Vol. 9 6 / 2002	2^nd year edition
Do hoang Nghia phutavanthu@yahoo.com or nthihoang@aol.com

Ñaùnh gaäy : Moân voõ truyeàn thoáng

Phan Quyønh

Nhaø voõ xöa cho raèng gaäy laø tieàn thaân cuûa caùc loaïi binh khí caàm tay coå ñieån khaùc. Gaäy voùt nhoïn coù theå trôû thaønh daùo, lao hay ngoïn buùt v.v... Gaäy coøn ñöôïc goïi laø Roi, Heøo, Tröôïng, Tieân, hay Coân ... vaø coù nhieàu loaïi daøi ngaén khaùc nhau . Gaäy daøi ñöôïc goïi laø Gaäy Baåy hay Trung Bình Tieân, daøi baåy thöôùc ta (khoaûng 2,80 meùt); gaäy ngaén coù teân laø Gaäy Ba daøi ba thöôùc ta (khoaûng 1,20 meùt) tieát dieän troøn. Gaäy ngaén tieát dieän vuoâng hay chöõ nhaät ñöôïc goïi laø tay thöôùc hay giaûn. (Ñoâi khi giaûn coù tieát dieän luïc giaùc vaø caùn caàm). Nhieàu loø voõ xöa thöïc duïng hôn, khoâng phaân chia gaäy, coân theo thöôùc taác nhö treân maø linh ñoäng caên cöù vaøo taàm voùc lôùn nhoû cuûa töøng ngöôøi xöû duïng, caên cöù vaøo chieàu cao töøng voõ sinh ñeå phaân chia gaäy ra nhieàu loaïi daøi ngaén vôùi nhöõng teân khaùc nhau nhö Tröôøng Coân, Teà Mi Coân, Trung Coân, hay Ñoaûn Coân. Ñoaûn coân coù chieàu daøi töø baû vai hay naùch xuoáng tôùi ñaàu ngoùn tay ngöôøi xöû duïng duoãi thaúng. Trung coân daøi töø maët ñaát chaân ñöùng thaúng ñeán ngöïc ngöôøi xöû duïng. Teà mi coân daøi töø maët ñaát ñeán ngang taàm mi maét. Tröôøng coân daøi nhaát, töø maët ñaát tôùi ñaàu ngoùn tay vôùi thaúng cuûa ngöôøi xöû duïng (ñöôïc goïi laø "daøi moät ñaàu moät vôùi") . Do ñoù Teà Mi Coân cuûa ngöôøi naøy coù theå laø Trung Coân cuûa ngöôøi khaùc.

Ñaùnh gaäy laø moân voõ chieán ñaáu vaø cuõng laø moân theå thao ñöôïc hình thaønh raát sôùm ôû nöôùc ta . Truyeàn thuyeát Phuû Ñoång Thieân Vöông noùi leân gaäy ñaõ ñöôïc xöû duïng nhieàu vaø phoå bieán töø hoài ñaàu thuôû caùc vua Huøng döïng nöôùc. Caäu beù ñaùnh giaëc AÂn baèng ngöïa saét, roi saét. Chöa heát, roi saét bò gaãy, caäu beù duõng só anh huøng laøng Gioùng ñaõ nhoå töøng khoùm tre ngaø laøm roi quay tít haøng traêm voøng roài quaát maïnh xuoáng ñaàu giaëc :

Ñöùa thì söùt muõi söùt tai,

Ñöùa thì cheát nhoùc vì gai tre ngaø.

(Baøi ca Hoäi Gioùng)

Truyeàn thuyeát cho bieát theâm theo Thaùnh Gioùng ñi ñaùnh giaëc coøn coù oâng Ñöôøng Gheành (Trung Maàu, Gia Laâm) caàm voà ñaäp ñaát, coù ñoaøn treû chaên traâu Hoäi Xaù (Gia Laâm) caàm roi, caàm khaêng, coù ngöôøi caâu caù vaùc caàn caâu ñuoåi giaëc.

Gaäy ñaõ gaén lieàn vaøo sinh hoaït haøng ngaøy cuûa toå tieân chuùng ta . Gia ñình naøo tröôùc ñaây cuõng coù caùi gaäy döïng ôû goùc nhaø. Caùi then caøi cöûa, caùi caùn cuoác, caùn xeûng, caùi maùi cheøo thuyeàn, caùi baép caày, ñoøn gaùnh, caàn caâu, v.v. ... luùc bieán cuõng deã daøng trôû thaønh caây gaäy ngöøa phoøng baát traéc. Tôùi dòp hoäi heø ñình ñaùm, ñaùnh gaäy laø moân theå thao ñöôïc thanh nieân trai traùng trong laøng ñua nhau thi söùc , troå taøi . Hoï laäp ra nhöõng phöôøng hoäi ñeå taäp döôït, ñeå giuùp nhau trau doài taøi ngheä, tinh luyeän veà moân ñaùnh gaäy . Taùc giaû Toan AÙnh noùi veà ngaøy hoäi thi ñaáu trung bình tieân xöa nhö sau :

" Thöôøng taïi caùc hoäi queâ, khi coù ñaáu trung bình tieân daân laøng ñeàu coù treo giaûi nhö giaûi ñaùnh vaät hoaëc giaûi bôi thuyeàn hoaëc nhö nhieàu cuoäc vui xuaân khaùc vaäy. Caùc voõ só döï cuoäc ñaáu roi, vì giaûi thöôûng thì ít, vì tinh thaàn thöôïng voõ, nhaát laø vì danh döï cuûa töøng loø roi thì nhieàu. Hai tieáng loø roi ñeå chæ nhöõng tay chôi trung bình tieân xuaát thaân ôû moät xaõ naøo, hoaëc ôû moät nhoùm naøo, coù ngöôøi huaán luyeän chæ daãn.

"Ñaùnh trung bình tieân, ñaùnh tay ñoâi, ai ñaùnh truùng ñòch thuû vaøo nhöõng choã hieåm vaø ñaùnh truùng nhieàu ñöôïc coi laø thaéng.

"Trong cuoäc ñaáu, chieác gaäy thöôøng ñöôïc bòt gieû ôû ñaàu ñeå traùnh söï nguy hieåm cho caùc ñaáu thuû. Ñaàu bòt gieû, ñöôïc nhuùng vaøo nöôùc voâi traéng, ñeå moät khi ñòch thuû naøo ñaùnh truùng ñoái phöông seõ coù daáu veát ñeå laïi. Veát voâi ôû ngöôøi moãi ñòch thuû giuùp cho ban giaùm khaûo xeùt ñònh hôn thua. Traän ñaáu goàm nhieàu hôïp vaø moãi hôïp tính theo nhöõng ñoäng taùc cuûa caùc ñoái thuû". (1)

Naêm 1258, quaân Nguyeân laàn thöù nhaát sang xaâm löôïc Ñaïi Vieät. Khi ñaõ chieám ñöôïc Thaêng Long, boïn giaëc xua quaân ñi caøn queùt, cöôùp phaù caùc vuøng laân caän. Tôùi Coå Sôû (nay laø Yeân Sôû phía taây ngoaïi thaønh Haø Noäi) , giaëc bò nhaân daân trong vuøng duøng gaäy, duøng daùo ñaùnh cho thua to . Noùi veà traän ñaùnh naøy, söû cuõ ñaõ ghi :" Ñôøi Nguyeân Phong (Traàn Thaùi Toâng), quaân Thoaùt Hoan vaøo cöôùp, khi ñeán xaõ Coå Sôû ngöïa khoâng tieán ñöôïc , ngöôøi trong xaõ choáng phaù ñöôïc giaëc".

Söû cuõ cuõng ghi :"Naêm Maäu Tuaát (1298) (ñôøi Traàn Anh Toâng), muøa thu thaùng taùm thi ñaáu gaäy ". Tuy söû khoâng thuaät roõ theå thöùc thi ñaáu theá naøo, song cuoäc thi ñöôïc keå laø ôû trieàu Traàn, dieãn ra sau khi ñaát nöôùc ñaõ ba laàn ñaùnh thaéng giaëc Moâng Coå vaø cuoäc thi ñaáu coù yù nghóa khuyeán khích quaân só vaø nhaân daân trong nöôùc maøi saéc caûnh giaùc, luoân luoân taäp luyeän saün saøng ñöùng leân chieán ñaáu ñaäp tan moïi cuoäc ngoaïi xaâm. Moät söï kieän cuõng lieân quan ñeán ñaùnh gaäy ñaõ ñöôïc Ñaïi Vieät Söû Kyù Toaøn Thö ghi cheùp : Quí Hôïi, [Ñaïi Khaùnh] naêm thöù 10 [1323] , muøa thu, thaùng 8, ngaøy 22, vua ngöï ñeán nhaø Thaùi Hoïc. Coù teân Maëc trong quaân Thieân thuoäc ôû Hoaøng Giang ñoã khoa thi Thaùi Hoïc sinh, vua xuoáng chieáu baét trôû laïi quaân nguõ, laøm quaân laïi quaân Thieân ñinh, ñeán khi thi ñaùnh gaäy, [Maëc] laïi ñoã cao (2) .

Ñaùnh gaäy laø moät moân voõ truyeàn thoáng cuûa daân toäc ñaõ ñöôïc nhieàu ngöôøi ngöôõng moä vaø taäp luyeän. Khoâng nhöõng thanh nieân trai traùng taäp luyeän maø ngay caû nöõ giôùi cuõng trau doài kyõ thuaät chieán ñaáu naøy :

Ai voâ Bình Ñònh maø coi,

Ñaøn baø cuõng bieát caàm roi ñi quôøn (quyeàn).

(Ca dao)

Thaùng 11 naêm Maäu Thaân 1788 quaân Maõn Thanh xaâm chieám Thaêng Long, Baéc Bình Vöông Nguyeãn Hueä, sau khi ñaêng quang taïi Phuù Xuaân (Hueá), voäi keùo ñaïi binh thaàn toác ñi Baéc phaït. Tôùi Ngheä An, nhaø vua döøng laïi ñaây vaøi ngaøy ñeå moä theâm quaân vaø nhanh choùng tuyeån duïng ñöôïc traêm ngaøn taân binh. Theo truyeàn thuyeát vuøng Thanh Ngheä, caû caùnh röøng tre roäng lôùn nôi ñaây ñaõ ñöôïc nhaø vua tröng duïng ñeå laáy tre laøm binh khí, laøm quaân duïng cho ñoaøn taân binh nghóa quaân naøy. Ñieàu ñoù noùi leân gaäy tre voùt nhoïn coù leõ laø binh khí chuû yeáu cuûa ñoaøn taân nghóa binh, bôûi vôùi thôøi gian ngaén nguûi kyû luïc khoâng deã reøn ñuùc ñuû binh khí baèng saét theùp trang bò cho caû traêm ngaøn quaân.

Tôùi theá kyû 19, voõ gaäy ôû nöôùc ta ñaõ ñöôïc phaùt huy tôùi trình ñoä cao. Gaäy duøng ñeå taäp vaø thi luùc naøy ngoaøi gaäy tre coøn coù hai loaïi nöõa laø saét vaø goã. Gaäy saét theo qui ñònh coù loaïi daøi hôn 6 thöôùc 3 taác ta (khoaûng 1,50 meùt) vaø naëng tôùi 40 caân ta ( khoaûng 25 kg); coøn gaäy goã daøi 6 thöôùc 5 taác vôùi chu vi 2 taác 6 phaân. Vieäc thi gaäy thôøi naøy coù hai moân : muùa vaø ñaáu. Muùa gaäy ñeå bieåu dieãn taøi kheùo leùo vaø söùc maïnh. Ñaáu gaäy ñeå thaåm ñònh kyõ thuaät chính xaùc, duõng maõnh vaø linh hoaït caàn thieát cho chieán ñaáu.

Theå thöùc thi Hoäi, ngoaøi caùc moân voõ baét buoäc phaûi thi khaùc, rieâng moân ñaáu gaäy ñaàu theá kyû 19 söû saùch coù noùi roõ : "Thi ñaáu coân goã cöù moät ngöôøi thi ñaáu vôùi hai ngöôøi, ngöôøi naøo thaéng luoân caû hai laø haïng öu; thaéng moät ngöôøi vaø ngang söùc (hoøa) moät ngöôøi laø haïng bình ; thaéng moät ngöôøi vaø keùm (thua) moät ngöôøi hoaëc ngang söùc hai ngöôøi laø haïng thöù ; khoâng thaéng laø haïng lieät ". Roõ raøng ñaây laø moân ñaáu ñoøi hoûi ngöôøi thi phaûi coù taøi naêng, söùc löïc, duõng caûm, vaø möu trí. Ñoù laø cuoäc thi ñaáu gaäy ñeå ñaït danh hieäu Cöû Nhaân Voõ.

Coøn ñaáu gaäy trong thi Ñình thì möùc ñoä yeâu caàu cao hôn. Moät ngöôøi phaûi ñaáu vôùi naêm ngöôøi, thaéng caû môùi ñöôïc laø öu; neáu chæ thaéng boán ngang söùc moät hay thaéng ba ngang söùc hai laø bình. Coøn thaéng hai ngang söùc ba hoaëc thaéng moät ngang söùc boán laø thöù ; khoâng thaéng laø lieät. Ñoù laø cuoäc thi ñaáu gaäy ñeå ñaït danh hieäu Tieán Só Voõ.

Song duø thi Hoäi hay thi Ñình, ngöôøi thi ñeàu phaûi qua cuoäc thöû söùc baèng moân muùa hai loaïi gaäy goã vaø saét. Yeâu caàu muùa phaûi nhanh, maïnh, kheùo, goïn, ... , gaäy muùa phaûi quay tít treân cao vaø bao kín quanh mình, khoâng troáng khoâng hôû.

Chaøng Lía, moät duõng só ñaát Qui Nhôn Bình Ñònh noåi leân choáng baát coâng cuûa trieàu ñình nhaø Nguyeãn, coù taøi ñaùnh gaäy raát kheùo leùo , tinh vi :

Ñöôøng coân troïn veïn traêm beà,

Muùa nhö gioâng toá tieáng nghe vuø vuø .

( Veø chaøng Lía )

Khi quaân Phaùp noå suùng taán coâng cöôùp thaønh Gia Ñònh naêm 1859, nhaân daân Nam Boä ñöùng leân duøng gaäy taàm voâng xoâng ra choáng giaëc Phaùp cöùu nöôùc. Tinh thaàn chieán ñaáu ngoan cöôøng cuûa nghóa quaân döôùi tröôùng chuû töôùng Tröông Ñònh ñaõ ñöôïc cuï Nguyeãn Ñình Chieåu ca ngôïi trong baøi " Vaên teá nghóa só Caàn Giuoäc " noåi tieáng :

Ngoaøi caät coù moät manh aùo vaûi,

Trong tay caàm moät ngoïn taàm voâng.

Caùc theá voõ gaäy coå truyeàn vôùi nhöõng ñoøn mieáng lôïi haïi moãi ñòa phöông treân ñaát nöôùc, moãi loø voõ xöa coù nhöõng ñaëc tính khaùc nhau . Coù loø voõ thích xöû duïng gaäy daøi, coù loø chæ chuyeân luyeän gaäy ngaén.

Veà kyõ thuaät caàm gaäy, caàm coân, thöôøng duøng caû hai tay nhöng cuõng coù theå xöû duïng moät tay cho gaäy ngaén, vaø coù nhieàu loái naém caàm gaäy khaùc nhau tuøy theo theá voõ hay ñaáu tröôøng. Thoâng thöôøng coù hai loái caàm gaäy daøi : Nhaät nguyeät aùp chöôûng vaø Long traûo hoä chaâu . Nhaät nguyeät aùp chöôûng laø loái caàm gaäy hai tay ñoái nhau hai beân , tay trong tay ngoaøi naém chaët gaäy naèm goïn ôû giöõa hai loøng baøn tay. Long traûo hoä chaâu laø loái caàm gaäy baèng möôøi ñaàu moùng tay vaø caû hai tay ñeàu cuøng ôû moät phía gaäy .

Ñeå taïm keát thuùc, xin ñôn cöû hai baøi voõ gaäy coå truyeàn, moät baøi veà gaäy daøi, baøi "Löõ Voïng Taâm Coân" vaø moät baøi veà gaäy ngaén, baøi "Hoaøng Kim Giaûn Phaùp".

I/ Löõ Voïng Taâm Coân

Thöôïng trình thoï theá löôõng bieân khai ,

Tam taán xaø thöông nhaát ñieåm lai ,

Baûo töû kinh xa hoài toïa maõ ,

Kinh chaâu hoå cöù traán Trung sôn ,

Ñieåm thuûy phong ñao phi chieác döïc .

Thaïch baøn Löõ Voïng toïa lyù ngö , (2)

Phi khöù phi lai bieân quô thaûo ,

Ñaøng ñòa phi xa luyeän trung thieân .

II/ Hoaøng Kim Giaûn Phaùp

Bình thaân laäp theá ,

Löôõng long thuû chaâu ,

Khuynh thaân baùi toå ,

Thieàm thöû voïng nguyeät ,

Kim giaûn baït sôn ,

Tieàm taøng long hoå ,

Phöôïng vuõ xuyeân laâm ,

Phi giao ñoaït ngoïc ,

Maõnh sö traán ñoäng ,

Cuoàng phong taûo dieäp nhaát,

Cuoàng phong taûo dieäp nhì,

Tieàm taøng long hoå ,

Phöôïng vuõ xuyeân laâm ,

Phi giao ñoaït ngoïc ,

Maõnh sö traán ñoäng ,

Cuoàng phong taûo dieäp ,

Tieàm taøng long hoå ,

Laõo tieàu quaûi sôn ,

Thieàm thöû voïng nguyeät ,

Laõo tieàu quaûi sôn ,

Vaân gia hoài giaûn ,

Ñoaït meänh kim giaûn ,

Khuynh thaân baùi toå . /.

Phan Quyønh.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------

Toan AÙnh, Neáp cuõ . Hoäi heø ñình ñaùm. Saigon, Sao Mai xb, 1974, trang 278.

Ñai Vieät Söû Kyù Toaøn Thö, moäc baûn khaéc naêm Chính Hoøa thöù 18, taäp II.

Coù nôi ñoïc laø " Thaïch baøn löôõng voïng toïa lyù ngö ".

Home