Vol. 15 6/2003 3rd year edition

Editor-in-chief: Ñoã Hoaøng Nghóa phutavanthu@yahoo.com or nthihoang@aol.com

Ban Bieân Taäp

Phan Quyønh, Nguyeãn vaên Sen, Vieät Nhaân, Xuaân-Töôùc, Nguyeãn Vieát Ñöùc, Phuù-Ñieàn, Hoaøng-Chaâu, Nhaát-Phöông, Taêng-Ñoà, Traàn taán Vuõ, Hoaøi-Thi, Ong Toâng Nhôn, Vuõ theá Truï, Nguyeät-Thieân, Taân-Xuyeân, Nguyeãn Tieán Hoäi, Trònh Bónh Khoân, Thanh-Long, Löông Thuaän Vui, Nguyeãn Moäng Khoâi, Tröông Ñöùc Taân, Ñoã Kim-Thoa, Hoaøng-Nam.

Please click to download VNIfonts if you cannot read this page. Then, click HERE and follow instructions to configure Web Browsers.

Best view with Internet Explorer.

VAÊN HOÙA THÖÔÏNG VOÕ VIEÄT NAM

Phan Quyønh söu taäp

Cung Noû

Vuõ Khí Sở Tröờng Cuûa Ngöôøi Vieät

(Tieáp)

Noû Lieân Chaâu, Noû phoøng thuû

Trong tö lieäu thö tòch cuõ thöôøng noùi ñeán nhöõng loaïi noû Lieân chaâu cuûa phöông Nam, nhöõng loaïi noû moät laàn baén ra nhieàu muõi teân , coù tính saùt thöông cao . Saùch Lónh Nam Daät Söû cuûa Ma Vaên Cao vieát baèng chöõ Möôøng ôû Thanh Hoùa thôøi Lyù, ñöôïc danh töôùng Traàn Nhaät Duaät chuyeån ngöõ sang chöõ Haùn naêm Ñinh Daäu 1297, roài ñöôïc Buøi Ñaøn dòch sang Quoác ngöõ xuaát baûn taïi Saigon naêm 1968 cuõng ñaõ ñeà caäp veà loaïi noû Lieân chaâu naøy.

Ngoaøi vieäc vuõ trang cho caù nhaân khi xung traän, cung noû coøn ñöôïc ngöôøi Vieät cheá taïo raát to lôùn vaø töï ñoäng ñeå taán coâng, ñeå canh giöõ binh traïi hay ñeå laøm caïm baãy, ñeà phoøng gian teá. Ñaøo Duy Töø trong taùc phaåm binh thö Hoå Tröôùng Khu Cô ñaõ ghi caùch thöïc hieän caùc loaïi noû töï ñoäng naøy vaø ñöôïc goïi laø Pheùp Noû Thaàn Giöõ Traïi vaø Pheùp Noû Khoûe Phoøng Gian :

….Duøng moät caùi noû lôùn, xoi raõnh ñaët ba teân, döôùi noû ôû chính giöõa laïi laøm moät loã troøn to hôn moät taác. Laïi döïng moät coät goã ôû cöûa traïi, gaàn choã hoå moân (19), ñaàu coät duøng moät coät saét troøn ñoùng vaøo 5 phaân, cao hôn ñaàu coät 2 taác. Roài ñem loã troøn döôùi noû loàng vaøo coät saét aáy, ñeå tieän xoay chuyeån. Ñaàu noû laøm moät caùi voøng thau. Laïi laáy hai sôïi daây tô nhoû, moät sôïi giaèng buoäc voøng thau vaøo caùi baïo cöûa beân taû, moät sôïi giaèng buoäc vaøo baïo cöûa beân höõu taïm thaét laïi nhö caùch thaét giaûi aùo. Laïi duøi ñaèng sau noû moät loã cheách, laáy goã nho ûcaém vaøo, nöûa ôû döôùi noû nöûa ôû treân noû, ñeå laøm maùy noû. Laïi laáy moät mieáng goã ñôõ ôû ñaàu döôùi maùy noû aáy taïm caøi vaøo bean coät maùy. Roài sau giöông day noû ñaët vaøo treân maùy, beân treân ñaët ba teân ñeå ñôïi duøng. Neáu keû gian voâ yù xoâng vaøo, ñoäng phaûi giaây tô, noû töï xoay chuyeån, rôi caùi goã ñôõ, daây noû baät leân, teân noû baén ra.(20)

