|
|
||
|
Ban Bieân Taäp
Phan Quyønh, Nguyeãn vaên Sen, Vieät Nhaân, Xuaân-Töôùc, Nguyeãn
Vieát Ñöùc, Phuù-Ñieàn, Hoaøng-Chaâu, Nhaát-Phöông, Taêng-Ñoà, Traàn taán Vuõ,
Hoaøi-Thi, Ong Toâng Nhôn, Vuõ theá Truï, Nguyeät-Thieân, Taân-Xuyeân,
Nguyeãn Tieán Hoäi, Trònh Bónh Khoân, Thanh-Long, Löông Thuaän Vui, Nguyeãn Moäng Khoâi, Tröông Ñöùc Taân, Ñoã Kim-Thoa, Hoaøng-Nam.
Please click
to download VNIfonts if you cannot read this page. Then, click HERE and follow
instructions to configure Web
Browsers.
Best view
with Internet Explorer.
ÑAËNG PHUØNG QUAÂN
haønh traïng
cuûa tri töôûng/ve àmoät neàn vaên hoùa truyeàn hình
Ñieän aûnh/truyeàn
hình ngaøy nay ñaõ xaâm nhaäp vaøo trong phoøng nguû cuûa moãi gia ñình. Noù khoâng phaûi chæ laø moät coâng cuï giaûi
trí, nhöng laø moät ngheä thuaät laøm bieán ñoåi ñôøi soáng vaø theá giôùi con
ngöôøi. Ñaâu laø moái quan heä vôùi vaên chöông?
Khoâng ñôn giaûn laø moät quan heä thoâng giao, nhöng trôû
thaønh moät quan heä ñoái nghòch, vì truyeàn hình/ñieän aûnh chuyeån bieán nhö
moät vaên hoùa. Neáu tính troøn, ñieän aûnh ñaõ coù
quaù trình moät traêm naêm – theá kyû hai möôi laø theá kyû cuûa ñieän aûnh –
phaûi chaêng theá kyû 21 laø theá kyû cuûa truyeàn hình?
Ñaët vaán ñeà nhö vaäy coù nghóa laø truyeàn hình ñang trôû thaønh
moät löïc löôïng xung ñoät, tieâu dieät caùi cuõ (ñieän aûnh, kòch ngheä, vaên
chöông...) ñeå xaây döïng moät caùi môùi thoáng trò?
Nhöng
caâu hoûi tieân quyeát vaãn laø: Ngheä thuaät truyeàn hình coù laø moät ngheä
thuaät thöïc söï? hay truyeàn hình vì mang tính caùch
ñaïi chuùng neân moät ñònh nghóa veà ngheä thuaät caàn phaûi ñöôïc ñaët laïi?
Hoûi
nhö vaäy vì tính ña daïng cuûa moät bieåu töôïng vaên hoùa: ñeå thöïc hieän
ñieän aûnh caàn phaûi söï coäng taùc cuûa nhieàu boä phaän khaùc nhau, truyeàn
hình coù theå chæ caàn moät con ngöôøi, moät maùy quay; ñieän aûnh caàn moät
thuyeát thoaïi, moät truyeän phim, truyeàn hình ñoâi khi khoâng caàn thuyeát
thoaïi, chæ caàn ñoái töôïng vaø aâm thanh; ngheä thuaät truyeàn hình khoâng
phaûi giôùi haïn trong nhöõng cuoán baêng chieáu treân moät keânh cho vieäc
phaùt tuyeán hay trong phoøng trieån laõm, nhöng phaùt trieån nhöõng hình thaùi
môû roäng taùc ñoäng treân truyeàn thoâng ña daïng[i].
Coù theå noùi caùch maïng coâng nghieäp mang laïi nhieáp aûnh
vaø ñieän aûnh, ñeán thôøi ñaïi cuûa khoa hoïc kyõ thuaät ñieän töû laø söï
xuaát hieän cuûa truyeàn hình. Nhöõng coâng trình ngheä
thuaät ñaùnh daáu moät kyû nguyeân cuûa taùi saûn xuaát cô khí – nhö loái noùi
cuûa Walter Benjamin.
Nhieáp aûnh/ñieän aûnh/truyeàn hình nhö trong moät baøi vieát toâi
ñaõ noùi ñeán[ii] khoâng haún chæ laø
nhöõng phöông tieän kyõ thuaät khoa hoïc, nhöng hieän dieän nhö moät ngheä
thuaät töôûng chöøng thuû tieâu hoäi hoïa, kòch ngheä, vaø coù theå caû vaên
chöông. Toâi cuõng nhaán maïnh ñeán phaân bieät phöông
tieän saûn xuaát vaên hoùa vôùi phöông thöùc saûn xuaát vaên hoùa.
ÔÛ
ñaây toâi seõ duøng töø boä moân ñeå chæ nhieáp aûnh, ñieän aûnh,
truyeàn hình nhaèm xeùt ñeán nguoàn goác, chöùc naêng vaø vò theá cuûa chuùng
trong khung caûnh moät neàn vaên hoùa noùi chung, nhöõng quan heä veà khaùi
nieäm vaø saùng taïo ñoái taùc cuûa vaên chöông, nhöõng vaán ñeà ñaët ra veà
maët trieát lyù, nghóa laø treân cô sôû tö töôûng, chuùng phuïc hoaït nhö
theá naøo.
Nhieáp
aûnh ñaõ laø moái baän taâm cuûa nhöõng Walter Benjamin, Roland Barthes, Pierre
Bourdieu, Jacques Derrida; ñieän aûnh ñaõ ñöa vaøo nhaän thöùc luaän trong
trieát hoïc Bergson, M. Merleau-Ponty, Gilles Deleuze, Christian Metz, Stanley
Cavell chæ keå moät vaøi nhaø tö töôûng tieâu bieåu...
Tröôùc khi ñi vaøo moät soá vaán ñeà, toâi muoán
nhaán maïnh ñeán moät ñieàu ôû ñaây, nhö Deleuze ñaõ töøng xaùc ñònh, laø
chuùng ta khoâng ñi laøm moät coâng vieäc tö duy veà ñieän aûnh chaúng haïn, vì
trieát lyù khoâng phaûi laø phaûn aûnh maø laø taïo ra khaùi nieäm, ñeå phaân
bieät vôùi tri thöùc vaø giaùc thöùc; ñieän aûnh chaúng haïn coù lyù luaän cuûa
rieâng noù, coâng vieäc cuûa nhöõng nhaø ñieän aûnh. Theá neân, nhöõng vaán ñeà
baøn tôùi ôû ñaây khoâng nhaát thieát lieân quan ñeán lòch söû cuûa nhieáp
aûnh/ñieän aûnh/truyeàn hình, nghóa laø coù theå veà nhöõng tieán boä khoa hoïc
kyõ thuaät trong kyõ naêng cuûa nhöõng boä moân naøy (nhö söï tieán boä töø
ñieän aûnh caâm sang ñieän aûnh noùi, töø baêng töø qua CD, DVD vaø nhöõng kyõ
thuaät quay phim söû duïng digital...), nhöng coù theå noùi tôùi söï khaùc
bieät giöõa nhaân vaät treân saân khaáu kòch ngheä, vôùi nhaân vaät nhò truøng
treân maøn aûnh, giöõa theá giôùi cuûa hình aûnh vôùi söï ñaùnh giaù thaáp vai
troø cuûa theá giôùi aâm thanh v. v...ôû ñoù ñaët laïi vaán ñeà hình aûnh/vaän
ñoäng vôùi hình aûnh/thôøi gian (qua nhöõng phaân tích töø Bergson ñeán
Deleuze).
CAMERA LUCIDA
Nhieáp aûnh nhö moät kyõ thuaät ñaõ ñöôïc phaùt
kieán hôn moät traêm saùu möôi naêm (khoaûng 1838-1841), neáu keå töø Daguerre
vaø Talbot. Phaùt kieán naøy töø nhieàu ngöôøi cuøng nhaèm
veà moät muïc ñích, thöïc hieän nhöõng hình aûnh hieän ra trong phoøng
toái/camera obscura. Ngay töø buoåi ñaàu, ñaõ coù nhöõng phaûn öùng
ñoái vôùi thöù ngheä thuaät quyû quaùi naøy vì “con ngöôøi sinh ra trong hình
aûnh cuûa Chuùa, vaø hình aûnh cuûa Chuùa khoâng theå thöïc hieän baèng baát
kyø maùy moùc naøo cuûa con ngöôøi”[iii].
Phaûn öùng thuaän lôïi cho raèng “noù ñaûo loän moïi lyù
luaän khoa hoïc veà aùnh saùng vaø quang hoïc, cuõng nhö caùch maïng ngheä
thuaät hoäi hoïa”. Thöïc söï, nhieáp aûnh ñaõ ñaët
laïi nhöõng quan heä vôùi chaân lyù hay aûo töôûng cuûa thò giaùc. OÁng
kính cuûa Daguerre ñaõ ñöôïc meänh danh laø taám göông cuûa theá giôùi,
cho neân nhaø lyù luaän chuyeân ngaønh ñieän aûnh Andreù Bazin nhaän ñònh laø
“laàn ñaàu tieân moät hình aûnh cuûa theá giôùi ñöôïc töï ñoäng hình thaønh,
khoâng coù söï can thieäp saùng taïo cuûa con ngöôøi” khi “nhieáp aûnh taùc
ñoäng ñeán chuùng ta nhö moät hieän töôïng cuûa töï nhieân”. Cho neân khi xeùt ñeán vaän ñoäng
töø thöïc taïi vaøo taám aûnh, Barthes thaáy khoâng nhaát thieát phaûi coù moät
tieáp daãn – nghóa laø moät maät maõ,
giöõa söï vaät vaø hình aûnh cuûa noù, vì hình aûnh tuy khoâng laø thöïc taïi
nhöng noù laø moät töông töï/analogon hoaøn haûo cuûa söï vaät, ñieàu naøy
xaùc ñònh “tình traïng ñaëc saéc cuûa taám aûnh: moät thoâng ñieäp khoâng
maät maõ”.
Quan
nieäm cuûa Barthes khoâng phaûi nhaø kyù hieäu hoïc naøo cuõng ñoàng yù, chaúng haïn nhö
Umberto Eco cho raèng coù theå aùp duïng nhieàu maät maõ vaøo thoâng ñieäp
nhieáp aûnh; coù hoïc giaû cho laø nhieáp aûnh trình baøy söï vaät theo phaùc
hoïa tuï ñieåm khaùc vôùi thò giaùc, hình aûnh ñôn saéc trong khi thò giaùc
nhìn maøu saéc töï nhieân, heä thoáng nhìn söï vaät chuyeån ñoäng moät caùch
roõ raøng, trong khi moät maùy hình ñöùng yeân chæ thu nhaän söï vaät môø neùt.
Ngay
töø 1927, Siegfried Kracauer (nhaø xaõ hoäi hoïc gaàn vôùi tröôøng phaùi
Trong
quaù trình tìm hieåu lòch söû cuûa nhieáp aûnh, W. Benjamin ghi nhaän laø “thieân
nhieân noùi vôùi maùy chuïp hình thì khaùc thieân nhieân noùi vôùi con maét”
tröôùc heát laø vì khoâng gian ñöôïc yù thöùc nôi con ngöôøi ñaõ thay theá
baèng moät khoâng gian khai trieån moät caùch voâ thöùc:
“Nhieáp aûnh vôùi nhöõng trôï cuï nhö boä phaän quay chaäm, phoùng
ñaïi chæ thò ñieàu dieãn ra. Tröôùc heát laø kinh nghieäm veà voâ thöùc thò
giaùc thoâng qua noù, gioáng nhö kinh nghieäm voâ thöùc veà xung ñoäng thoâng
qua phaân taâm hoïc.”[iv]
Trong
nhöõng phaân tích tæ mæ veà chuyeån bieán töø hoäi hoïa truyeàn thaàn sang
nhieáp aûnh (Benjamin ghi nhaän ngay töø 1840, phaàn lôùn nhöõng ngöôøi veõ
tieåu hoïa (Miniaturmalern) ñaõ ñoåi sang laøm nhieáp aûnh nhaø ngheà, kyõ
thuaät söûa laïi aâm baûn, moát söu taäp aûnh, phong caùch chuïp, trang trí phuïc
söùc khi chuïp (tieâu bieåu laø taám aûnh chuïp Kafka khoaûng saùu tuoåi, baän
moät boä ñoà con nít, raát chaät trong khung caûnh moät vöôøn caây muøa ñoâng,
treân neàn nhöõng laù coï, tay traùi caàm moät chieác muõ roäng vaønh kieåu
Taây ban nha – caäu beù chìm khuaát giöõa khung caûnh baøi trí nhö vaäy, ñoâi
maét bieåu loä noãi buoàn thaûm cuûa moät ñöùa treû khoâng cheá ngöï ñöôïc
caûnh vaät) ñeå noùi ñeán moät khaùi nieäm veà haøo quang (Aura): ñoù laø söï
lieân tuïc tuyeät ñoái cuûa aùnh saùng loùng laùnh nhaát treân boùng toái aâm u
nhaát[v].
Trong khi Benjamin ghi nhaän nhöõng tieán boä cuûa quang hoïc
cung caáp nhöõng phöông tieän xoùa boû hoaøn toaøn boùng toái vaø phaûn aùnh
caùi thò kieán vôùi söï trung thöïc cuûa moät taám göông, Nhöng cuõng chính
haøo quang naøy ñaõ bò tieâu dieät khoûi caùi thöïc trong khuûng hoaûng cuûa
ngheä thuaät. Nhöng ñuùng ra haøo quang laø gì?
“Moät keát deät laï thöôøng cuûa khoâng gian vaø thôøi
gian: söï xuaát hieän duy nhaát cuûa moät khoaûng xa, maëc daàu noù gaàn guõi.
Moät ngaøy muøa haï, giöõa tröa, caùi nhìn doõi theo ñöôøng vaïch moät daõy
nuùi ñeán taän chaân trôøi hay moät taøng caây ngaû boùng xuoáng löõ khaùch,
ñeán taän khoaûnh khaéc hay thôøi ñieåm döï phaàn vaøo bieåu hieän naøy – ñoù
laø yù nghóa cuûa haøo quang toaùt ra nôi daõy nuùi hay taøng caây.”[vi]
Benjamin ñaõ chæ ra hai ñaëc tính tieâu cöïc
xaùc ñònh haøo quang: caùi ñoäc nhaát cuûa khoaûnh khaéc xuaát hieän nhaát
thôøi vaø caùi ngaên caùch xa vôøi daàu gaàn guõi trong khoâng gian. Nhöng nhu
caàu taùi saûn xuaát cuûa xaõ hoäi hieän ñaïi ñaõ “giaûn löôïc tính duy nhaát
cuûa moãi hoaøn caûnh ñeå ñaët noù vaøo söï taùi saûn xuaát”, nhö ta thöôøng
thaáy nôi nhaät baùo coù hình aûnh hay thôøi söï quay phim. Khi
ñi tìm nguyeân nhaân huûy trieät haøo quang, Benjamin ñaõ nhìn ra “daáu aán
cuûa moät tri giaùc thuùc ñaåy yù nghóa cuûa taát caû nhöõng gì ñoàng nhaát
trong theá giôùi ñeán ñoä, nhôø vaøo taùi saûn xuaát, noù cuõng ñaït tôùi söï
ñoàng nhaát trong caùi duy nhaát.”[vii]
Nhieáp aûnh chính laø caùi khaû naêng
thöïc hieän söï ñoàng nhaát trong caùi duy nhaát, noù laø moät heä
thoáng taùi saûn xuaát nhöõng vaän ñoäng cuûa söï vaät, cuûa bieán coá qua
nhöõng vaän ñoäng cuûa hình aûnh. Söï keát hôïp
photo-graphie/phos-grapheø: coù theå noùi chuyeån bieán cuûa moïi vaên
ngöõ/grapheø –
tri töôûng cuõng nhö bieåu töôïng – thaønh
aùnh saùng/phos. Ñoù laø lyù do taïi sao Barthes coù theå phaùt bieåu
baûn chaát cuûa aûnh laø chöùng thöïc caùi gì noù bieåu hieän. Trong moät Hoäi
luaän veà “Tö töôûng sau Heidegger” vaøo thaùng chín naêm 1989 ôû Colleøge
International de Philosophie, vaøo dòp kyû nieäm moät traêm naêm ngaøy sinh
cuûa trieát gia, Rafael Capurro ôû Stuggart ñöa ra moät nhaän ñònh sau gaàn
moät traêm naêm möôi naêm nhöõng ñieàu kieän veà kyõ thuaät nhieáp aûnh ñaõ
bieán ñoåi: “noù khoâng coøn laø moät baûn sao hình aûnh ngoaïi giôùi trong
“phoøng toái” nöõa, maø chính theá giôùi ñaõ trôû thaønh oáng kính thaùm hieåm
nhöõng baûn sao naøy (höôùng veà ngoaïi taïi) vaø nhö vaäy noù phaûi trôû
thaønh phoøng saùng (camera lucida)”[viii];
khaùi nieäm thuû ñaéc/Ereignis trong trieát hoïc sau cuøng cuûa
Heidegger muoán chæ ra caùi töï taïi hieän dieän maø nguoàn cung öùng thoâng
tin coù theå coi nhö aâm baûn cuûa thuû ñaéc.
Theá giôùi ñaày aùnh saùng, imago
lucis opera expressa, nhö Barthes daãn ra moái quan heä bieåu/hieän/daøn/döïng/
cuûa hình aûnh vaø taùc ñoäng aùnh saùng.
Khaû höõu cuûa vaên ngöõ vôùi chuyeån
bieán thaønh aùnh saùng, thaønh hình aûnh, laø khaû höõu cuûa moät loaïi tieåu
thuyeát-hình aûnh (roman-photo). Droit de
regards/Quyeàn giaùm ñònh laø moät tieåu thuyeát nhö vaäy: nhöõng hình
chuïp cuûa Marie-Francoise Plissart.[ix]
Töï noù, nhöõng aûnh chuïp/nhöõng nhaân vaät/nhöõng khung caûnh ñaõ laø moät
tieåu thuyeát ñuùng nghóa, khoâng coù baûn vieát, ñoái thoaïi trong
traùi boùng nhö truyeän tranh nhi ñoàng, chuù daãn, maø chæ thuaàn tuùy laø
aûnh vaø aùnh saùng. Nhöng ñeå phieâu löu vaøo trong tieåu thuyeát naøy, nhôø
baøi ñoïc cuûa Jacques Derrida: moät song thoaïi? hay
ña ngöõ? hay moät tieåu thuyeát vieát treân moät tieåu
thuyeát? hay moät trung gian/medium?
Trung gian ôû ñaây laø maùy
chuïp/appareil photographique? hay
“coâ ñoàng”? Derrida töï thuù: “Toâi thích töø “coâ ñoàng” ôû ñaây, vì cuõng
nhö nhöõng hình aûnh, noù noùi vôùi toâi veà nhöõng ma, quyû...Moïi chuyeän nhö
theå veõ ra, baèng maøu ñen traéng, söï trôû laïi cuûa ma quyû maø ngöôøi ta
coù theå chöùng thöïc, ngay töø laàn xuaát hieän ñaàu. Boùng
ma, chính laø baûn chaát cuûa nhieáp aûnh.”[x]
Khi nhìn nhaän khaû naêng cuûa vieäc ñoïc[xi]coù theå taùi taïo
nhöõng boùng ma/aûo töôïng, vaên ngöõ cuûa xuaát hieän, töông töï, söï röïc rôõ
cuûa aùnh saùng – photographie. Taát caû dieãn ra trong tieåu thuyeát-aûnh cuûa Plissart nhö moät
kòch/baûn, trong phoøng/aûnh (chambre/camera). Derrida cuõng nhö Barthes
nhìn ra moät quy luaät: nhieáp aûnh laø moät ngheä thuaät duy nhaát khoâng theå
treo löûng söï phuï thuoäc cuûa noù vaøo ñoái vaät khaû thò, nghóa laø khoâng
theå phuû nhaän söï vaät taïi ñoù/la chose a eùteù
laø. YÙ nghóa cuûa Ereignis, cuûa Camera lucida.
DADA/HAPPENINGS
Kòch laø moät boä moân ñaõ xuaát hieän
laâu ñôøi trong vaên hoùa nhaân loaïi, ôû phöông Ñoâng cuõng nhö phöông Taây. Khi ñoái chieáu vaø truy cöùu aûnh höôûng vaø nguoàn goác cuûa
caùc neàn kòch ngheä khaùc nhau, coù theå nhaän ra moät soá caáu truùc nhaát
ñònh, nhö vieäc söû duïng maët naï, nhaåy muùa, trong bi kòch hy laïp, taïp
kòch hoa, Noâ nhaät, commedia dell’arte. Tuy nhieân,
ñieàu gì coøn toàn taïi treân saân khaáu kòch haäu hieän ñaïi?
Ñaët vaán ñeà nhö vaäy, coù nghóa laø moät
chuyeån bieán töø moät kòch ngheä giôùi haïn trong khoâng gian sang thôøi gian,
töông xöùng vôùi söï phaùt trieån cuûa ñoái troïng laø ñieän aûnh/truyeàn hình?
Coù theå khôûi söï töø kòch Dada: Phong traøo
naøy muoán loaïi boû moïi khaùi nieäm quy öôùc veà Ngheä thuaät, cho neân neáu
kòch laø quang caûnh thì Dada laø moät quang caûnh, xaùc ñònh nhöõng quan heä
môùi giöõa saân khaáu vaø khaùn tröôøng, huûy trieät nhöõng öôùc leä toái
thieåu trong haønh xöû vaø tö duy giöõa dieãn vieân vaø khaùn giaû. Nhöõng
ngöôøi khai phaù Dada nhö Hugo Ball vaø Tristan Tzara trong nhöõng chieàu hoäi
quaùn Voltaire ñaõ khuaáy ñoäng bôûi vì ngöôøi ta khoâng ñeán ñeå nghe
vaø nhìn, ngoài laëng leõ trong gheá roài laïi ra ñi qua hai, ba giôø sau.
Khaùn giaû khoâng coøn ôû beân ngoaøi saân khaáu, maø tham döï, can thieäp,
phaûn khaùng. Quang caûnh coù theå khôûi söï ngay caû vôùi nhöõng taán coâng
vuõ baõo nhaát vaøo coâng chuùng, nhö theå nguyeàn ruûa: “taát caû caùc anh laø
nhöõng thaèng khôø” – ñieàu maø kòch noùi sau naøy cuûa Peter Handke thöïc
hieän trong taùc phaåm Xæ nhuïc coâng chuùng/Publikumsbeschimpfung. Khaùn giaû ôû ñaây coù theå laø lôùp coâng chuùng tieàn phong, nhö
cuõng coù theå laø nhöõng ngöôøi qua ñöôøng, lôùp coâng chuùng nhaäp cuoäc
trong loaïi happenings vaøo nhöõng thaäp nieân 60s cuûa theá kyû hai
möôi. Jacques Rivieøre ñaõ nhaän ra nhöõng ñaëc tính cuûa boäc phaùt ñoù
nôi Dada ngay töø 1920: “ Naém ñöôïc höõu tröôùc khi
noù nhöôøng choã cho tính töông hôïp, ñaït ñöôïc noù trong söï rôøi raïc, hay
ñuùng hôn söï maïch laïc sô khai, tröôùc khi yù töôûng maâu thuaãn xuaát hieän
vaø buoäc noù phaûi töï giaûn, töï döïng; thay theá tính thuaàn nhaát luaän
lyù, cöôõng baùch ñaéc thuû baèng tính thuaàn nhaát phi lyù thaät ñoäc ñaùo.”
Antonin Artaud vaø nhoùm kòch Alfred Jarry
(ñeå töôûng nieäm moät ngöôøi tieân khu cuûa phong traøo Dada vaø sieâu thöïc,
vôùi Ubu Roi ñôn giaûn hoùa caûnh trí, dieãn vieân ñeo maët naï ñeå
dieãn taû tính caùch vónh cöûu cuûa nhaân vaät vaø moái quan taâm cuûa Jarry
laø ñaùnh ñoäng ñaùm ñoâng ñeå ngöôøi ta nhaän ra trong tieáng gaàm göø cuûa
gaáu hoï ñang ôû ñaâu) ñöôïc coi nhö laøm cuoäc caùch maïng veà kòch ôû nöûa
ñaàu theá kyû XX maëc daàu hoï chæ thöïc hieän ñöôïc taùm buoåi trình dieãn
trong khoaûng 1927-1930. Moät trong nhöõng vôû kòch cuûa nhoùm nhö Buïng
chaùy hay ngöôøi Meï ñieân/Ventre bruleù ou la Meøre folle cuûa Artaud vaø Maxime Jacob muoán phuû baùc moät
caùch haøi höôùc söï xung ñoät giöõa kòch vaø ñieän aûnh. Cuõng nhö nhöõng
ngöôøi sieâu thöïc khaùc, Artaud ñaõ vieát nhöõng tuyeân ngoân nhö Kòch taøn
baïo/Le theùaâtre de la cruauteù (Tuyeân ngoân thöù nhaát xuaát hieän treân
la Nouvelle Revue Francaise soá 229, ngaøy 1 thaùng 10, 1932). Artaud pheâ
phaùn nhöõng taùc haïi cuûa loaïi kòch taâm lyù keá thöøa töø Racine ñaõ khieán
chuùng ta maát thoùi quen vôùi haønh ñoäng tröïc khôûi vaø baïo ñoäng maø kòch
ngheä phaûi coù; ñieän aûnh cuõng thuû tieâu nhöõng phaûn xaï nôi chuùng ta,
qua xaâm nhaäp cuûa maùy moùc khoâng theå tieáp caän caûm tính cuûa chuùng ta nöõa, trì
keùo chuùng ta vaøo trong tình traïng teâ baïi, phaù huûy moïi quan naêng cuûa
chuùng ta.
Eugeøne Ionesco cuõng ñöa ra moät pheâ phaùn
trieät ñeå kòch ngheä, khi oâng phaân tích : Hö caáu
khoâng laøm oâng khoù chòu khi ñoïc tieåu thuyeát cuõng nhö xem ñieän aûnh,
bôûi hö caáu cuûa tieåu thuyeát cuõng nhöõng giaác moäng ñaët ñeå trong ta töï
nhieân nhö moät thöïc taïi khaû höõu, cung caùch dieãn vieân ñieän aûnh cuõng
khoâng taïo cho ta söï khoù chòu nhö bieåu hieän cuûa kòch. Taïi
sao vaäy? Vì söï hieän dieän treân saân khaáu cuûa
nhöõng nhaân vaät baèng xöông baèng thòt. Söï hieän
dieän vaät chaát cuûa hoï phaù huûy hö caáu. Tieåu thuyeát laø moät lòch
söû keå laïi, cuoán phim cuõng laø moät lòch söû töôûng töôïng ñeå xem vì noù laø cuoán
tieåu thuyeát baèng hình aûnh. Tieåu thuyeát, aâm nhaïc, hoäi hoïa laø nhöõng
xaây döïng thuaàn tuùy khoâng coù nhöõng yeáu toá dò daïng, ñieän aûnh laø moät
chuoãi nhöõng hình aûnh, goàm nhöõng caùi taïo thaønh thuaàn tuùy, trong khi
kòch ngheä töï baûn chaát khoâng thuaàn tuùy. OÂng vieát: “
khi toâi nhìn nhöõng dieãn vieân ñoàng nhaát hoaøn toaøn vaøo nhöõng
nhaân vaät kòch vaø khoùc chaúng haïn treân saân khaáu, vôùi nhöõng gioït leä
thöïc, toâi khoâng theå chòu noåi, toâi nhaän thaáy caùi ñoù thöïc khieám nhaõ.”
Ionesco ñoøi hoûi phaûi thoaùt khoûi caùi thöôøng nhaät, thoùi quen, söï
löôøi bieáng tinh thaàn che daáu chuùng ta tính laï laãm cuûa theá giôùi, caàn
phaûi nhaän nhö moät cuù ñaùnh thöïc söï baèng gaäy; neáu khoâng coù söï thanh
khieát môùi cuûa tinh thaàn, moät nhaän thöùc môùi, tinh loïc cuûa thöïc taïi
hieän höõu, khoâng theå coù kòch, khoâng theå coù ngheä thuaät nöõa. Phaûi
xaùo troän vaên baûn, nhö gheùp theâm moät lyù giaûi haøi höôùc vaøo moät kòch
baûn bi kòch, vì “ haøi höôùc laø tröïc giaùc cuûa phi
lyù, coøn tuyeät voïng hôn caû bò kòch”. Cho neân nhieàu kòch baûn cuûa Ionesco
nhö Victimes du Devoir, Les Chaises haøi höôùc ñaém trong bi kòch, vaø
oâng goïi nhöõng haøi kòch cuûa oâng laø “phaûn-kòch”, “bi kòch haøi”. Kòch khoâng phaûi chæ laø kòch noùi, vì lôøi chæ laø moät thaønh
toá khích ñoäng cuûa kòch. Kòch söû duïng ñoái thoaïi nhö moät thöù
ngoân xung ñoät -
ngoân ngöõ haàu nhö phaûi buøng noå, töï dieät hay caùi tính baát khaû mang
nhöõng yù nghóa. Kòch laø moät lòch söû sinh ñoäng, vöøa
chöùa ñöïng thò giaùc vaø thính giaùc – phaân bieät vôùi ñieän aûnh vì noù
khoâng phaûi laø moät chuoãi nhöõng hình aûnh nhö ñieän aûnh, maø laø moät
“coâng trình xaây döïng, moät kieán truùc chuyeån ñoäng nhöõng hình aûnh treân
saân khaáu”. Cho neân moät kieät taùc kòch coù moät tính caùch ñieån
hình tuyeät vôøi: noù mang laïi cho toâi hình aûnh cuûa toâi, noù laø taám
göông, laø nhaän thöùc, lòch söû – höôùng ra beân ngoaøi lòch söû veà moät
chaân lyù saâu xa nhaát[xii].
Trong chieàu höôùng xaây döïng moät thöù kòch
ngheä thuaàn tuùy ñoù, kòch ngheä tieàn phong, Ionesco xaùc ñònh quan ñieåm:
“Ngöôøi ta raát coù theå laøm moät thöù kòch
ñaïi chuùng (toâi cuõng khoâng roõ theá naøo laø ñaïi chuùng, neáu khoâng phaûi
laø ña soá con ngöôøi, nhöõng ngöôøi khoâng chuyeân moân), kòch ngoaøi loä,
kòch tuyeân truyeàn, phaùt trieån trong moät ngoân ngöõ quy öôùc: ñoù laø loaïi
kòch ngheä thoâng tuïc. Ñieàu ñoù cuõng khoâng theå ngaên caûn moät loaïi kòch
ngheä khaùc hình thaønh: kòch nghieân cöùu, kòch thöïc nghieäm, kòch tieàn
phong. Neáu noù khoâng ñöôïc ña soá coâng chuùng theo
doõi, ñieàu ñoù khoâng coù nghóa noù khoâng laø moät taát yeáu tuyeät ñoái cuûa
tinh thaàn, theo cuøng nghóa nhö nghieân cöùu ngheä thuaät, vaên chöông hay
khoa hoïc. Ngöôøi ta
thöôøng khoâng bieát ñieàu ñoù coù theå phuïc vuï caùi gì – nhöng bôûi
vì noù ñaùp öùng moät ñoøi hoûi cuûa tinh thaàn, ñöông nhieân noù thöïc söï
caàn thieát. Neáu loaïi kòch ngheä naøy coù moät coâng chuùng khoaûng
naêm möôi ngöôøi moãi chieàu [trình dieãn](vaø noù coù
theå coù) chöùng thöïc söï thieát yeáu cuûa noù. Kòch naøy
ñang bò nguy khoån. Chính trò, laõnh ñaïm, ñoäc aùc,
ghen tò, hôõi oâi, ñang ñe doïa moät caùch nguy hieåm töø moïi phía cho
Beckett, Vauthier, Schehadeù, Weingarten, vaø nhieàu ngöôøi khaùc, cuõng nhö
nhöõng ngöôøi beânh vöïc hoï.”[xiii]
Nhöõng kòch taùc giaû keå treân laø nhöõng
ngöôøi vieát kòch tieàn phong, hoaëc laø xu höôùng saùng taïo tieàn phong
(nhö Schehadeù, Vauthier) hay kòch phi lyù (Beckett, Ionesco). Moät quang
caûnh môùi treân saân khaáu – söï khaùc bieät hoaøn toaøn vôùi ñieän aûnh nôi
nhöõng kòch cuûa Samuel Beckett, Arthur Adamo, Eugeøne Ionesco, Jean Genet,
Harold Pinter vaø nhieàu kòch taùc gia tieàn phong khaùc töø nöûa sau theá kyû
hai möôi. Chaúng haïn, khôûi ñaàu kòch Ca nöõ hoùi ñaàu/La cantatrice chauve cuûa
Ionesco, chuoâng ñoàng hoà ñaùnh möôøi baûy tieáng, nhöõng ngöôøi laï gaëp nhau
vaø sau hoài laâu ñoái ñaùp nhaän ra laø vôï choàng soáng cuøng phoøng, cuøng
nhaø, cuøng giöôøng, cuøng phoá. Trong Khi ñôïi Godot/En
attendant Godot cuûa Beckett, Pozzo vaø Lucky ñoåi vò trí chuû/tôù moät
caùch huyeàn hoaëc. Nhöõng quy luaät vaät lyù cuõng ñaûo loän, nhö
nhöõng thieáu nöõ coù hai, ba muõi, moät baøn chaân khoång loà tung cöûa ra saân khaáu töø moät thi theå daáu kín ôû phoøng
beân thình lình to lôùn leân, nhöõng haønh ñoäng dieãn ra khoâng roõ töø aùc
moäng hay ñoät bieán (happennings) thöïc.
Nhöõng kòch taùc gia naøy, cuõng nhö nhöõng
nhaø tieåu thuyeát môùi cuøng thôøi ñaïi, khoâng
nhaän hình thaønh phong traøo hay tröôøng phaùi, nhöng coù chung moät maãu soá:
phi lyù hieåu theo nghóa nhö Ionesco noùi veà Kafka: “phi lyù laø caùi
gì khoâng coù muïc ñích..”[xiv]
Coù moät söï khaùc bieät trieät ñeå giöõa
kòch ngheä vaø ñieän aûnh, neáu khoâng kòch khoâng theå toàn taïi vì ñieän aûnh
ñaõ laáy ñi nhöõng thuaän lôïi cuûa kòch, nhö lôùp coâng chuùng thöôûng ngoaïn,
ngheä thuaät trình dieãn, khaû naêng thöïc hieän nhöõng ñieàu baát khaû cho
kòch (nhö khaû naêng nhò truøng, khaû naêng thôøi gian...). Kòch coù nguoàn
saùng taïo cuûa rieâng noù, phaân bieät vôùi tieåu thuyeát (nhöõng phoùng taùc
tieåu thuyeát cuûa Sartre hay Camus laø nhöõng vay möôïn chæ khaû höõu trong
loaïi kòch luaän-ñeà, trong khi kòch tieàn phong tuy laøm môùi nhöng
laïi khoâi phuïc moät truyeàn thoáng kòch ñaõ mai moät nhö phuùng duï, bieåu
töôïng nhaân caùch hoùa nhöõng khaùi nieäm tröøu töôïng (nhö thôøi gian, muøa
maøng, ñöùc haïnh...) kieàu trionfo, auto sacramental...).
Tröôøng phaùi Pra-ha ñaõ ñaùnh daáu moät
böôùc tieán môùi trong vieäc phaân tích khoa hoïc nhöõng daáu chæ trong kòch
ngheä, khôûi töø 1931 vôùi Otakar Zich vaø Jan Mukarovsky[xv]. Nhöõng phaân tích naøy döïa treân cô baûn kyù hieäu hoïc, öùng
duïng ñònh nghóa cuûa Saussure veà daáu chæ trong vaán ñeà ñoàng nhaát daáu chæ
kòch vôùi chöùc naêng daáu chæ, giöõa caùi chuyeân chôû daáu chæ (toaøn boä
nhöõng yeáu toá vaät chaát/coâng trình nhö moät söï vaät) vaø caùi ñöôïc chæ
(ñoái töôïng myõ hoïc trong yù thöùc taäp theå cuûa coâng chuùng)(ngöõ thaùi/ngöõ
yù trong ngöõ hoïc cuûa Saussure). Moät nhaø ngöõ hoïc cuûa tröôøng phaùi naøy
phaùt bieåu: Moïi caùi treân saân khaáu laø daáu chæ.[xvi]
Cho neân Handke khaúng ñònh: Moät chieác gheá treân saân khaáu laø moät chieác
gheá kòch.
ESSE EST PERCIPI
Kyù hieäu hoïc laø phöông tieän ñeå noái keát moái lieân heä giöõa
kòch vaø ñieän aûnh. Moät trong nhöõng nhaø lyù luaän ñieän aûnh quan
troïng cuûa theá kyû hai möôi laø Christian Metz. OÂng ñaõ chæ ra raèng,
khi ñoái chieáuvôùi kòch, ñieän aûnh coù öu theá vì quyeàn naêng thöïc cuûa
ñieän aûnh laø khaû naêng saùng taïo ra aûo töôûng cuûa thöïc taïi, ñieàu maø
kòch khoâng theå laøm ñöôïc vì dieãn vieân phaûi hieän dieän baèng xöông baèng
thòt treân saân khaáu tröôùc khaùn giaû khaùc vôùi hình aûnh baèng chaát nhöïa
(celluloid) cuûa ñieän aûnh, cho neân kòch khoâng theå taïo ra aûo aûnh nhö
Metz nhaän xeùt: Vì kòch quaù thöïc neân nhöõng hö caáu kòch chæ ñöa ra moät
aán töôïng thöïc taïi yeáu keùm. OÂng quan nieäm ñieän aûnh noùi chung laø moät loaïi aûo töôûng, khieán khaùn giaû treo
löûng söï khoâng tin cuûa hoï. Daáu chæ cuûa ñieän aûnh so
vôùi nhöõng loaïi truyeàn thoâng khaùc ñaõ thaønh coâng trong vieäc ñöa ra moät
thuyeát thoaïi, cho neân ñieän aûnh laø moät caáu truùc thuyeát thoaïi.
Trong khi
Sartre laø moät nhaø vaên thaát baïi vôùi phim baûn vieát veà Freud theo lôøi ñeà nghò cuûa nhaø ñaïo dieãn John Huston,[xvii] Beckett cuõng thöû
döïng moät vaên baûn Phim/Film vôùi gioøng môû ñaàu: Esse est
percipi. Tri giaùc töï taïi duy trì höõu theå khoûi moïi tri giaùc laï,
thuù vaät, con ngöôøi, thaàn thaùnh. Tìm kieám voâ höõu qua
vieäc loaïi boû moïi tri giaùc laï giaùng treân tri giaùc töï taïi khoâng theå
tieâu dieät.[xviii] Alain
Robbe-Grillet ñaõ coäng taùc vôùi Alain Resnais ñeå döïng phim truyeän
(Cineù-roman) Naêm ngoaùi ôû Marienbad/L’Anneùe dernieøre aø
Marienbad. OÂng ñaõ trình
baøy quan ñieåm veà söï dieãn ñaït ñieän aûnh khi coù söï coäng taùc giöõa nhaø
ñaïo dieãn ñieän aûnh vaø ngöôøi vieát kòch baûn: Ñieän aûnh laø moät ngheä
thuaät. Noù taïo ra thöïc taïi vôùi nhöõng hình thöùc.
Chính trong hình thöùc ngöôøi ta phaûi tìm ra noäi dung thöïc cuûa noù. Ñieàu naøy cuõng aùp duïng cho moïi taùc phaåm ngheä thuaät, nhö
trong tieåu thuyeát chaúng haïn. Choïn löïa moät caùch theá thuyeát
thoaïi, moät thôøi ngöõ phaùp, moät nhòp ñieäu caâu vaên, moät töø vöïng coù
nhieàu troïng löôïng hôn caû chính giai thoaïi... Trong moät cuoán phim cuõng
vaäy, nhaän thöùc moät caâu truyeän ñeå quay, ñoái vôùi toâi laø phaûi nhaän
thöùc noù trong hình aûnh, vôùi taát caû nhöõng gì chöùa ñöïng nhöõng chính
xaùc khoâng nhöõng qua nhöõng ñieäu boä vaø trang trí, maø coøn caû treân söï
keá tuïc töø nhöõng keá hoaïch ñeán daøn döïng. Söï ñoàng thuaän giöõa
Robbe-Grillet vaø Alain Resnais döïa treân vieäc khôûi söï nhìn cuoán phim theo
cuøng moät caùch, trong kieán truùc toaøn boä cuõng nhö trong xaây döïng tuøng
chi tieát, nhö theå ñieàu gì nhaø vaên vieát ra, ñaõ saün trong ñaàu oùc nhaø
ñaïo dieãn, cuõng nhö khi nhaø ñaïo dieãn theâm vaøo trong luùc quay laø ñieàu
nhaø vaên nghó phaûi theâm vaøo.
Vieát cho
ñieän aûnh, nhö Alain Robbe-Grillet trình baøy, khoâng phaûi moät “lòch söû”,
nhöng vieát tröïc tieáp moät phaân
caûnh/deùcoupage, nghóa laø mieâu taû phim theo hình aûnh noái tieáp nhau nhö
theå hieän ra trong ñaàu.[xix]
Moät taùc phaåm ñieän aûnh coù theå khôûi söï töø moät kieät taùc
vaên chöông, nhö tieåu thuyeát cuûa Tolstoi, Dostoevski ...coù theå töø moät
tieåu thuyeát taàm thöôøng. Ñoù laø tröôøng hôïp cuoán phim Jules et
Jim cuûa Francois Truffaut, phoûng theo tieåu thuyeát cuûa Henri-Pierre
Rocheù. Nhaø ñaïo dieãn Truffaut taâm söï: Coù moät hoâm tình côø toâi mua
cuoán tieåu thuyeát Jules et Jim trong moät tieäm saùch ôû Palais-Royal
vaø caùi teân saùch laøm toâi thích, khi toâi ñoïc môùi bieát ñoù laø quyeån
tieåu thuyeát ñaàu tay cuûa moät ngöôøi ñaõ baûy möôi saùu tuoåi khieán toâi
caøng chuù yù hôn; toâi thích nhöõng truyeän keå “soáng”, nhöõng hoài öùc, kyû
nieäm, nhöõng con ngöôøi keå cuoäc ñôøi cuûa hoï....Toâi nghó khoâng theå ñöa
vaøo ñieän aûnh cho ñeán khi veà sau toâi xem Naked Dawn cuûa Ulmer. Ñoù
laø moät phim cao boài reû tieàn, nhöng trong moät phaàn tö tieáng ñoàng hoà,
ngöôøi ta ñaõ trình ra, cuõng nhö trong Jules et
Jim vaø cuõng vôùi caùi töôi taén vaäy, moät ngöôøi ñaøn baø löôõng löï khi
phaûi choïn löïa giöõa hai ngöôøi ñaøn oâng cuøng coù thieän caûm nhö nhau.
Truffaut
trình baøy: Trong suoát phim, oâng ñaõ daønh moät lôøi baøn “off” (nghóa laø
duøng tieáng noùi cuûa moät nhaân vaät khoâng hieän dieän treân maøn aûnh) moãi
khi baûn vaên khieán oâng khoâng theå chuyeån thaønh ñoái thoaïi hay quaù ñeïp
khieán khoâng caét boû ñi ñöôïc. OÂng quan nieäm ñaây laø
moät cuoán saùch thuoäc ñieän aûnh, hôn laø moät caùi côù cho moät cuoán phim
vaên chöông.
Cuoán phim Judou
cuûa Zhang Yimou (Tröông Ngheä Möu) phoûng theo taân
truyeän Phuïc Hi cuûa Liu Heng laïi bieán ñoåi khaùc, tuy döïng treân
cuøng chuû ñeà: loaïn luaân khi Judou chia cuoäc soáng giöõa ngöôøi choàng vaø
ngöôøi chaùu choàng trong boái caûnh moät xöôûng nhuoäm vaûi. Tình tieát trong
truyeän, töø ngöôøi ñaøn oâng giaø cheát töï nhieân vôùi neùt maët töôi cöôøi
vaø ngöôøi tình cuûa Judou töï töû trong beå nhuoäm, nhaø ñaïo dieãn ñeå cho
hai ngöôøi ñaøn oâng (cuøng laø cha cuûa Thieân baùi) bò gieát bôûi tay ñöùa
con nhoû (moät ngöôøi vì ruûi ro, moät ngöôøi vì coá yù), vaø ngöôøi ñaøn baø
thay vì soáng tôùi giaø nhö trong truyeän, ñaõ keát lieãu ñôøi baèng caùch ñoát
mình cuøng xöôûng nhuoäm. Tính caùch maëc caûm Oedipe ñaõ
ñöôïc minh hoïa trong phim qua nhöõng caùi cheát cuûa ngöôøi cha vaø ngöôøi
meï.
Nhöõng khaùc
bieät khi chuyeån hoùa töø tieåu thuyeát sang phim aûnh xaây döïng treân nhöõng
nguyeân taéc cô baûn ñeå khai trieån vaø hình thaønh moät taùc phaåm ñieän
aûnh: nguyeân taéc kòch, ñieän aûnh, ñôn ñieäu vaø phöùc ñieäu.
Nguyeân taéc thöù nhaát döïa treân caáu truùc kòch chuû yeáu laø
ñoäng taùc kòch dieãn ra treân caûnh töôïng beân trong khuoân khoå. Lyù giaûi cuûa
truyeän keå trong caûnh töôïng naøy thuû moät vai troø phuï, thuï ñoäng vaø
mieâu taû.
Nguyeân taéc
thöù hai döïa treân caáu truùc ñieän aûnh laø caáu truùc bao bieän toaøn dieän
nhöõng gì lieân heä ñeán thuyeát thoaïi tích cöïc nhôø vaøo daøn döïng vaø
kieåu caùch töôïng hình, laø ñôn vò ñôn ñieäu cuûa truyeän keå, coù tính caùch
tích cöïc vaø xaây döïng.
Nguyeân taéc thöù ba döïa treân caáu truùc ñôn ñieäu thoáng nhaát
thuyeát thoaïi veà phaàn taùc gia vôùi chöùc naêng kòch cuûa nhaân vaät chính
dieän. