Vol. 2  07 / 2001

 

 

Email: phutavanthu@yahoo.com Address: Nghia Do 4505 University Way NE  mailbox 396,  Seattle, WA 98105  USA

 

BEÁNTRE -  ÑOÀNG BAÈNG CÖÛU LONG

Phuù Ñieàn

Thu California 2000

 

            Ngöôïc doøng thôøi gian, trôû laïi buoåi sô khai cuûa cuoäc Nam tieán cuûa OÂng Cha chuùng ta:  Hoï laø nhöõng ngöôøi khoâng thích luoàn cuùi, nònh hoùt, bôï ñôõ; yeâu chuoäng töï do phoùng khoaùng, ñi khai phaù, chinh phuïc röøng saâu, nöôùc ñoäc, ñaàm laày, chieán ñaáu vôùi coïp, beo, caù saáu, raén ñoäc, muoãi moàng, ñæa, vaét.  Hoï bieán hoang vu thaønh laøng maïc, phoá xaù.  Taát caû ñaëc tính vaø hình aûnh treân ñaõ ñöôïc Ñaèng Phöông Nguyeãn Ngoïc Huy dieãn taû khaù roû raøng:

 

                        Hoï laø nhöõng keû töï muoân nghìn thuôû tröôùc

                        Ñaõ phaù röøng,xeû nuùi,laáp ñoàng saâu

                        Vaø laøm cho nhöõng ñaát caùt hoang vu

                        Bieán thaønh moät giaûi san haø gaám voùc.

                        Hoï laø nhöõng keû khoâng naøi ñöôøng hieåm hoùc,

                        Khoâng ngaïi gì haêng haùi vöôït truøng sôn

                        Ñeå aâm thaàm chuaån bò giuõa coâ ñôn

                        Cuoäc Nam tieán môû giang sôn lôùn roäng.

 

Trong caùi giaûi giang sôn lôùn roäng ñoù, moãi ñòa phöông, do thieân nhieân vaø con ngöôøi taùc ñoäng, taïo neân nhöõng neùt ñaëc thuø.  Do ñoù chuùng ta coù SaøiGoøn, Hueá, HaøNoäi, Ñaø Naúng, Nha Trang Ñaø Laït, Bieân Hoøa, Taây Ninh, Gia Ñònh, MyõTho, BeánTre,VónhLong, CaànThô, Soùc Traêng, Baïc Lieâu, Raïch Giaù, Caømau v.v.

Moät vaøi ñoaïn vaên sau ñaây, chuùng ta coá gaéng tìm coi ñaâu laø nhöõng neùt ñaëc thuø cuûa BeánTre, nhöõng caùi naøo laø chung vôùi Ñoàng Baèng Cöûu Long?

 

Ñòa Lyù Thieân nhieân cuûa BeánTre

 

            BeánTre laø moät tænh nhoû thuoäc Ñoàng Baèng CöûuLong, ñöôïc hình thaønh bôûi 3 cuø lao:

Cuø lao Minh, Cuø Lao baûo vaø Cuø Lao An Hoùa, dieän tích 2,247 caây soá vuoâng.  Trung taâm tænh laø laøng An Hoäi, thuoäc quaän chaâu thaønh Truùc Giang, caùch SaøiGoøn 87 KM veà höôùng Baéc.  Tieáp giaùp vôùi BeánTre laø MyõTho vaø GoøCoâng veà höôùng Baéc, höôùng Taây laø VónhLong, Nam laø TraøVinh, caû 3 cuø lao ñeàu giaùp vôùi bieån Ñoâng.  Do söï tieáp giaùp vôùi Bieån Ñoâng qua 4 cöûa soâng lôùn cuûa Cöûu Long Giang: Cöûa Ñaïi, cöûa Balai, Cöûa Haøm Luoâng vaø cöûa Coå Chieân, neân Beántre, moãi ngaøy 24 giô,ø coù 2 laàn nöôùc lôùn vaø 2 laàn nöôùc roøng. Vaø cuõng do ñoù, ñaát ñai BeánTre ñöôïc chia thaønh 3 vuøng töï nhieân:

 

*** Vuøng nöôùc ngoït quanh naêm ôû mieät treân chieám 37% dieän tích

***Vuøng nöôùc lôï ( bò nhieãm maën vaø pheøn ) ôû giuõa, chieám 27% dieän tích

***Vuøng nöôùc maën quanh naêm ( giaùp bieån) chieám 36% dieän tích.

 

Kinh, Raïch, Chôï : Beántre coù moät heä thoáng kinh raïch ñöông nhau nhö maøn nheän noái lieàn 4 soâng lôùn bao boïc 3 cuø lao: Soâng  Tieàn, Ba lai, Haøm Luoâng vaø Coå Chieân.Haàu heát caùc chôï ñöôïc thieát laäp taïi beánTre laø chôï ven bôø kinh raïch hay taïi vaøm.( treân beán döôùi thuyeàn ) BeánTre vôùi  118 xaõ, coù 51 chôï.Nhöõng raïch lôùn cuûa Beántre goàm: Raïch BeánTre,chaûy töø Haøm Luoâng  qua Chôï Chaâu Thaønh BeánTre vaø taän cuøng laø quaän Gioàng Troâm, raïch Caû Nhoû, raïch Quôùi Sôn, raïch Laùch, raïch CaùiMôn, raïch Haøm Long , raïch Gioàng Sao, raïch Gioàng Troâm, raïch Chôï Laùch, raïch Caùi Caám, raïch Moû Caøy, raïch Caùi Quao, raïch Caàu Moáng, raïch Gioàng Luoâng, raïch Baêng Cung, raïch Khaâu Baêng.  BeánTre cuõng coù nhieàu kinh nhöng khoâng daøi laém; nhöõng kinh quan troïng goàm: Kinh Xaùng, cuõng coøn goïi laø kinh Chôï Laùch daøi 7,5 KM noái soâng Coå Chieân vaø soâng Haøm Luoâng. Ñaây laø con ñöôøng luùa gaïo cuûa mieàn Nam.

Kinh Cheït Saäy daøi 5. Km noái raïch BeánTre vôùi soâng Ba lai roài noái lieàn vôùi kinh Giao Hoøa daøi 9 KM noái soâng Ba lai vôùi soâng Cöûa Ñaïi. Kinh Cheït Saäy noái lieàn kinh Giao Hoøa  laø con ñöôøng luùa gaïo cuûa BeánTre vaø TraøVinh ñi Saøigoøn.

