Vol. 14  4/2003                                                                            2nd year edition

Editor-in-chief:  Ñoã Hoaøng Nghóa    phutavanthu@yahoo.com  or  nthihoang@aol.com

 

Ban Bieân Taäp

 

Phan Quyønh, Nguyeãn vaên Sen, Vieät Nhaân, Xuaân-Töôùc, Nguyeãn Vieát Ñöùc, Phuù-Ñieàn, Hoaøng-Chaâu, Nhaát-Phöông, Taêng-Ñoà, Traàn taán Vuõ, Hoaøi-Thi, Ong Toâng Nhôn,  Vuõ theá Truï, Nguyeät-Thieân, Taân-Xuyeân, Nguyeãn Tieán Hoäi, Trònh Bónh Khoân, Thanh-Long, Löông Thuaän Vui, Nguyeãn Moäng Khoâi, Tröông Ñöùc Taân, Ñoã Kim-Thoa, Hoaøng-Nam. 

 

Please click to download VNIfonts if you cannot read this page.  Then, click HERE  and follow instructions to configure Web Browsers.   

Best view with Internet Explorer.

 

VAÊN HOÙA THÖÔÏNG VOÕ VIEÄT NAM

Phan Quyønh söu taäp

Cung Noû

Vuõ Khí Sở Tröờng Cuûa Ngöôøi Vieät

 

(Tieáp)

 

Veà phöông dieän söû duïng, so saùnh giöõa hai loaïi vuõ khí, noû vaø cung khaùc nhau, coù nhöõng ñieåm maïnh vaø ñieåm yeáu. Cung baén nhanh vaø nhieàu hôn noû.  Noû caàn nhieàu thao taùc tröôùc khi baén neân chaäm hôn cung, nhöng noû coù lôïi theá baén xa, maïnh vaø deã chính xaùc hôn cung. Vôùi khoaûng 100 meùt, muõi teân noû maïnh coù theå xuyeân thuûng aoù giaùp ï hoaëc xuyeân qua da voi. Coù nhöõng loaïi noû lôùn, cöùng, phaûi duøng toaøn thaân, ñaïp chaân leân caùnh noû vaø hai tay cuøng caàm daây keùo, giöông noû leân, coøn cung moät tay caàm caùnh cung, moät tay giöông daây, do ñoù söùc teân baén ñi nhieàu khi khoâng maïnh baèng teân noû. Noû coù lôïi theá trong coâng taùc phuïc kích, giöông daây saün, tröôùc, ñeå khoâng gaây tieáng ñoäng, saün saøng taùc xaï khi “con moài” hay “ñòch thuû”û chôït ñeán ñuùng muïc tieâu aán ñònh. Trong lòch söû chieán tranh Vieät Nam xöa, noû luoân luoân ñöôïc oâng cha ta söû duïng trong chieán thuaät mai phuïc, hoaëc trang bò cho thuûy quaân, vaø phoøng thuû thaønh quaùch,  caïm baãy, . . . ;  cung ñöôïc duøng trong caùc coâng taùc taán coâng aøo aït vaø trang bò nhieàu cho boä binh, kî binh, töôïng binh, v.v. . .

 

Ñaàu theá kyû 15, khi cuoäc khôûi nghóa Lam Sôn môùi baét daàu, löïc löôïng nghóa quaân coøn non yeáu, Leâ Lôïi ñaõ heát söùc chuù yù phaùt huy chức naêng vaø hieäu quaû cuûa caây noû baén vôùi teân ñoäc. Naêm Maäu Tuaát ( 1418) theo saùch  Ñaïi Vieät Thoâng Söû cuûa Leâ Quyù Ñoân :” Vua (Leâ Lôïi) bieát laø quaân só coù theå duøng ñöôïc, beøn ñaët phuïc binh ôû Möôøng Moät, roài sai ñoäi khinh binh ra khieâu chieán, quaân ñòch tieán tôùi choã hieåm, phuïc binh lieàn duøng noû baén teân taåm thuoác ñoäc ra nhö möa, quaân ñòch thua chaïyï taùn loaïn. Vua laïi tieán quaân tôùi Möôøng Nanh, ngaøy ñeâm tieán ñaùnh, quaân ñòch bò toån haïi, phaûi lui veà giöõ moät xaõ Nga Loäc haï. (7) . Ñaây laø traän thöù hai cuûa nghóa quaân Lam Sôn vaø caû hai ñeàu thaéng gioøn giaõ. Trong traän naøy, theo chính söû, quaân giaëc cheát vaø bò thöông quaù nöûa.