Pheùp Noû Khoûe Phoøng Gian :

Phaøm trí töôùng laäp dinh ñoùng traïi taát phaûi chuaån bò tröôùc ñeå phoøng keû gian teá. Nhö trong cöûa dinh neân laøm moät caùi noû khoûe, sai thôï soi ba loøng baén ñöôïc ba teân. Roài sau döïng giaù goã cao ba thöôùc, ñaët noû leân treân, buoäc laïi cho chaët. Ñaèng sau laïi döïng moät caùi coät cao 2 thöôùc 5 taác, ñaàu coät laøm baùnh xe nhö roøng roïc. Laïi ôû tröôùc caùi giaù goã caùch hôn möôøi böôùc ñaøo moät loã saâu 1 thöôùc hôn, treân nhoû döôùi to, maët loã aáy laøm maùy ñaët moät taám vaùn troøn ôû treân, raûi ñaát caùt cho baèng, khoâng ñeå loä ra. Laøm nhö theá xong roài, beøn giöông daây noû leân maùy, ñaët ba teân noû thaàn, muõi teân taåm thuoác ñoäc. Laïi laáy moät sôïi daây gai nhoû buoäc ôû maùy noû, ñem daây aáy gaùc leân baùnh xe, roài keùo ra tröôùc noû, buoäc vaøo taám vaùn troøn. Neáu trong ñeâm toái thích khaùch cuûa giaëc leûn ñeán, chaân xeùo laàm vaøo taám vaùn troøn ôû treân mieäng loã, vaùn aáy rôùt vaøo trong loã thì sôïi daây ñoäng, teân ñeàu baén ra, truùng laø cheát.(20 )

Baén noû teân lôùn : Duøng goã daâu vaøng laøm daøi 1 tröôïng 2 thöôùc, döôøng kính 7 taác, hai ñaàu caùnh cung 3 taác, choáng vaøo xe vaën maø giöông cung, teân lôùn baén moät phaùt, tieáng nhö saám vang (20)

THUOÁC ÑOÄC TAÅM TEÂN

Thuoác ñoäc ñeå ngaâm taåm muõi teân cung noû ñöôïc pha cheá toång hôïp nhieàu chaát lieäu ñoäc döôïc thuoäc ñoäng vaät, thöïc vaät vaø khoaùng chaát khaùc nhau ñöôïc hoaøn toaøn pha cheá coù tính caùch bí truyeàn maø moät soá chaát lieäu ñöôïc bieát nhö thaïch tín, thuûy ngaân, noïc raén reát, nheän ñoäc, nöôùc tieåu hay phaân moät soá ñoäng vaät, nhöïa caây, cuû hoaëc hoa, quaû thöïc vaät, v.v. . . Söï pha cheá ñoäc döôïc ngaâm taåm teân cung noû xöa moãi nôi, moãi ñòa phöông coù nhöõng phöông caùch rieâng, ñöôïc giöõ bí maät cha truyeàn con noái hay trong doøng toäc, ít ñöôïc phoå bieán roäng raõi.

Moät soá chaát ñoäc thuoäc thöïc vaät, theo Vaân Ñaøi Loaïi Ngöõ, ôû caùc ñòa phöông nhö Tuyeân Quang vaø Höng Hoùa coù caây xui, cao ñeán 100 thöôùc, lôùn ñeán vaøi möôi quaûng, laù nhö laù sung maø coù ba khía. Ngöôøi ñòa phöông laáy nhöïa caây aáy taåm vaøo muõi teân, ñeå baén caùc thuù döõ nhö coïp, gaáu, voi. ÔÛ Laïng Sôn cuõng coù loaøi caây nhoû, goïi laø geø cong, nhöïa duøng ñeå taåm teân ñoäc. Laïi coù thöù cuû naâu traéng. nhöïa raát ñoäc, caêm teân taåm thuoác ñoäc vaøo cuû aáy, roài ñem baén, duø con thuù coù maïnh cuõng cheát ngay.

Saùch Binh Thö Yeáu Löôïc ghi Baøi Thuoác Ñoäc Taåm Teân :

Nhöïa caây thaáu coát (tuïc goïi laø nhöïa caây coäng), ban mieâu, töø thaïch (ñaù nam chaâm), ñieàn cô (tuïc goïi laø khoai daïi). Caùc vò treân giaõ rieâng ra tröõ caû vaøo trong oáng tre, roài ñem teân noû boû vaøo oáng tre ngaâm 3 thaùng 10 ngaøy. (21)

Taùc giaû Sôn Nam coù ñoaïn noùi veà thuoác ñoäc toång hôïp giöõa ñoäng vaät vaø thöïc vaät :

Loâng coïp, raâu coïp ñöôïc ñem veà caém trong maêng tre ñang moïc. Vaøi hoâm sau thì oâ hoâ, moãi sôïi laø moät con saâu. Tuïc truyeàn raèng loaïi saâu aáy lôùn baèng cöôøm tay, maët ñoû hoùi, mình maûy vaèn veän, coù ñuoâi daøi ngoe nguaåy. Nhieàu ngöôøi nuoâi noù trong moät caùi huõ kín mít ñeå giöõ nhaø. Khi coù khaùch ñeán saâu coïp nhaûy döïng trong huõ nghe roån raûng roài la heùt! Ngoaøi ra, cöùt cuûa loaïi saâu naøy raát quyù giaù vì noù laø vò thuoác ñoäc, gieát ngöôøi trong nhaùy maét. v.v...(22)

Baén Löïu ñaïn vaø hoûa tieãn baèng cung noû :

Pheùp cung baén löïu ñaïn “teân quaû löïu“ vaø pheùp cheá taïo teân löûa “Hai Hoå Ñuoåi Deâ”, moät loaïi hoûa tieãn thôøi xöa, trong saùch Binh Thö Yeáu Löôïc ghi :

“Laáy thuoác suùng duøng hai ba tôø boâng vaø giaáy goùi laïi, ôû giöõa caém teân, duøng döôïc baøng caên boïc thaønh hình quaû löïu, ngoaøi theâm vaûi gai boïc kyõ, laáy nhöïa thoâng chaûy sôn kín laïi, duøng giaáy taåm daàu quaán laáy ngoøi thuoác; thaúng tröôùc maét ñaët muõi teân saét . Neân phong muõi nhoïn ñaûo ngöôïc moùc caâu, khi ñoáùt ngoøi thuoác ñeå phaùt hoûa thì môùi môû cung baén ñi. Heã ñuïng vaøo ngöôøi ngöïa hay mui buoàm cuûa thuyeàn thì chaùy khoâng taét ñöôïc”.(23)

Veà Teân Löûa “Hai Hoå Ñuoåi Deâ” binh thö cheùp : “ caùn daøi 5 thöôùc, moät caùn ba muõi; hai oáng chöùa thuoác suùng toát quay veà veø teân, moät oáng thuoác suùng keùm quay veà muõi teân, coäng ba oáng, ñöôøng kính 7 phaân, daøi 4 taác 5 phaân, buoäc vaøo moät caùi can. Baén xa 500 thöôùc. Hai oáng thuoác suùng toát ra löûa heát thì ñeán oáng thuoác xaáu ra löûa, coù theå ñoát chaùy caû saøn traïi, chaùy caû thuyeàn ñòch vaø phaù huûy nhaø ôû cuûa ñòch. Moät ngöôøi duøng thì traêm ngöôøi sôï haõi, raát laø huyeàn dieäu”.(23)

Cung noû trong sinh hoaït daân gian

Ngoaøi cung noû ñöôïc xöû duïng nhö nhöõng binh khí chính trang bò trong quaân ñoäi xöa, söû saùch cuõ cuõng nhö sinh hoaït vaên ngheä dieãn xöôùng daân gian cung caáp cho chuùng ta nhieàu tö lieäu veà cung vaø noû gaén lieàn trong ñôøi soáng tinh thaàn vaø vaät chaát haøng ngaøy cuûa ngöôøi Vieät xöa. Ví duï trong nhöõng ngaøy Hoäi heø ñình ñaùm ôû Baéc Ninh, ôû Thanh Hoùa coù haùt vaø ñieäu muùa AÛi Lao, hoaëc troø Vaên Vöông hay troø Huøm trong ngaøy Hoäi Gioùng , Troø Möôøng, troø Baét coïp, troø Chuït, . . . , trong nhöõng ngaøy Hoäi heø ñình ñaùm, maø ñaïo cuï duøng ñeå muùa haut, ñeå dieãn xöôùng, thöôøng coù noû hay cung teân (24) .

Trong taùc phaåm Le Theùaâtre Annamite Classique cuûa taùc giaû G. Coulet xuaát baûn taïi Toulon naêm 1926, coù ñoaïn vieáùt veà cung teân ñöôïc duøng laøm ñaïo cuï trong moät vôû tuoàng cheøo trình dieãn treân saân khaáu coå truyeàn Vieät Nam :

Moät voõ só ra maét hai vieân quan giaùm khaûo cuoäc thi voõ. Anh ta phaûi troå taøi cöôõi ngöïa. Moät ngöôøi haàu, tay traùi trao cung teân, tay phaûi laøm boä kính can ñöùng xa maø trao roi cho anh ta. Roi töôïng tröng cho con ngöïa, neân ngöôøi haàu phaûi laøm boä kính can ñöùng xa maø trao (25).

Söû cuõ cheùp vieäc vua Leâ Thaùi Toâng coù thuù vui thích ñi baén chim : Quan giöõ vieäc can ngaên laø Phan Thieân Töôùc ñaõ cuøng Löông Thieân Phuùc vaø Nguyeãn Chieâu Phuû daâng sôù , taâu : “… .Trong ñaùm beä veä quaûn laõnh (chöùc quan voõ gaàn vua ôû) thaáy beä haï khoâng ñoïc saùch, laïi caàm cung ñi baén chim, coù ngöôøi ñöùng ra can ngaên, nhöng beä haï khoâng nghe, laïi giô cung ñeå baén ngöôøi ta ! Ñoù laø ñieàu khoâng neân”. (26)

Cung noû trong leã nghi toân giaùo taïi vuøng ñaát toå:

Vaøo ñeâm moàng 6 thaùng gieâng haèng naêm, trai gaùi laøng Phuù Loäc (phong Chaâu, tænh Vónh Phuù) mang cung noû, teân tre cuøng oâng töø vaø chuû teá leân mieáu thôø ôû Röøng Traùm laøm leã cuùng cung teân vaø leã môû cöûa röøng ñeå caàu may moät naêm cho daân laøng . . .

Cung teân ñaët treân baøn thôø. Sau tuaàn höông vaø khaån caàu cuûa chuû teá, con trai ñöôïc nhaän cung teân, vaùi laïy thaàn linh roài lui ra. Luùc naøy cung noû vaø teân ñaõ thaønh vuõ khí thieâng lieâng baén “baùch phaùt baùch truùng”, trai laøng duøng chính cung noû aáy baén ngay vaøo caëp gaø troáng maùi troùi saün ñeå caïnh mieáu. Maùu cuûa ñoâi gaø hoøa vaøo nhau thaønh leã vaät daâng thaàn linh. Tieáp theo, ngöôøi ta moå ñoâi gaø laøm vaät teá, roài taát caû aên uoáng, troø chuyeän, nhaåy muùa beân ñoáng löûa cho ñeán saùng môùi keùo nhau veà ñình leã taï ôn thaàn.

Ñoàng baøo Mường ñất Mường Kiệt cũ, nay thuộc caùc xaõ Taân Sơn, Taân Phuù, huyeän Thanh Sôn (Vónh Phuù) môû hoäi ñaàu xuaân baèng cuoäc ñi saên taäp theå cuûa caû baûn vaø baét buoäc phaûi saên cho ñöôïc con moài (höôu hoaëc nai) ñeå caàu may, caàu thònh cho caû baûn trong naêm ñoù.

Daân laøng Thònh Myõ vaø laøng Töù Myõ (Tam Thanh, Vónh Phuù) cöù vaøo khoaûng thaùng 2 hoaëc thaùng 3 aâm lòch, tuøy töøng naêm laïi vaøo röøng thuoäc phaïm vi laøng mình ñeå saên nai laøm leã caàu teá. Neáu khoâng ñöôïc nai thì phaûi thaû moät con beâ nhoû hoaëc con lôïn ñen vaøo röøng roài ñoaøn ngöôøi ñi saên baén veà laøm leã vaät (27)

Taét laïi, noû laø moät phaùt minh cuûa ngöôøi phöông Nam. Chaû theá maø mieàn Töù-xuyeân, Haø-nam Trung –quoác cuõng cheá taïo noû sôùm hôn vuøng trung nguyeân(Hoaøng-haø) (28) . Cung noû ñaõ ñöôïc ngöôøi Vieät söû duïng töø thôøi thöôïng coå cho ñeán ngaøy nay vaø laø thöù binh khí chieán ñaáu sôû tröôøng cuûa daân Vieät, thöù vuõ khí ñaõ ñaùnh baïi nhieàu laàn vaø laøm khieáp sôï caùc ñoaøn quaân vieãn chinh xaâm löôïc Trung quoác ngay töø thôøi nhaøø Taàn (221-206 tröôùc Taây lòch) trôû veà sau, cuõng nhö laøm tieâu tan tham voïng baù quyeàn cuûa Taàn Thuûy Hoaøng maø naêm 1923 hoïc giaû Leonard Aurousseau cuûa tröôøng Vieãn Ñoâng Baùc Coå ñaõ vieát trong Le Premier Conqueâte chinoise des pays annamites (Bulletin de l’EÙcole Francaise d’EÂxtreme-Orient 23, page 186) nhö sau:

. . . Soldiers were stationed at worthless locations; having advanced, they were unable to retreat. During more than ten years, the men carried the sword while the women saê to prvisions. Along the routes could be seen those who were unable to endure their suffering and hanged themselves from the trees. Then, it happened that the Emperor of Ch’in died and the empire fell prey to great rebellions (29).

Tieáng daây cung, daây noû khi baén teân ñaõ phaùt ra nhöõng aâm thanh ñaëc bieät traàm traàm pha laãn saéc beùn coù khaû naêng kích ñoäng kyø laï, nghe qua nhôù maõi khoù queân. AÂm thanh ñoù khi phaùt ra nhö xoaùy vaøo taâm thöùc vaø cung noû ñöôïc duøng trong nhöõng nghi leã tín ngöôõng, toân giaùo phöông ñoâng khoâng phaûi laø ñieàu xa laï. Trieát gia Ñöùc Eugen Herrigel, giaùo sö tröôøng ñaïi hoïc Nhaät Baûn ñaõ vieát trong saùch Zen In The Art Of Archery nhö sau : Xöa nay ngöôøi ta noùi raèng cung coù söùc tröø taø (30).

Chuù thích :

(1) Daãn theo Traàn Quoác Vöôïng-Haø Vaên Taán , Lòch Söû Cheá Ñoä Phong Kieán Vieät Nam , taäp I , saùch duøng trong caùc tröôøng Ñaïi hoïc Vieät Nam. - Haø Noäi : nhaø xuaát baûn (nxb) Giaùo Duïc 1960, trang(trg) 26.

(2) Queá Ñöôøng Leâ Quí Ñoân, Vaân Ñaøi Loaïi Ngöõ , Vieät Nam Baùch Khoa Toaøn Thö, Phaïm Vuõ & Leâ Hieàn dòch vaø chuù giaûi. – Saigon : nxb Mieàn Nam, 1973, trg 240.

(3) Tieân Ñaøm Nguyeãn Töôøng Phöôïng, Löôïc Khaûo Binh Cheá Vieät Nam Qua Caùc Thôøi Ñaïi. - Hanoi :Imprimerie Leâ Vaên Phuùc, 1946, trg 20

(4) Queá Ñöôøng Leâ Quí Ñoân, Vaân Ñaøi Loaïi Ngöõ ,saùch ñaõ daãn (sñd), trg 241.

(5)Vieän Khoa Hoïc Xaõ Hoäi Vieät Nam, Ñaïi Vieät Söû Kyù Toaøn Thö, dòch theo baûn khaéc naêm Chính Hoøa thöù 18 (1697), taäp II. - Haø Noäi : nxb KHXH, 1993, trg 89- 90.

(6)Vieän Khoa Hoïc Xaõ Hoäi Vieät Nam, Ñaïi Vieät Söû Kyù Toaøn Thö, sñd, trg 162.

(7) Leâ Quyù Ñoân Toaøn Taäp, taäp III Ñaïi Vieät Thoâng Söû. - Haø Noäi : nxb KHXH, 1978, trg 37.

(8) Phan Huy Chuù, Lòch Trieàu Hieán Chöông Loaïi Chí, taäp IV, Binh cheá chí, Vaên tòch chí, Bang giao chí, Baûng saùch daãn, Vieän Söû Hoïc Vieät Nam phieân dòch vaø chuù giaûi. - Haø Noäi : nxb Söû Hoïc, 1961, trg 33.

(9) Phan Huy Chuù, Lòch Trieàu Hieán Chöông Loaïi Chí, sñd, trg 26.

(10) LEÂ QUYÙ ÑOÂN TOAØN TAÄP, taäp II, Kieán Vaên Tieåu Luïc. - Haø Noäi : nxb Khoa Hoïc Xaõ Hoäi, 1977, trg 104.

(11) Phan Huy Chuù, Lòch Trieàu Hieán Chöông Loaïi Chí, sñd, trg 26.

(12 ) Queá Ñöôøng Leâ Quí Ñoân, Vaân Ñaøi Loaïi Ngöõ, sñd, trg 512-513.

(13)Keith Weller Taylor, The Birth of Vietnam. - California : University of California Press, Berkely and Los Angeles, 1983, p. 21.

(14) Queá Ñöôøng Leâ Quí Ñoân, Vaân Ñaøi Loaïi Ngöõ, sñd, trg 438.

(15) Phan Huy Chuù, LÒCH Lòch Trieàu Hieán Chöông Loaïi Chí, sñd, trg 32.

(16) Queá Ñöôøng Leâ Quí Ñoân, Vaân Ñaøi Loaïi Ngöõ, sñd, trg 438

(17) Queá Ñöôøng Leâ Quí Ñoân, Vaân Ñaøi Loaïi Ngöõ, sñd, trg 516.

(18) Cao Theá Dung, Vieät Nam Binh Söû Voõ Ñaïo, quyeån I,. - Phoenix USA : Tieáng Meï, 1993, trg 146.

(19) Hoå moân : choã cöûa ñeâm ñi laïi veõ hình con hoå ñeå toû uy maõnh.

(20) Binh Thö Yeáu Löôïc – Hoå Tröôùng Khu Cô, in laàn thöù hai coù söûa chöõa, Nguyeãn Ngoïc Tænh - Ñoã Moäng Khöông phieân dòch, Ñaøo Duy Anh hieäu ñính. - Haø Noäi : nxb KHXH, 1977, trg 443-445 vaø 367.

(21) Binh Thö Yeáu Löôïc – Hoå Tröôùng Khu Cô, sñd, trg 446

(22) Sôn Nam, Hai Möôi SaùuTruyeän Ngaén. - Los Alamitos CA : nxb Xuaân Thu, 1989, trg 12.

(23) Binh Thö Yeáu Löôïc – Hoå Tröôùng Khu Cô, sñd, trg 308-309.

(24)Vuõ Ngoïc Khaùnh-Pham Minh Thaûo, Kho Taøng Dieãn Xöôùng Daân Gian Vieät Nam. – Haø Noäi : nxb Vaên Hoùa Thoâng Tin, 1997, trg 242,257,397, 398, . . .

(25) Daãn theo Leâ Ngoïc Caàu, Phan Ngoïc, Noäi Dung Xaõ Hoäi Vaø Myõ Hoïc Tuoàng Ñoà. – Haø Noäi : nxb Khoa Hoïc Xaõ Hoäi, 1984, trg 249.

(26) Quoác Söû Quaùn Trieàu Nguyeãn, KHAÂM ÑÒNH VIEÄT SÖÛ THOÂNG GIAÙM CÖÔNG MUÏC, taäp moät, Hoa Baèng, Phaïm Troïng Ñieàm vaø Traàn Vaên Giaùp bieân dòch. - Haø Noäi: nxb Giaùo Duïc,1998, trang 895.

(27) Ñòa Chí Vónh Phuù, Vaên Hoùa Daân Gian Vuøng Ñaát Toå ,- Vónh Phuù VN : Sôû Vaên Hoùa Vaø Thoâng Tin Vónh Phuù xb, 1986, trg 258, 259.

(28) UÛy Ban Khoa Hoïc Xaõ Hoäi Vieät Nam, Lòch Söû Vieät Nam, taäp I . - Haø Noäi : nxb KHXH, 1971, trg 70.

(29)Daãn theo Keith Weller Taylor, The Birth of Vietnam, sñd , p.19.

(30) Thieàn trong Ngheä Thuaät Baén Cung, Thích Vieân Lyù dòch. – California USA : Vieän Trieát Lyù Vieät Nam & Trieát Hoïc Theá Giôùi xuaát baûn, 2001, trg 46.

Home