 

Ñöôøng boä: BeánTre coù qua nhieàu soâng raïch vaø kinh ñaøo neân ñöôøng boä khoâng nhieàu. Vieäc xaây ñaáp raát toán keùm, phaûi xaây raát nhieàu caàu, nhieàu beán baéc; ñaù, saét, xi maêng phaûi chôû baèng ghe taøu töø mieät treân.  Ñöôøng lieân tænh MyõTho, BeánTre, TraøVinh daøi 54 KM, qua 3 beán baéc: Raïch Mieãu, Haøm Luoâng vaø Coå Chieân, ñöôøng töø chaâu thaønh BeánTre ñi Gioàng Troâm, BaTri daøi 50 KM vaø ñöôøng ñi tö ø quaän ChôïLaùch ñaàu cuø lao Minh  qua Moû Caøy ñeán bieån Thaïnh Phuù daøi 70 KM, vaø toång coäng, BeánTre coù khoaûng 135 KM ñöôøng loä ñaát noái lieàn caùc quaän lî vaø xaõ aáp.

 

Soâng nöôùc BeánTre: danh töø naày aùp duïng cho BeánTre laø ñuùng nhöùt.  Toaøn coûi VieätNam töø Nam Quan chí CaøMau, duy nhöùt  tænh BeánTre laø xöù cuø lao ñöôïc bao boïc bôûi Soâng Tieàn, soâng Coå Chieân vaø bieån Ñoâng; hieàn nhaân quaân töû naøo muoán ñeán thaêm em gaùi xöù döøa ñeàu phaûi hoaëc loäi soâng hay qua  baéc taïi Raïch Mieåu, Coå Chieân hay Chôï Laùch.  Chöøng naøo môùi coù ñuû tieàn ñeå xaây caàu vöôït Soâng Tieàn hay soâng Coå Chieân ñeå Anh khoûi phaûi “soâng saâu cuõng loäi” ñeå vaøo xöù döøa?

 

Quaù trình hình thaønh tænh BeánTre

 

            Naêm 1780,Chuùa Nguyeãn AÙnh chia toaøn coõi ñaát phöông Nam-luùc ñoù goïi laø Gia Ñònh-

laøm 4 doanh traán:Phieân traán,Bieân traán,Ñònh traán vaø Vónh traán.Vuøng ñaát BeánTre luùc goàm 2 cuø lao : cuø lao Minh , cuø lao Baûo vaø thuoäc Vónh traán. Naêm 1805, Vua Gia Long chia ñaát Gia Ñònh laïi thaønh 6 traán:Bieân Hoøa,Gia Ñònh, Ñònh Töôøng, Vónh Long, An Giang vaø Haø Tieân. Naêm 1834 Vua Minh Maïng ñoåi traán thaønh tænh,teân Nam Kyø luïc tænh khai sanh töø ñoù vaø vuøng ñaát BeánTre vaån thuoäc Vónh Long.

 

            Naêm  1867, sau khi chieám xong ñaát Nam Kyø, Phaùp laäp cheá ñoä Haønh Chaùnh thuoäc ñòa, chia ñaát Nam Kyø laøm 25 Sôû Tham Bieän( Inspections);cuø lao An Hoùa thuoäc  Sôû Tham Bieän MyõTho . Sôû Tham Bieän Moû Caøy (cuø lao Minh ) Sôû Tham Bieän BeánTre ( cuø lao Baûo). Naêm 1871, do Quyeát Ñònh cuûa Thoáng Ñoác Nam Kyø: Hai cuø lao Minh vaø Baûo nhaäp laïi vôùi teân chung laø Sôû Tham Bieän BeánTre.

             Nghò Ñònh cuûa Toaøn Quyeàn Ñoâng Döông Paul Doumer kyù ngaøy 20/12/1899,thay danh töø Sôû Tham Bieän ( Inspection) baèng danh töø Tænh ( Province) vaø chia ñaát Nam Kyø laøm 20  tænh: BaøRòa, BieânHoøa, ThuûDaàuMoät, TaâyNinh, GiaÑònh, ChôïLôùn, TaânAn, MyõTho, GoøCoâng, BeánTre, TraøVinh, VónhLong, SaÑeùc, LongXuyeân, CaànThô, SoùcTraêng, BaëcLieâu, RaïchGía, HaøTieân vaø Thaønh Phoá SaøiGoøn.

 

Ngaøy 1/1/1900, Thoáng Ñoác Nam Kyø, chieáu Nghò Ñònh treân, kyù Quyeát Ñònh thaønh laäp tænh BeánTre goàm cuø lao Minh (10 toång)vaø cuø lao Baûo (11) toång; taát caû coù 178 laøng.  Ñöùng ñaàu laø vieân Tænh Tröôûng, trung taâm haønh chaùnh  tænh ñaët taïi laøng An Hoäi thuoäc toång Baûo Höïu naèm beân bôø raïch BeánTre, daân soá toaøn tænh vaøo khoaûng 220,000 ngöôøi.  Cuø lao An Hoùa thuoäc MyõTho.

Cuø Lao Minh goàm caùc toång: Minh Ñaïo,Minh Ñaït,Minh Hoùa,Minh Hueä,Minh Lyù,Minh Phuù,Minh Quôùi,Minh Thieän.Minh Thuaän vaø Minh Trò.    

Cuø Lao Baûo goàm caùc toång:   Baûo An,Baûo Ñöùc,Baûo Hoøa,Baûo Höïu,Baûo Khaùnh,Baûo Loäc,Baûo Ngaûi,Baûo Phöôùc,Baûo Thaønh,Baûo Thuaän vaø Baûo Trò.                      

Naêm 1945, tænh BeánTre ñoåi teân  laø tænh Ñoà Chieåu

Naêm 1946-1954 ,tænh mang teân BeánTre

 

Naêm 1954-1975, tænh ñoåi teân : Kieán Hoøa goàm caû 3 cuø lao: An Hoùa, Baûo vaø Minh, coù 118 Xaõ thuoäc 10 quaän: Truùc Giang, Gioàng Troâm, Ba Tri, Haøm Long, Ñoân Nhôn, Moû Caøy, Höông Myõ, Thaïnh Phuù,  Bình Ñaïi, Phöôùc Höng. Tænh lî laø quaän chaâu thaønh Truùc Giang.