 

Khi ñaát nöôùc ñaõ saïch boùng quaân Minh xaâm löôïc, luoân luoân doøm ngoù vôùi  möu ñoà thoân tính, Haùn hoùa daân Vieät, trieàu ñình nhaø Leâ ñaõ khoâng ngöng nghæ caûnh giaùc, maøi saéc tinh thaàn töï löïc töï cöôøng, gìn giöõ bôø coõi vaø neàn ñoäc laäp cho daân toäc, ñaát nöôùc. Quaân vaø daân laø moät, toaøn daân saün saøng chieán ñaáu baûo veä toå quoác laâm nguy. Tieáp noái truyeàn thoáng xöa, saùch löôïc “Nguï binh ö noâng” ñöôïc trieät ñeå thi haønh. Daân, quaân khi coù chieán tranh thì “töïu nguõ”, khi yeân bình thì ña phaàn ñöôïc luaân phieân cho veà nhaø laøm aên, canh taùc, thöïc hieän ñuùng caâu “toaøn quoác vi binh”.

 

Trieàu Leâ cuõng luoân luoân naâng cao kyõ thuaät taùc chieán cho toaøn quaân, toaøn daân. Nhöõng ñoaøn quaân binh chuyeân söû duïng cung noû “Du noã” phaûi luyeän taäp thöôøng xuyeân. Rieâng pheùp baén noû cuõng ñaõ ñöôïc nghieân cöùu kyõ caøng , caûi tieán sao cho coù hieäu naêng toái ña, aùp duïng cho töøng xaï thuûû. Binh lính coù söùc löïc maïnh thì taäp baén noû theo loái “huyeàn nhuõ” , nghóa laø loái baén keâ baùng noû vaøo vuù, vaøo ngöïc, ai yeáu söùc hôn thì taäp baén noû theo loái “huyeàn kieåm” , keâ baùng noû vaøo maù. Quan quaân binh ñoäi cung noû ñöôïc khuyeán khích thi ñua, trau doài taùc xaï, ai baén gioûi thì ñöôïc troïng thöôûng, ai baén khoâng ñuû ñieåm aán ñònh seõ bò phaït hoaëc giaûm phaàn löông boång. Do ñoù moïi ngöôøi ñeàu coá gaéng vaø tích cöïc taäp luyeän. Söû cuõ ñaõ ghi nhieàu sinh hoaït baén cung noû cuûa quaân binh thôøi Leâ. Taïi caùc laøng xaõ ñòa phöông, nhaân daân cuõng coù nhöõng cuoäc thi vôùi caùc caùch baén cung baén noû raát phong phuù trong nhöõng ngaøy hoäi heø ñình ñaùm daân gian.

 

