Xuaân noï ñi qua laøng Giao Taát (Gia Laâm Baéc Ninh) môûù hoäi ñaàu naêm , thaáy moät ñoâ vaät ñaõ ba ngaøy lieàn giöõ giaûi laøng . OÂng döøng laïi vaø xin vaøo ñoï söùc . Ñoâ vaät ñang giöõ giaûi giaän laém , ñònh buïng vaät oâng ngaõ ngay töùc khaéc . Song chæ moät keo , oâng ñaõ laøm cho ñoâ vaät aáy laám löng , trôû tay khoâng kòp . Anh ta lieàn baùi phuïc , xin nhöôøng laïi giaûi cho oâng . Nhöng oâng khoâng nhaän . Ñoù laø moät giai thoaïi maø nhaân daân hay truyeàn tuïng ñeå noùi leân tinh thaàn thöôïng voõ vaø tính khieâm toán , thöông yeâu laãn nhau giöõa caùc ñoâ vaät (11)

Treân phaàn lôùn caùc coät keøo , hoaønh phi , bình phong baèng goã quí taïi ñình , chuøa , ñeàn , mieáu ôû mieàn Baéc xöa caùc ngheä só daân gian thöôøng trang trí , chaïm troå , taïc khaéc nhöõng caûnh sinh hoaït , hoäi heø ñöông thôøi , vaø ñaáu vaät laø moät ñeà taøi khoâng theå thieáu trong nhöõng trang trí naøy .

Taùc giaû Baøng Baù Laân coù baøi thô "Voâ Ñòch" noùi veà ñaáu vaät nhö sau :

Voâ Ñòch

Treân saân coû tröoâc ñình, hai ñaáu thuû.

Hai töôïng ñoàng - ñoái maët ñöùng khom khom.

Boán caùnh tay dang thaúng ñôïi giao ñoøn;

Boán chaân vöõng nhö choân lieàn xuoáng ñaát.

Hoï laên laún nhìn nhau vaøo taän maët.

Baép thòt caêng, cuoàn cuoän noåi nhö thöøng.

Maét göôøm göôøm nhö coïp döõ tranh huøng.

Caèâm chaønh baïnh, tay chôøn vôøn giöõ mieáng.

Boãng nhö chôùp, caø hai cuøng choàm ñeán.

Naém tay nhau giaät, laéùc, vaën tôi bôøi..

Tuøng, tuøng ... tuøng. Troáng vaät giuïc lieân hoài.

Cuoäc giao ñaáõu ñaõ tôùi maøn gay caán :

Anh "Khoá Ñoû", to con hôn cheøn laán

Ghì ñoái phöoùng muoán ngheït thôûû rôi xöông.

Nhöng "Khoá Ñen" luoàn mau leï dò thöôøng

Nhö löôn traïch, thoaùt voøng tay ñòch thuû.

Cuoäc ñaáõu söùc vaãn chöa phaân thaéng phuï,

Moïi ngoùn ñoøn aùc lieät ñöôïc ñöa ra.

Moà hoâi noàng thoa môõ boùng laøn da.

Boãng "Khoá Ñoû" vung tay nhö traên gioù.

Quaán chaët cöùng laáy caùnh tay ñoái thuû,

Coøn tay kia quôø roäng baét ngang chaân

"Khoá Ñen" vuøng nhaåy voït vöôït qua taàm

Traùnh thoaùt kòp, vaø tung ñoøn hieåm ñoäc.

Haén huùc maïnh ñaàu ñoái phöông nghe "coäp"

"Khoá Ñoû" baát ngôø loäng oùc, chuøn chaân,

Maét hoa leân, loûng hôûû caùnh tay thaàn

"Khoá Ñen" leï luoàn nhanh vaøo buïng ñòch,

Chuyeån thaàn löïc, ñoäi boång traêm caân thòt

Quay moät voøng vaø quaät ngöûa teânh heânh

Tieáng hoø reo vang roän caûø saân ñình.

Hoan hoâ keû vöøa thaéng voøng chung keát . (12)

V/ ÑOAÏN KEÁT

Xuaân ñaõ heát, ai naáy laïi tieáp tuïc coâng vieäc ñoàng aùng vaø heïn gaëp nhau trong nhöõng ngaøy Xuaân naêm sau.

Ñieåm ghi nhaän nôi ñaây laø caùc ñoâ vaät noâng daân xöa coù moät tinh thaàn thöôïng voõ ñaùng kính troïng, hoï ganh ñua nhau trong taøi cao thaáp, keû thaéng ngöôøi baïi ñeàu haûø heâ vui veû, khaâm phuïc nhau thaät söï, khoâng haän thuø ghen gheùt. Maëc duø phaàn thöôûng caùc giaøi vaät khoâng ñaùng giaù bao nhieâu so vôùi coâng lao laën loäi töø xa xoâi vaø saém söûa leã

vaät mang ñeán, hoï vaãn nao nöùc, haêng say ruû nhau ñeán phaù giaûi. Heã nghe thaáy nôi naøo, laøng naøo môû Hoäi Vaät nhaát nhaát hoï cuõng heïn hoøø, laën loäi ruû nhau ñeán döï ñeå ñua söùc, ñeå xem maët bieát teân ngöôøi voâ ñòch.