 

Daân cö.

 

Ngöôøi Beán Tre goàm ña soá laø ngöôøi Vieät mieàn ngoaøi, nhieàu nhöùt laø Quaûng Bình, Quaûng Trò, Thöøa Thieân, Quaûng Nam, Quaûng Ngaûi, Bình Ñònh vaø ngöôøi Minh Höông ñeán raûi raùc töø nhieàu theá kyû tröôùc. Taát caû ñeán BeánTre vôùi hai baøn tay traéng, nhöng giaøu nghò löïc vaø trí thoâng minh; tieàn nhaân BeánTre vöøa khaéc phuïc thieân nhieân, vöøa xaây döïng, phaùt trieån, vöøa baûo veä laøng xoùm trong tinh thaàn troïng nhaân nghóa, phoùng khoaùng, choáng aùp böùc vaø baát coâng baát luaän töø ñaâu ñeán.  Ñaïi dieän cho tieàn nhaân Beán Tre, haäu theá chuùng ta raát haõnh dieän veà söï ñoùng goùp, xaây döïng, qua nhöõng taám göông saùng choùi cuûa caùc baäc:

 

*** OÂng Giaø Ba Tri: Teân thaät Thaùi Höõu Kieåm, chaùu noäi OÂng Thaùi Höõu Xöa, goác ngöôøi Quaûng Ngaûi, ñaõ sanh cô laäp nghieäp taïi Ba Tri töø theá kyû 18; ñaõ coù coâng giuùp Chuùa Nguyeãn AÙnh vaø ñöôïc phong chöùc Truøm Caû An Bình Ñoâng quaän Ba Tri.  Naêm 1806, Caû Kieåm döïng chôï Trong naèm beân caïnh raïch Ba Tri, ñaáp ñöôøng xaù; chôï caøng ngaøy caøng taáp naäp phaùt trieån.  Chôï coù tröôùc laø chôï Ngoaøi, caùch chôï Trong 3 KM.OÂng Xaõ Haïc ôû chôï ngoaøi chôi eùp, ñaáp ñaäp ngaên chaän ghe thuyeàn töø soâng Haøm Luoâng khoâng vaøo ñöôïc chôï Trong.  Bò hieáp ñaùp,  Caû Kieåm kieän, Phuû Huyeän ñòa phöông xöû chôï Trong bò thua vôùi laäp luaän: ”Moãi laøng ñeàu coù quyeàn ñaáp ñaäp trong ñòa phaän laøng mình ”Daân chôï Trong khoâng chaáp phaùn quyeát baát coâng treân, cöû Caû Kieåm cuøng hai kyø laõo:  Nguyeãn Vaên Tôùi vaø Leâ Vaên Lôïi, taát caû khaên goùi leân ñöôøng ñi boä töø Ba Tri ra Hueá-ñöôøng daøi treân 1000 caây soá-ñeå thöôïng toá leân Vua xin phuùc thaåm laïi phaùn quyeát baát coâng cuûa ñòa phöông!

 

Ñeán Hueá, Vua Gia long vöøa baêng haø, Vua Minh Maïng thuï lyù vaø phaùn: ”Duø laø laøng rieâng, nhöng raïch laø raïch chung, laø ñöôøng giao thoâng chung cuûa caû chôï Ngoaøi laån chôï Trong.  Phuû Huyeän phaûi cho deïp boû ñaäp”.  Do loøng cöông quyeát, khoâng ngaïi ñöôøng xa, ñöôïc hun ñuùc bôûi yù chí phaán ñaáu cho leû phaûi vaø coâng baèng; phaùi ñoaøn do Caû Kieåm höôùng daãn laøm xong nhieäm vuï laø deïp boû ñöôïc ñaäp ngaên chaän raïch BaTri töø chôï Ngoaøi! Töø ñoù, daân BeánTre goïi Caû Kieåm laø “OÂng Giaø Ba Tri” vaø hieän nay, khi nghe noùi ñeán BeánTre laø lieân töôûng ñeán vuøng ñaát cuûa OÂng Giaø Ba Tri.

 

***OÂng Tröông Taán Böûu (1752-1827) Laø danh töôùng thôøi Vua Gia Long. OÂng coøn coù teân laø Long ,ngöôøi laøng Thaïnh Phuù Ñoâng, Gioàng Troâm.  OÂng giuùp Nguyeãn AÙnh töø ñaàu.  Naêm 1802,OÂng laø Toång Traán Baéc Thaønh, naêm 1810 OÂng laø Toång Traán Gia Ñònh Thaønh. Nhieäm vuï cuoái cuøng laø phoái hôïp vôùi OÂng nguyeãn Vaên Thoaïi lo ñaøo kinh Vónh Teá.  Maát naêm 1827, thoï 75 tuoåi; hieän nay, taïi Phuù Nhuaän, Gia Ñònh coøn mieáu thôø hoï Tröông.

 

***OÂng Voõ Tröôøng Toaûn (.....1792)AÅn só  thôøi tranh chaáp Nguyeãn AÙnh vaø Nguyeãn Taây Sôn.

Queâ Bình Döông, Gia Ñònh.  OÂng laø ngöôøi taøi cao, ñöùc troïng; khoâng caàu coâng danh, ôû aån daïy hoc.  OÂng ñaõ ñaøo luyeän raát nhieàu hoïc troø gioûi: Ngoâ Tuøng Chaâu, Trònh Hoaøi Ñuùc, Leâ Quang Ñònh, Ngoâ Nhaân Tònh,v.v. Nguyeãn AÙnh thöôøng lui tôùi vôùi Voõ Tröôøng Toaûn ñeå tham vaán quoác söï vaø ñaõ nhieàu laàn môøi hôïp taùc nhöng OÂng luoân choái töø.  Maát naêm 1792  vaø Nguyeãn Phuùc AÙnh ban hieäu:  Gia Ñònh xöû só Suøng Ñöùc Voõ tieân sinh.  Khi Phaùp chieám 3 tænh mieàn Ñoâng Nam Kyø,  OÂng Phan Thanh Giaûn vaø nhieàu hoïc troø khaùc ñöùng ra lo vieäc caûi taùng, dôøi moä OÂng  Voõ Tröôøng Toaûn ñem veà Ba Tri Beán Tre vôùi lyù do laø khoâng ñeå moä Thaày naèm nôi ñaát ñòch chieám!