Pheùp thi baén cung noû trong quaân ñoäi thời Leâ  ñöôïc ghi roõ raøng trong Binh Cheá Chí  : “Phaøm thi cung noû, chuaån ñònh 3 naêm moät kyø, cöù ñeán muøa thu caùc naêm tyù, ngoï, maõo, daäu, thì sai moät vieân qua voõ, moät vieân thieâm tri thò noäi, moät vieân caâu keâ, ñeå thi ngheà baén cung cho boä binh. Muøa thu caùc naêm daàn, thaân, tî, hôïi, thì sai hai vieân quan voõ, boán vieân quan thò noäi, hai vieân caâu keâ,  thi ngheà baén noû cuûa thuûy binh. Ñeàu chieáu suaát toång kyø, cöù moãi 100 suaát thì 20 naém, moãi naém 5 hôïp, moã hôïp 5 caùi teân. Laïi ñònh thöôûng phaït theo thöù böïc. Ngheà baén cung, ai ñöôïc 45 tieáng (tieáng ñieâu, tieáng keûng ñeå tính ñieåm baén truùng ñích hoàng taâm) trôû leân laø haïng öu, thöôûng moãi naém 5 quan tieàn giaùn; 35 tieáng trôû leân laø haïng thöù, thöôûng moãi naém  3 quan tieàn giaùn; 20 tieáng trôû leân laø haïng bình, 19 tieáng trôû xuoáâng thì bò phaït. Ngheà baén noû, ai ñöôïc 50 tieáng trôû leân laø haïng öu, thöôûng moãi naém 5 quan tieàn giaùn; 40 tieáng trôû leân laø haïng thöù, thöôûng moãi naém  3 quan tieàn giaùn; coøøn thì cuõng gioáng  nhö thi cung” (8)

 

Taùc giaû Phan Huy Chuù ghi theâm : “ Năm Thiệu Bình thứ 1 (1434) vua Leâ Thaùi Toâng  cho thi voõõ nghệ của tướng hiệu. Pheùp thi thì bắn cung laø một nghề, bắn nỏ laø một nghề, duøng mộc (khieân, laù chắn) laø một nghề, ba nghề ñều ñỗ thì ñược cấp toaøn bổng. Ai khoâng ñỗ thì bị giảm bổng theo böïc.  . . .(9)

 

Leâ Quyù Ñoân cheùp trong Kieán Vaên Tieåu Luïc : “naêm Thieäu Bình thöù 4 (1437) ñôøi Thaùi Toâng, thi khaûo voõ ngheä caùc töôùng hieäu, pheùp thi nhö theá naøy : moät laø baén cung, hai laø phoùng lao tay, ba laø laên khieân, ñeå so ñoï ñöôïc thua, ba vuõ ngheä aáy ñöôïc truùng caû, seõ ñöôïc caáp cho toaøn boång; ngöôøi naøo khoâng truùng seõ phaûi  giaûm daàn. Vieäc naøy sau ñònh laøm leä thöôøng”.(10)

 

Ñeán naêm Quang Thuận thứ 10 (1469) (triều Leâ Thaùnh Toâng )  “saéc chæ cho caùc veä ty Thaàn vuõ, Du noã, Thaàn tyù, Vuõ laâm, Thieân uy, moãi kyø ñeán phieân tuùc tröïc  ñeàu phaûi thay ban ñeå chuyeân taäp voõ ngheä cuûa mình. Coøn veä Vuõ uy vaø caùc sôû cung noû cuûa caùc veä ngoaøi thì ñeàu ñöôïc tha taïp dòch, lieäu ñònh ñeå moät soá binh ñi canh giöõ caùc xöù, coøn thì phaûi chuyeân taäp ngheä cuûa mình. Luyeän taäp xong, khaûo saùt laïi seõ thöôûng phaït theo leä. . .(11).

 

Vónh-Khaùnh ñeá, naêm thöù 3 (1731, thôøi Leâ Trung Höng) chæ truyeàn raèng caùc quaûn quan, thuoäc vieân vaø binh lính ai coù söùc khoûe thì taäp loái “huyeàn nhuõ”, ai keùm söùc thì taäp loái “huyeàn kieåm”. Naêm aáy laïi sai thuûy quaân taäp baén noû” (11)

 

CHEÁ TAÏO CUNG NOÛ VAØ TEÂN :

 