Vaät coå truyeàn Vieät Nam coù xu theá thieân veà caùc ñaùnh vaø ñôõ ôû theá thaáp . Tuy nhieân , vaät Vieät Nam cuõng coù söû duïng caùc mieáng ôû theá ñaùnh cao nhö Ñoäi, Söôøn , vaø nhieàu mieáng ñaùnh khaùc ñoøi hoûi kyõ thuaät cao , nhöng noùi chung ít ñöôïc duøng . Vaø duø ôû theá , mieáng naøo , thaáp hay cao , ñeàu duøng taøi ngheä laøm cho ñoái phöông teù ngaõ “laám löng traéng buïng” . loaïi tröø nhöõng loái ñaùnh aùc hieåm . Ñieàu naøy ñaõ trôû thaønh ñaïo lyù vaø phong tuïc trong laøng vaät Vieät Nam xöa . Nhôø vaäy , tuy trong töøng laøng xaõ chöa coù luaät leä ñaáu vaät thaønh vaên roõ raøng , nhöng töø caùc ñoâ vaät tôùi ngöôøi xem tröôùc nay ñeàu coi nhöõng loái ñaùnh aùc hieåm laø xaáu , laø heøn , traùi vôùi tinh thaàn thöôïng voõ chaân chính . Nhöõng ñoâ vaät coù kyõ thuaät cao , coù mieáng ñaùnh saùng taïo , ñieâu luyeän , ñöôïc nhaân daân quí meán, tuoåi treû tin theo , trieàu ñình moä duïng vaäy.

Chuù thích

(1) Pierre Gourou , Les paysans du delta tonkinois , Paris, Monton et Ce Lahay , 1965 .

(2)Vaät Vieät Nam , Toång cuïc Theå Duïc Theå Thao, Ha Noäi, 1974 , trang 9.

(3) Toan AÙnh , Phong Tuïc Vieät Nam , nhaø XB Xuaân Thu taùi baûn taïi Los Alamitos USA , trang 230.

(4) Lyù Teá Xuyeân , Vieät Ñieän U-Linh Taäp , baûn dòch cuûa Leâ Höõu Muïc , Saigon , nhaø saùch Khai Trí , 1960 , trang 49 .

(5) Traàn Quoác Vöôïng (chuû bieân), Nghìn Xöa Vaên Hieán, TAÄP I , taùi baûn laàn 1, Haø Noäi, nhaø xuaát baûn Haø Noäi , 2000, trang 133..

(6) Quoác Söû Quaùn theá ky XIX , Vieät Söû Thoâng Giaùm Cöông Muïc ,(chinh teân laø “Khaâm Ñònh Vieät Söû Thoâng Giaùm Cöông Muïc”) Chính bieân, quyeån 6-8, taäp V , Toå Bieân Dòch : “Ban Nghieân Cöùu Vaên Söû Ñòa “ bieân dòch vaø chuù giaûi, Haø Noäi, nhaø xuaát baûn Vaên Söû Ñòa, 1958 , trang 455 .

(7) Phan Huy Chuù, Lòch Trieàu Hieán Chöông Loaïi Chí, taäp IV Binh Cheá Chí, Vaên Tòch Chí, Bang Giao Chi, baûng saùch daãn, Vieän Söû Hoïc Vieät Nam phieân dòch vaø chuù giaûi, Ñaøo Duy Anh hieäu ñính, Haø Noäi, nhaø Xuaát baûn Söû Hoïc, 1961, trang 34-35 .

(8) Vuõ Phöông Ñeà , Coâng-Dö Tieäp-Kyù , quyeån I, dòch giaû Toâ Nam Nguyeãn Ñình Dieäm, in laàn thöù nhaát, Saigon , Boä Quoác Gia Giaùo Duïc xuaát baûn, 1961, trang 17-19 .

(9) Ñaïi Vieät Söû Kyù Toaøn Thö , moäc baûn khaéc naêm Chính Hoøa thöù 18 , taäp III , Hoaøng Vaên Laâu vaø Ngoâ Theá Long dòch vaø chuù thích , Haø Noäi , nhaø xuaát baûn Khoa Hoïc Xaõ Hoäi , 1993 , trang 109

(10) Phaïm Ñình Hoå & Nguyeãn AÙn , Tang Thöông Ngaãu Luïc , dòch giaû Ñaïm Nguyeân , quyeån nhaát, Saigon , Boä QGGD xuaát baûn , 1962 , trang 85-86.

(11)Leâ Ñaïi , Neùt Ñeïp Cuûa Tinh Thaàn Thöôïng Voõ, tuaàn baùo Theå Duïc Theå Thao soá 7(577) , Haø Noäi , thöù baåy 12 thaùng 2 naêm 1976, trang 4.

(12) Baøng Baù Laân , Vaøo Thu, Thô , Saigon , nhaø xuaát baûn AÙnh Saùng , 1969 , trang 48 .

Home