 

***OÂng Phan Thanh Giaûn (1796-1867) Goác ngöôøi Minh Höông, luùc ñaàu, gia ñình ñònh cö vuøng Bình Ñònh, sau di cö vaøo vuøng Ba Tri BeánTre.  Tieán só ñaàu tieân taïi vuøng ñaát môùi  phöông Nam naêm 1826.  Tham chaùnh, do taùnh tình cöông tröïc, bi thaêng giaùn nhieàu laàn: OÂng ñaõ laø Thöôïng Thô Boä Hình, Boä Hoä, tröôûng ñoaøn thöông thuyeát taïi Phaùp ñeå mong chuoäc laïi 3 tænh mieàn Ñoâng Nam Kyø.  Nhôø xuaát ngoaïi nhieàu laàn, OÂng nhaän chaân söï öu theá cuûa khoa hoïc vaø kyû thuaät, daâng sôù mong Vua vaø trieàu ñình Hueá sôùm canh taân ñaát nöôùc veà moïi maët.Vua khoâng ñeå yù, trieàu ñình khoâng nghe, OÂng ñaõ taâm söï.

 

            “Töø ngaøy ñi söù ñeán Taây kinh,

            Thaáy vieäc Aâu Chaâu phaûi giaät mình.

            Keâu ruû ñoàng bang mau thöùc daäy

            Heát lôøi naên næ chaúng ai tin !

 

Ñang ñaûm nhaän nhieäm vuï Kinh Löôïc Söù mieàn Taây Nam Kyø, xaâm löôïc Phaùp ñem quaân ñe doïa baûn doanh Vónh Long vaø xua quaân ñaùnh chieám An Giang vaø Haø Tieân;ñöa toái haäu thô buoäc OÂng phaûi leân taøu chieán Phaùp ñang neo taïi Vónh Long ñeå thöông thuyeát.  Bieát roõ daõ taâm cuûa xaâm löôïc Phaùp vaø thöïc löïc cuûa quaân ta;  OÂng Phan Thanh Giaûn,moät maët cho aùn binh baát ñoäng, moät maët cho maät baùo vôùi Trieàu Ñình Hueá ñeå xin chæ thò.  Chôø, chôø maûi khoâng ñöôïc tin:

                        Traïm Baéc ngaøy chieàu tin ñieäp vaéng

nhöng ñöôïc  hung tin: An Giang vaø Haø Tieân ñaõ loït vaøo tay xaâm löôïc Phaùp!Ngöôøi quaân töû ñaát BeánTre cuøng ñöôøng,choïn caùi cheát ñeå giaõi baøy loøng trung quaân aùi quoác.  Haønh ñoäng cuoái cuøng: taïi ñaát Vónh Long, OÂng Phan Thanh Giaûn daën con chaùu sau naày khoâng ñöôïc hôïp taùc vôùi thöïc daân Phaùp,  OÂng höôùng veà phöông Baéc, laïy Vua 5 laïy roài töï keát lieãu ñôøi mình baèng cheùn ñoäc döôïc sau 17 ngaøy tuyeät thöïc.  Danh só phöông Nam –Phan Thanh Giaûn-vónh vieãn ra ñi  ngaøy 4/8/1867. Trong caùc baøi ñieáu vaên, baøi thô truy nieäm Phan Thanh Giaûn cuûa cuï Ñoà Chieåu thöôøng ñöôïc haäu theá nhaéc laïi ñeå toû loøng kính phuïc Phan tieân sinh:

 

            Non nöôùc tan taønh heä bôûi ñaâu

            Daøu daøu maây baïc coõi Ngao Chaâu

            Ba trieàu coâng caùn vaøi haøng sôù

            Saùu tænh cöông thöôøng moät gaùnh thaâu

            Traïm Baéc ngaøy chieàu tin nhaïn vaéng

            Thaønh Nam ñeâm quaïnh tieáng quyeân saàu

            Minh sinh chín chöõ loøng son tac

            Trôøi ñaát töø raøy maëc gioù Thu!

 

Phan tieân sinh laø nhaø aùi quoác, choáng ñôõ giang san Vieät trong hoaøn caûnh voâ cuøng nghieät ngaû.Theá kyû 15, Vieät Nam coù danh só Nguyeãn Traûi; theá kyû 19 chuùng ta coù ñaïi coâng thaàn Phan Thanh Giaûn ngöôøi laøng Ba Tri, tænh BeánTre.

 

***Nguyeãn Ñình Chieåu (1822-1888).  Ngöôøi Bình Döông, ñaäu Tuù Taøi Gia Ñònh naêm 1843,naêm 1847 ra Hueá chuaån bò kyø thi Höông Hay tin meï maát, boû thi, trôû veà Nam thoï tang meï. Thöông meï, khoùc nhieàu,bò muø maét! Veà laïi Gia Ñònh, daïy hoïc neân ngöôøi ñòa phöông goïi laø Cuï Ñoà Chieåu.  Theo Nho hoïc moät caùch trieät ñeå neân Cuï Ñoà Chieåu choáng caùc toân giaùo khaùc moät caùch quaù ñoä.

            Thaø ñui maø giöõ ñaïo nhaø

            Coøn hôn coù maét, oâng cha khoâng thôø.

 

Naêm 1859, Phaùp ñaùnh chieám SaøiGoøn, Ñoà Chieåu veà laùnh naïn taïi Caàn Giuoäc roài di cö vaø ôû luoân taïi  Ba Tri, BeánTre ñeå vöøa daïy hoïc, hoát thuoác chöõa bònh, vuøa coá vaán nghóa quaân choáng Taây qua thô ca.Bieát Cuï Ñoà Chieåu coù nhieàu aûnh höôûng ñoái vôùi nghóa quaân, vieân Chaùnh Tham Bieän BeánTre laø Mr Ponchon ñaõ 3 laàn ñeán taän nhaø Cuï ñeå tìm caùch chieâu duï:

 

Laàn1=  ñeà nghò traû laïi ñaát ñai cho Cuï ôû Bình Döông. Khoâng nhaän vaø Cuï traû lôøi:

            Nöôùc chung ñaõ maát,ñaát rieâng giöõ laøm chi?