Vieäc cheá taïo, saûn xuaát cung, noû vaø teân thöôøng hay teân taåm ñoäc cung caáp cho quan quaân binh ñoäi xöa ôû nöôùc ta ñöôïc giao cho caùc cô xöôûng coâng binh, caùc ñoäi quaân cuï phuï traùch, maø ñoäi nguõ  nhaân söï phaàn lôùn ñöôïc tuyeån choïn töø nhöõng tay thôï laønh ngheà trong daân gian,  thôï reøn, thôï ñuùc ñoàng, thôï moäc,  v.v. . .Trong thôøi bình, nhöõng ngöôøi thôï naøy  ñöôïc cho veà nhaø laøm aên, saûn xuaát cuoác xeûng, caøy böøa, noài ñoàng, lö ñoàng, laøm baøn gheá, giöôøng tuû, cheá taïo caùc vaät duïng haøng ngaøy, nhaø cöûa, ñình chuøa, v.v. . .Khi ñaát nöôùc coù bieán, nhöõng ngöôøi thôï gioûi tay ngheà  ñöôïc tröng binh  vaøo ñoäi nguõ chuyeân saûn xuaát quaân trang , quaân duïng, vuõ khí cho binh lính.

 

Taïi moãi huyeän, moãi ñòa phöông xöa ñeàu coù  thôï reøn, thôï ñuùc ñoàng, thôï moäc, . . . noåi tieáng trong vuøng. Coù nôi caû daân laøng ñeàu laøm thôï cuøng ngheà, noåi tieáng nhö thôï reøn laøng Ña Hoäi (Chaâu Kheâ, Töø Sôn, Baéc Ninh),  laøng Ña Myõ (Haø Ñoâng), laøng reøn Nho Laâm (Ngheä An), hay Vaên Chaøng (Haø Nam), thôï ñuùc ñoàng Coàn Caùt (Ngheä An), thôï ñuùc  Ñaïi Baùi (teân noâm laø laøng Böôûi, huyeän Gia Löông Baéc Ninh), ca dao ñòa phöông coù caâu:

Muoán aên côm traéng caù troâi

Thì veà laøng Böôûi ñaùnh noài vôùi anh

Muoán aên côm traéng canh caàn

Thì veà laøng Böôûi caàm caân buoân ñoàng

Laøng thôï moäc, chaïm goã noåi tieáng trong nöôùc coù Caàu Maém (Phuû Laïng Thöông, Baéc Giang), laøng moäc Kim Boàng (HoäiAn Quảng Nam), Myõ Giaëc (Thaùi Bình). ÔÛ Töø Sôn Baéc Ninh, coù caùc xaõ ngheà moäc nhö  Kim Thieàu ( teân noâm laø Maác), Kim Sôn vaø Phuø Kheâ, v.v. . .

Nghóa Laäp baùnh ñuùc,chaùo keâ

Taán Baøo nung ngoùi, Phuø Kheâ chaïm roàng.

 

 

Phuø Kheâ, Caàu Maém hoaëc Kim Thieàu, Kim Sôn, . . . chaïm roàng ,  khaûm xaø cöø laøm ñoà duøng hay cheá taïo noû vaø cung thôøi xöa raát ñeïp, goïn nheï vaø beàn chaéc, xeû raõnh teân noû treân baùng ñoäc ñaùo ñeå baén chính xaùc. Moãi ngöôøi thôï laø moät ngheä nhaân, moät voán quyù, ñöôïc cha truyeàn con noái. Moãi caây no,û moãi caây cung  laø moät taùc phaåm ngheä thuaät. Caùnh thon goïn nhöng cöùng khoûe, teân baén ñi raát xa. Rieâng veà baùng noû ñöôïc chaïm khaéc tinh xaûo vôùi nhöõng hoa vaên trang trí hoa laù hoaëc roàng phöôïng, chim muoâng, . . . , ñieâu luyeän ñaày tính saùng taïo.

 

BAÙNG NOÛ :

 

Baùng noû laøm baèng nhöõng loaïi goã beàn chaéc, nhöõng danh moäc, coù saün taïi nhieàu nôi ôû nöôùc ta nhö Lim, Taùu, Sao, Guï, Seán . . . , nhaát laø caây goã ñoàng, vöøa nheï vöøa beàn deûo dai, vaân goã ñeïp. Saùch Vaân Ñaøi Loaïi Ngöõ cuûa Leâ Quí Ñoân ghi: “Töø xöa tôùi nay, caùc thôï moäc ñoùng caùc thöù ñoà, baát cöù lôùn nhoû, ñeàu ñoøi duøng caùc thöù goã quí. AÁy laø caùc thöù goã : oâ keà, baïch döông, töû, taát, traø, khueâ, moân, sôn, ñaøo, baïch thaïch, ñaõo laät, bieàn, nam, tuøng, yù, phi, nhöng coøn coù khi bò moït, muïc, nöùt, gioøn, khoâ heùo.  Coøn nhö ñoàng thì khaùc haún ,  . . . khoâng goã naøo beàn baèng. Baïch hoa ñoàng , thôù to duøng laøm ñoà ; töû hoa ñoàng, thôù nhoû nhö goã töû, caøng toát hôn” (12 ) .

 

 

Ñeå  laøm moät caùi baùng noû, ngöôøi thôï gioûi caàân thöïc hieän nhieàu coâng ñoaïn tæ mæ khaùc nhau nhö  pha goã, ñuïc phaùc thaûo, khoeùt raõnh cho teân, khoeùt oå cho laãy,  goït naïo, ñoâi khi chaïm khaéc hoa vaên trang trí, vaø sau cuøng laø ñaùnh boùng.

 

Rieâng khaâu pha goã, phaûi pha theá naøo vöøa tieát kieäm goã, vöøa löïa thôù goã cho thaåm myõ, nhaát laø cho deã caùc khaâu sau. Khaâu goït cuõng tæ mæ, phaûi goït baèng ñuïc, baèng nhöõng duïng cuï ñaëc bieät, muoán goït deã vaø nhanh thì khaâu ñuïc phaùc thaûo phaûi kheùo phaûi gioûi.

 

LAÃY NOÛ :

 

Laãy noû laø moät thöù boä maùy coø nhö suùng ngaøy nay, moät boä phaän cô khí kích thích baät daây baén teân.

 

Ngoaøi caùc loaïi goã quyù, laãy noû coøn ñöôïc laøm baèng tre giaø hay söøng traâu, söøng thuù vaät, ngaø voi, ñoài moài, xöông thuù hoaëc kim loaïi. Cuõng ghi theâm laø khaûo coå ñaõ phaùt hieän 2 laãy noû baèng ñoàng thau thôøi Vaên Lang AÂu Laïc taïi  Vieät Nam.

 

Laãy noû phaûi ñöôïc cheá taïo heát söùc tinh vi, caån thaän, ñaït tieâu chuaån cao veà caân ñoái vaø thaêng baèng ñeå cho “tieãn ñaïo”, ñöôøng teân bay, chính xaùc ngay ngaén, muõi teân bay khoâng bò uoán löôïn, laïc muïc tieâu. Coù leõ söû cuõ cheùp truyeän Trieäu Ñaø phöông Baéc ñaùnh caép noû thaàn cuûa An Döông Vöông phöông Nam laø ñaùnh caép kyõ thuaät cheá taïo laãy noû ñoài moài, moùng ruøa tinh xaûo ñeïp ñeõ,  kheùo leùo vaø chính xaùc naøy. Caùc hoïc giaû nhö Henri Maspeùro trong EÙtudes d’Histoire d’Annam-Le Royaume de Van Lang (Bulletin de l’EÙcole Francaise d’Extreâme-Orient , t. XVIII, No 3, 1918, p. 1-36), Louis Bezacier trong Manuel d’archeùologie d’Extreâme-Orient (Paris, 1972, p. 128) hay Jerry Norman vaø Tsu-lin Mei trong The Austroasiatics in Ancient South China (Monumenta Serica 32, 1970, p. 293) hoaëc  Keith Weller Taylor trong The Birth of Vietnam , v.v. . . cuõng cuøng coù nhöõng nhaän xeùt töông töï :

 

The crossbow, along with the word for it, seems to have been introduced into China from Austroasiatic peoples in the south during the third or fourth century B.C. This weapon quickly became part of the Chinese arsenal; its trigger mechanism was capable of withstanding high pressure and of releasing an arrow with more force than any other type of bow. Two bronze trigger mechanisms have been excavated in Vietnam; most mechanisms were propably made of bamboo. The turtle claw used as a trigger mechanism indicates the military nature of King An Duong’s conquest and suggests that his rule was based on force or the threat of force (13)

 

CAÙNH NOÛ - CAÙNH CUNG :

 

Caùnh cung, caùnh noû laø nhöõng boä phaän chính cuûa cung noû, ñöôïc cheá taïo bôûi nhöõng vaät lieäu löïa choïn ñaëc bieät, traùnh ñoä veânh, mo, v.v. . . vaø  ñoøi hoûi coù tính dai, deûo, tính ñaøn hoài cao, söùc baät maïnh ñeå khi giöông cung hay noû leân thì caùnh voøng cong vaø daây caêng cho ñeán khi teân bay ñi thì caùnh vaø daây trôû ngöôïc laïi thaúng nhö tình traïng cuõ. Caùnh cung hay caùnh noû thöôøng ñöôïc laøm baèng tre giaø hay baèng caùc loaïi goã coù thôù thaúng doïc khoâng coù maáu maét, caùc loaïi goã dai, deûo  nhö goã daâu vaøng, goã traùc,  goã lyù, cam moäc, goã ñoàng, v.v. . ., vaø ñöôïc goït ñeõo tæ mæ, choã daày choã moûng ñöôïc tính toaùn kyõ löôõng sao cho caân baèng hai beân caùnh, taïo söùc teân bay ngay ngaén vaø maïnh.

 

Vua quan vaø giôùi quyù toäc Trung Quoác sính duøng cung noû cuûa daân Vieät vì ñeïp, vì beàn chaéc, nheï nhaøng, laïi baén chính xaùc, cheá taïo myõ thuaät, tinh xaûo. Noùi chung, cung noû Ñaïi Vieät ñöôïc quí troïng, nhaát laø cung noû laøm baèng goã ñoàng  vaø ñöôïc coi nhö baûo vaät cuûa caùc trieàu ñình Tung Quoác phöông Baéc. Tö lieäu trong Vaân Ñaøi Loaïi Ngöõ ñaõù cheùp : “Saùch Uyeân Giaùm noùi : Vua Cao Ñeá, nhaø Minh, môøi caùc oâng Töø Ñaït, Lyù Vaên Trung, Phuøng Thaéng, aên yeán, thi baén, roài ban cho 50 caùi cung cuûa Giao Chæ, 100 caùi ñoàng cung (14)

 

Caùnh  cung caù nhaân coù 2 loaïi naëng nheï khaùc nhau : “cung duøng thöù söùc cöùng baèng 55 caân hoaëc 45 caân, phaûi giöông ñaãy söùc” (15). Ño söùc naëng nheï cuûa cung, noû baèng caùch treo quaû caân vaøo daây  cung hay noû caêng cho ñeán ñuùng möùc nhö luùc giöông  cung, noû ñeå baén.

 

Trong moät baøi vieát baèng  Phaùp vaên ôû taïp chí Revue Indochine (Hebdomadaire Illustreù) phaùt haønh taïi Hanoi  ñaàu thaäp nieân 40 cuûa theá kyû 20, taùc giaû La Giang cho raèng  caùnh cung cuûa ngöôøi Vieät xöa laø caùnh cung ñôn, khaùc vôùi caùnh cung keùp cuûa ngöôøi Taøu phöông Baéc.

 

 

Ñoä daøi cuûa caùnh  cung phöông Nam ñöôïc ghi trong Vaân Ñaøi Loaïi Ngöõ : “Saùch Baùc Vaät Chí noùi : ... ôû Giao Chaâu, Quaûng Chaâu, goïi laø Lyù-töø, cung cuûa hoï duøng daøi maáy thöôùc, teân daøi hôn moät thöôùc, ñuùc ñoàng Laøm muõi teân, ñaàu teân boâi thuoác ñoäc, teân truùng vaøo ngöôøi naøo, ngöôøi aáy taát cheát. Ngaøy nay hoï vaãn duøng thöù cung aáy, hoå baùo cuõng sôï troán. (16)

 

DAÂY NOÛ - DAÂY CUNG :

 

Daây cung daây noû cuõng laøm baèng nhöõng vaät lieäu thuoäc ñoäng vaät hay thöïc vaät coù tính dai deûo vaø ñaøn hoài cao nhö tô taèm, ruoät meøo, ruoät sôn döông, v.v. . .ñöôïc bieán cheá, phôi khoâ,  beän laïi thaønh sôïi troøn lôùn vaø thoa vuoát nhaün baèng saùp ong, baèng haït thaàu daàu, nhaân haït daàu traåu hoaëc haït lai hay moät vaøi thöù  nhöïa caây cho trôn boùng ñeå taïo ñoä beàn, deûo dai, giöõ ñöôïc ñoä aåm thích hôïp, traùnh khoâ gioøn, traùnh aåm öôùt muïc naùt.

 

            Daây cung daây noû coøn ñöôïc oâng cha ta laøm baèng nhöõng loaïi thaûo moäc,  giaây leo nhö maây, giaønh giaønh sôïi, hoaëc tre nöùa vaø cuõng ñöôïc thoa vuoát nhaün boùng baèng saùp ong , v.v. . ..

 

Saùch Vaân Ñaøi Loaïi Ngöõ ghi moät loaïi daây cung noû laøm baèng tre non taïi Vieät Nam : Saùch aáy (Truùc Phaû cuûa Ñaùi Khaûi Chi) laïi chua raèng :”Ba truùc saûn xuaát ôû caùc quaän ôû Giao Chaâu, caây to lôùn ñeán hai cheùt tay, thòt daày ñaëc ñoát coù gai, ngöôøi ta  duøng laøm thaønh luõy khoâng coâng phaù ñöôïc .“ Laïi noùi :”Caây  truùc duøng laøm saøo, . . . , noù cuõng goïi laø Laät truùc (laëc truùc hay tre hoùp), daøi ñoä hai tröôïng, chu vi maáy taác, raát raén, saéc, ngöôøi Nam ta duøng laøm saøo (maâu). Khi maêng chöa thaønh tre coù theå voùt laøm giaây noû ñöôïc (17)

 

TEÂN :

 

Teân cung hay teân noû goàm 3 phaàn : muõi teân, thaân (caùn) teân vaø ñuoâi teân

Thaân teân cung hay noû ôû nöôùc ta thöôøng ñöôïc cheá taïo baèng lau, saäy, nöùa teùp, hoaëc  goã, tre  ñöôïc voùt chuoát kyõ caøng.

 

Ñaàu muõi teân ñöôïc laøm baèng kim khí, hoaëc baèng xöông, ñaù, baèng goã hay nöùa teùp. Ñuoâi teân laøm baèng tre , caùc loaïi goã voâng nheï, voùt moûng hay baèng loâng vuõ : loâng gaø, vòt, ngan ngoãng, chim muoâng.

 

Ñaàu muõi vaø ñuoâi teân ñöôïc tra gaén vaøo thaân teân phaûi coù tyû leä thaêng baèng, caân ñoái, sao cho troïng taâm toøan boä teân ôû khoaûng vò trí moät phaàn ba chieàu daøi muõi teân. Khaûo coå tìm thaáy ôû Baéc Vieät nhieàu loaïi muõi teân ñoàng lôùn nhoû khaùc nhau, coù leõ moãi loaïi ñöôïc duøng trong nhöõng muïc tieâu taùc xaï rieâng bieät. Theo taùc giaû Cao Theá Dung : “Teân ñoàng laø moät khí giôùi taân tieán cuûa ngöôøi Vieät Vaên Lang so vôùi Trung Hoa cuøng thôøi. Khi ngöôøi Haùn coøn söû duïng muõi teân goã,  daân Vaên Lang ñaõ duøng muõi teân ñoàng.” (18).

 

(Coøn tieáp)

Kyø tôùi : Noû Lieân chaâu, noû giöõ thaønh, cung noû baén löïu ñaïn, thuoác ñoäc taåm teân, cung noû vôùi nhöõng nghi thöùc tín ngöôõng daân gian taïi ñaát toå Huøng Vöông.

 

Home