Laàn2= ñeà nghi caáp tieàn döôõng laõo cho Cuï. Cuï töø choái.

Laàn3= Baûn Luïc Vaân Tieân coù nhieàu choã khoâng ñuùng nguyeân vaên baûn chaùnh, xin Cuï hieäu chính.

            Cuï nhaän lôøi.

 

            Ngoaøi taäp thô noåi tieáng Luïc Vaân Tieân, Cuï Ñoà Chieåu coøn saùng taùc raát nhieàu taùc phaân lôùn nhö: Döông Töø Haø Maäu, Ngö Tieàu Y Thuaät vaán ñaùp, Gia Huaán Ca vaø nhieàu thô vaên aùi quoác khaùc

Cuï Ñoà Chieåu maát naêm 1888.  Toaøn daân khaép caû nöôùc ñeàu toû loøng thöông tieác vaø kính neå troïng göông aùi quoác cuûa Cuï :

            Söï ñôøi muoán khuaát ñoâi troøng maét

            Loøng ñaïo xin troøn moät taám göông!

 

*** OÂng Phan Vaên Trò (1830-1910) Ngöôøi Gia Ñònh, ñaäu Cöû Nhôn naêm 1849,khoâng laøm quan.  Khi Phaùp chieám Saigoøn, oâng di cö veà BeánTre, hôïp cuøng Cuï Ñoà Chieåu; coá vaán nghóa quaân choáng Taây.  Trong soá Nho hoïc hôïp taùc vôùi Phaùp, coù oâng Toân Thoï Töôøng laøm thô keâu goïi só phu veà hôïp taùc vôùi taân traøo qua baøi thô sau:

 

                                    Töï Thuaät

                        Giang sôn ba tænh haõy coøn ñaây

                        Trôøi ñaát xui chi ñeán noãi naày

                        Chôùp nhoaùng thaúng bon daây theùp keùo

                        Maây tuoân ñen kòt khoùi taøu bay

                        Xaêng vaêng chaäm tính thöông ñoøi choå

                        Khaáp khôûi rieâng lo bieát nhöõng ngaøy

                        Mieäng coïp haøm roøng chöa deã choïc

                        Khuyeân ñaøn con treû chôù thaøy lay!

 

Ñeå traû lôøi baøi töï thuaät treân,chí só Phan Vaên Trò hoïa laïi nguyeân vaän baøi thô treân:

 

                        Töï Thuaät

                        Hôn thua chöa quyeát ñoù cuøng ñaây

                        Chaúng ñaõ,neân ta phaûi theá naày!

                        Beán Ngheù quaûn bao côn löûa chaùy,

                        Coàn Roàng duø maëc buïi tro bay.

                        Nuoâi muoâng, gieát thoû coøn chôø thuôû,

                        Buûa löôùi saên nai cuõng coù ngaøy.

                        Ñöøng möôïn hôi huøm rung nhaùt khæ,

                        Loøng ta saét ñaù haù lung lay!

 

            Qua baøi thô buùt chieán treân, chí só hoï Phan ñöôïc só phu khaép nöôùc taùn thöôûng, neå phuïc!

Sau khi Phaùp chieám VónhLong (luùc ñoù BeánTre thuoäc VónhLong),  Cöû Trò di cö vaøo CaànThô, hôïp cuøng OÂng Buøi Höõu Nghóa vaø Huyønh Maån Ñaït, tieáp tuïc yeåm trôï tinh thaàn nghóa quaân choáng Taây vuøng Haäu Giang.  Maát naêm 1910, maïnh thöôøng quaân CaànThô vaø BeánTre hôïp taùc xaây moä OÂng Phan Vaên trò naèm taïi Phong Ñieàn CaànThô.

 

***OÂng Petrus Tröông Vónh Kyù (1837-1898) Moät thieân taøi veà ngoân ngöõ vaø vaên hoïc.  Ngöôøi laøng Caùi Môn Beántre (tröôùc thuoäc Vónh Long) nhaø ngheøo, moâ coâi cha töø luùc leân ba, raát thoâng minh.  Hoïc chöõ Nho taïi ñòa phöông, ñöôïc hoïc boång ñi hoïc ôû Nam Vang luùc leân chín vaø ñöôïc tieáp tuïc hoïc taïi hoïc vieän Giaùo Hoaøng taïi Penang ôû MaûLai. Nhôø thieân phuù veà ngoân ngöõ hoïc ngoaøi ngoân ngöõ LaTinh, oâng töï hoïc qua caùc tieáp xuùc vôùi sinh vieân vaø giaùo sö cuûa caùc quoác gia khaùc trong khi du hoïc; Petrus Kyù hieåu bieát 11 ngoân ngöõ  Ñoâng phöông vaø 15 ngoân ngöõ Taây phöông.  OÂng nghe, noùi, vieát moät caùch chính xaùc vaø löu loaùt: Phaùp, Anh, YÙ, Taây Ban Nha, Hy Laïp vaø AÁn Ñoä.  OÂng ñöôïc caû theá giôùi ngöôõng moä vaø vinh danh OÂng laø moät laø moät Nhaø Baùc Hoïc veà ngoân ngöõ hoïc.

 

Hoïc xong, veà nöôùc naêm 1859, vöøa luùc Phaùp ñaùnh chieám 3 tænh mieàn Ñoâng Nam Kyø.  Nhôø gioûi Phaùp ngöõ Petrus Kyù ñöôïc choïn laøm thoâng dòch vieân  nôi hoäi nghò Phaùp Vieät taïi Hueá naêm 1862 vaø roài, oÂng ñöôïc choïn laøm tröôûng ban thoâng dòch trong phaùi boä Phan Thanh Giaûn vaø Laâm Duy Hieäp taïi hoäi nghò Paris naêm 1863 ñeå VieätNam mong chuoäc laïi 3 tænh Bieân Hoøa, Gia Ñònh vaø Ñònh Töôøng. Taát caû tham döï vieân taïi hoäi nghò Paris luùc ñoù ñeàu voâ cuøng ngaïc nhieân vaø caûm phuïc khaû naêng ngoân ngöõ cuûa Petrus Kyù trong coâng taùc chuyeån dòch caùc vaên baûn ngoaïi giao cuøng lôøi ñoái thoaïi taïi hoäi nghò.Phaùi ñoaøn löu laïi Paris 8 thaùng chôø chuyeán taøu,nhaân dòp naày, OÂng Petrus Kyù coù dòp beä kieán Ñöùc Giaùo Hoaøng, vieáng thaêmmoät soá nhaân vaät vaø moät soá nôi taïi AÂu Chaâu.OÂng coù dòp tìm hieåu taïi choã neàn vaên minh AÂu Chaâu. Veà SaøiGoøn naêm 1864 vaø laàn löôït ñaûm nhaän caùc troïng traùch:

 

 

Cuõng nhaân chuyeán coâng taùc taïi Phaùp, Petrus Kyù coù dòp giao tieáp caùc mhaø trí thöùc nhö Victor Hugo, Littre, Ernest Renan, Paul Bert..v.v. Vaø 22 naêm sau, ngöôøi baïn trí thöùc naêm xöa Paul Bert ñöôïc boå nhieäm  laøm Toaøn Quyeàn Ñoâng Döông vaø ñeán Saøigoøn thaùng 2 /1886.

Neå troïng taøi naêng vaø tö caùch, Paul Bert ngaøy 1/4/1886 môøi Petrus Kyù hôïp taùc trong cöông vò:

Thay maët Phaùp taïi Cô Maät Vieän cuûa trieàu ñình Hueá vaø ñoàng thôøi laø coá vaán beân caïnh Vua  Ñoàng Khaùnh.

                Tình hình chaùnh trò nöôùc ta luùc ñoù voâ cuøng khoù khaên vaø phöùc taïp.Caùc phong traøo Caàn Vöông noåi leân choáng Phaùp khaép moïi nôi:

                        Nghó ra noâng noåi theâm raàu

                        ÔÛ giöõa Ñoàng Khaùnh, hai ñaàu Haøm Nghi.

 

Moät trong nhöõng nhieäm vuï haøng ñaàu cuûa Toaøn Quyeàn Paul Bert laø duyeät laïicaùc ñieàu khoaûn cuûa caùc hoøa öôùc ñaõ kyù tröôùc ñaây giöõa trieàu ñình Hueá vaø Phaùp (1862,1874,1884).  Nhaân dip naày, OÂng Petrus Tröông Vónh Kyù ñaõ ñem nhöõng ñieàu khoaûn baát lôïi cho trieàu ñình Hueá thaûo luaän laïi vôùi Paul Bert; haønh ñoäng treân cuûa Petrus Kyù bò moät soá vieân chöùc Phaùp nghi ngôø OÂng!

 

Ngaøy 11/11/1886 Toaøn Quyeàn Paul Bert baát ngôø bò bònh cheát.  OÂng Paulin Vial thay theá vaø coù ñöôøng loái ñoái vôùi trieàu ñình Hueá traùi ngöôïc haún khi so vôùi Paul Bert. Petrus Tröông Vónh Kyù töø nhieäm, lui veà SaøiGoøn daïy hoïc vaø vieát saùch.OÂng saùng taùc raát nhieàu vaø thuoäc nhieàu loaïi khaùc nhau: Töø ñieån, Söû kyù, Ñòa lyù, Khoa hoïc, Vaên chöông, Dòch thuaät; taát caû 141 quyeån , hoaøn taát vaø phaùt haønh 119 quyeån.

OÂng Petrus Tröông Vónh Kyù ñaõ daày coâng xaây ñaáp neàn Vaên Hoïc Quoác Ngöõ,moät neàn vaên hoïc thaät söï môùi ñöôïc xaây döïng coù hôn 150 naêm nay;tröôùc ñoù ,Vaên Hoïc Vieät ñöôïc dieãn taû vaø phoå bieán baèng chöõ Nho vaø chöõ Noâm vaø thöôøng ñöôïc trình baøy döôùi hình thöùc  thô phuù, töùc vaên vaàn.  Chöõ Quoác Ngöõ  tuy ñaõ coù töø  theá kyû 17  nhöng chæ ñöôïc duøng trong phaïm vi truyeàn ñaïo Thieân Chuùa.  Trong voøng 100 naêm nay, moãi hoïc giaû VieätNam chaân chaùnh, tuøy theo khaû naêng,tuøy theo laõnh vöïc chuyeân moân ,moãi ngöôøi coù moät caùi nhìn rieâng bieät veà söï ñoùng goùp cuûa nhaø baùc hoïc Petrus Kyù vaøo laâu ñaøi vaên hoùa Vieät.

 

*OÂng Phaïm Sôn, moät nhaø giaùo duïc ñaõ nhaän ñònh: Qua Thoâng Loaïi Khoùa Trình #Miscellanees ou Lectures instructives 1888,OÂng Petrus Kyù laø ngöôøi ñaàu tieân phoå bieán Vaên hoaù Vieät baèng chöõ Quoác Ngöõ.

 

*Linh Muïc Thanh Laûng ñaõ nhaän ñònh:OÂng Petrus Kyù xöùng ñaùng laø baäc chæ ñaïo cuûa thôøi kyø naày,linh hoàn cuûa theá heä 1862, OÂng Thaày khai ñöôøng môû loái cho theá heä 1913 hoaëc:

”Vôùi Petrus Kyù, môùi thaät söï khai môû moät kyû nguyeân môùi: Kyû nguyeân vaên xuoâi”

 

*GS Phaïm Theá Nguõ “ Petrus Kyù laø ngöôøi ñeà xöôùng leân nhöõng coâng vieäc maø roài sau naày nhoùm Nam Phong ngoaøi Baéc tieáp tuïc nhö: phieân aâm vaên Noâm cuõ,khaûo cöù veà vaên hoùa vaø cheá ñoä nöôùc nhaø,söu taàm nhöõng ca dao tuïc ngö,coå tích cuaõ ta,dòch thuaät ngoaïi vaên ra Quoác Ngöõ”

 

*Hoïc giaû ÖÙng Hoøe Nguyeãn Vaên Toá  ñaõ nhaän ñònh veà OÂng Petrus Tröông Vónh Kyù ø :

                        BAÙC HOÏC,TAÂM THUAÄT,KHIEÂM NHÖÔØNG

 

Beân caïnh söï ñaáp xaây neàn taûng vaø ñoùng goùp to lôùn vaøo neàn vaên hoïc QuoácNgöõ vaøo buoåi sô khai,nhaø baùc hoïc Petrus Kyù coøn laø vò Thaày cuûa neàn vaên minh mieät vöôøn thuoäc ñoàng baèng Cöûu Long vaø Ñoàng Nai.Caùc loaïi caây aên traùi ngon, ngoït,buøi,gioøn: Saàu Rieâng,Boøn Bon,Choâm Choâm Java,Maêng Cuït v.v.ataá caû ñeàu do chính tay OÂng mang hoät gioáng töø vuøng ñaát MaûLai ñem veà troàng ñaàu tieân ôû vuøng CaùiMôn.Laàn laàn ñöôïc phoå bieán sang caùc vuøng keá caän cuûa ñoàng baèng Cöûu Long vaø Ñoàng Nai nhö Laùi Thieâu, Long Thaønh v.v Traùi caây ngon, thöông maïi toát,lôïi töùc cao,nôi naøo ñaát ñai thuaän lôïi,thay vì troàng luùa,nhaø noâng troàng caây aên traùi;nhaø noâng bieán thaønh nhaø vöôøn.

AÊn traùi nhôù keû troàng caây.

 

Vöøa thöøa höôûng caây Vaên Hoùa Quoác Ngöõ vöøa thöôûng thöùc traùi caây ngon ngoït!

 Töôûng nhôù taøi cao ñöùc troïng cuûa nhaø Baùc Hoïc ñaát CaùiMôn BeánTre: Tröông vónh Kyù  laø vieäc ñaùng laøm vaø phaûi laøm ñoái vôùi nhöõng ngöôøi coù Vaên Hoùa vaø ñang laøm vaên hoùa vaäy!

 

***Löông Khaéc Ninh(1862-1943) ngöôøi toång Baûo Höïu, BeánTre ,hôïp taùc vôùi OÂng Traàn Chaùnh Chieáu laäp tôø Noâng coå Mín ñaøm vaø sau ñoù laøm chuû buùt vôùi chuû tröông : coå ñoäng Ngöôøi Vieät phaûi lo phaùt trieån Noâng, Coâng,Thöông, uûng hoä phong traøo Duy Taân, Ñoâng Du  cuûa Phan Boäi Chaâu, Phan Chaâu Trinh;khích leä vaên nhaân thi höõu nhö Nguyeãn Khaéc Hueà, Nguyeãn Dö Hoaøi, Buøi Quang Nho cuõng ngöôøi BeánTre saùng taùc nhieàu thô vaên yeâu nöôùc trong tinh thaàn duy taân, töï cöôøng vaø daân toäc chuû nghóa.

 

***Buøi Quang Chieâu (1873-1945) Ngöôøi MoûCaøy BeánTre,ñaäu Kyõ Sö Canh Noâng taïi Phaùp,veà nöôùc laøm vieäc taïi Saigoøn vaø Hueá.  Hoaït ñoäng chaùnh trò töø naêm 1923,saùng laäp vieân ñaûng Laäp Hieán Ñoâng Döông vôùi muïc ñích giôùi haïn bôùt quyeàn haïn cua Toaøn Quyeàn Ñoâng Döông qua söï tranh ñaáu taïi nghò tröôøng.  Chuû tröông Phaùp Vieät ñeà hueà vôùi muïc ñích phaùt trieån Ñoâng Döông qua söï phaùt trieån Canh Noâng, Kyõ Ngheä,Thöông Maïi.  Coäng Saûn Vieätnam leân aùn ñaûng laäp Hieán Ñoâng Döông laø ñaûng cuûa giai caáp tö saûn.  Oâng bò Vieät Minh gieát taïi Chôï Ñeäm ngaøy 29/9/1945.

 

***Leâ Hoaøng Möu (1879-1941) Ngöôøi toång Baûo Höïu BeánTre, nhaø baùo, buùt hieäu:  Moäng Hueâ Laàu, chuû buùt tôø Luïc Tænh Taân Vaên töø naêm 1921. Bieät taøi cuûa OÂng laø buùt chieán; taùc phaåm noåi tieáng : Haø Höông phong nguyeät coù muïc ñích pheâ bình, ñaû kích loái soáng thaùc loaïn cuûa giôùi treû Vieät ñang AÂu hoùa Xaõ hoäi Vieät Nam thuôû ñoù.  Haø Höông phong nguyeät laø ñoái troïng vôùi  Ñoaïn Tuyeät cuûa Nhaát Linh trong nhoùm Töï Löïc Vaên Ñoaøn thuoäc theá heä 1930-1945.

 

***Nguyeãn Ngoïc Töông (1881-1951)Ngöôøi laøng An Hoäi BeánTre, toát nghieäp Chasseloup Laubat 1902.  Laøm vieäc ôû Saøigoøn, CaànThô, BeánTre, töø nhieäm 1930 ñeå lo phaùt trieån vieäc Ñaïo taïi BeánTre song song vôùi Ñaïi Ñaïo Tam Kyø Phoå Ñoä Taây Ninh.  Naêm 1938

OÂng laäp Ñaïi Ñaïo Tam Kyø BeánTre vaø xöng danh Ñöùc Giaùo toâng Nguyeãn Ngoïc Töông.

 

***Nguyeãn Vaên Vinh (1885-1935)Ngöôøi laøng An Hoäi BeánTre, toát nghieäp Sö Phaïm Saigoøn, luùc  ñaàu daïy hoïc ôû SoùcTraêng, sau ñoåi veà Beántre töø naêm 1914.  OÂng laø moät trong nhöõng saùng laäp vieân Hoäi Khuyeán Hoïc BeánTre ñeå truyeàn baù chöõ Quoác Ngöõ.  Beân caïnh nhaø giaùo ñaày nhieät taâm, oâng coøn laø nhaø vaên raát naëng loøng vôùi ñaát nöôùc.  OÂng tröôùc taùc nhieàu taùc phaåm thieân veà luaân lyù cuøng binh vöïc keû thaáp coå beù mieäng bò naïn cöôøng haøo:

-Truyeän Coâ Leâ troø Lyù

-Truyeän meï choàng naøng daâu

-Truyeän Tam yeân di haän

Vôùi taùc phaåm Tam yeân di haän ( Xaõ Hoäi) ñaõ kích nhöõng caûnh baát coâng trong xaõ hoäi luùc baáy giôø.  Saùch gaây tieán vang roäng trong daân chuùng, taïo nhieàu aûnh höôûng, saùch bò tòch thaâu oâng bò maát vieäc laøm vaø bò ñöa ra toøa, maát taïi BeánTre naêm 1935.

 

*** Nguyeãn Vaên Baù (1904-1937) Queâ ChôïLaùch BeánTre, toát nghieäp Sö Phaïm SaøiGoøn.

Laø moät nhaø giaùo raát yeâu ngheà,bònh neân nghó daïy hoïc vaø gia nhaäp laøng baùo naêm 1930, chuû nhieäm baùo Thaàn Chung.  OÂng laø taùc giaû tieåu thuyeát “Ngöôøi vôï hieàn”ñöôïc giaûi thöôûng Hoäi Luaân Lyù Nam Kyø; ngöôøi cuøng thôøi ñaõ coù nhaän xeùt veà OÂng” Trong cuoäc ñôøi daïy hoc, vieát vaên, laøm baùo, oÂng Nguyeãn Vaên Baù truyeàn baù luaân lyù, ñaïo laøm ngöôøi, phoå bieán loøng yeâu nöôùc, tình yeâu queâ höông, tranh ñaáu baèng ngoøi vieát choáng aùp böùc, boùc loät, baát coâng.”

 

***Mai Thoï Truyeàn(1905-1973)queâ BeánTre, thaâm cöùu veà Phaät Giaùo döôùi buùt hieäu Chaùnh Trí, saùng laäp vieân Chuøa Xaù Lôïi vaø Hoäi Phaät Hoïc Nam Vieät.Thaäp nieân 60, OÂng tham chaùnh trong nhieäm vuï Quoác Vuï Khanh ñaëc traùch Vaên HoùaGiaùo Duïc.  OÂng coù coâng lôùn trong vieäc phuïc hoaït caùc taùc phaåm coå vaên. Trong laõnh vöïc Phaät Hoïc, Chaùnh trí Mai Thoï Truyeàn ñaõ tröôùc taùc raát nhieàu, noåi tieáng nhöùt laø caùc khaûo luaän veà Phaät giaùo trong caùc taïp chí veà Phaät Hoïc, phieân dòch raát nhieàu kinh saùch veà Phaät giaùo ra Vieät ngöõ; maát ngaøy 17/4/1973 taïi SaøiGoøn.

 

*** Baø Mai Huyønh Hoa (1910-1987) Laø nöõ vaên só goác BeánTre, caây vieát raát noåi tieáng treân caùc taïp chí, ñaëc san SaøiGoøn thuoäc thaäp nieân 40-50, baø laø aùi nöõ hoïc giaû Mai vaên Ngoïc, hieàn theâ nhaø aùi quoác Phan Vaên Huøm, chaùu ngoaïi nöõ só Söông Nguyeät AÙnh töùc chaùu coá Cuï Ñoà Chieåu. Baø coù tinh thaàn yeâu nöôùc raát cao, hôïp taùc vôùi Baø Nguyeãn An Ninh ñeå heát loøng giuùp ñôõ choàng con treân ñöôøng ñaáu tranh cho ñaïi nghóa daân toäc;maát ngaøy 25/7/87 taïi SaøiGoøn.

 

***Danh Nhaân hieän ñaïi:

            Hieän ñaïi ñöôïc hieåu laø caùc baäc cha anh chuùng ta ñöôïc sanh ra töø thaäp nieân 1910 trôû ñi. Vôùi caùc vò ñoù,ñoái vôùi beà daày cuûa lòch söû daân toäc, haõy coøn töông ñoái moûng ñoái vôùi thôøi gian vaø caùc söû gia chaân chính; theâm vaøo ñoù, do bieán coá ñau thöông cuûa ñaát nöôùc :30/4/1975, nhöõng gì laø chaân lyù tröôùc 75, sau 75 laø sai laàm vaø ngöôïc laïi! Vaø ñaëc bieät hôn nöûa: soâng nöôùc BeánTre noùi rieâng, ñaát nöôùc Vieät Nam noùi chung hoaøn toaøn chöa coù töï do nhöùt laø töï do ngoân luaän vaø töï do ñi laïi, chuùng toâi hoaøn toaøn thieáu caùc taøi lieäu trung thöïc ñeå tìm hieåu thaân theá vaø söï nghieäp cuûa raát nhieàu danh nhaân trong giai ñoaïn naày!  Kính xin quyù thaân höõu vaø ñoàng höông BeánTre cho pheùp chuùng toâi taïm thôøi chöa ñeà caäp ñeán caùc danh nhaân BeánTre hieän ñaïi.

 

***Caùc vò aån Danh.

            Khi ñeà caäp ñeán caùc göông saùng choùi cuûa BeánTre, chuùng ta khoâng coù quyeàn queân caùc vò tieàn nhaân cuûa chuùng ta :thoâng minh, giaøu nghò löïc, yù chí phaán ñaáu, khoâng neà gian khoå, quyeát taâm xaây döïng, phaùt trieån vaø gìn giöõ ñaát nöôùc BeánTre nhöng khoâng bon chen ñeå caàu danh, caàu lôïi.  Dieãn taû moät caùch ñaày ñuû hôn veà coâng traïng cuûa caùc vò treân;  Giaùo Sö Nguyeãn Ngoc Huy ñaõ ghi nhaän:

 

            Hoï laø nhöõng anh huøng khoâng teân tuoåi

            Trong loaïn ly nhö giöõa luùc thanh bình

            Beàn moät loøng can ñaûm chí hy sinh

            Daâng ñaát nöôùc caû moät ñôøi trong saïch.

            Tuy coâng nghieäp khoâng ghi trong söû saùch

            Tuy baûng vaøng bia ñaù chaúng ñeà teân,

            Tuy moà hoang xieâu laïc döôùi trôøi queân

            Khoâng ai ñeán khaán nguyeàn daâng leã vaät

            Nhöng maùu hoï ñaõ len vaøo loøng ñaát

            Thòt cuøng xöông troän laãn vôùi non soâng.

            Vaø anh hoàn chung vôùi taám tinh trung

            Ñaõ hoøa hôïp laøm linh hoàn gioáng Vieät.

 

BEÁNTRE NGAØY NAY  (vol. 3  8/2001)

 

Home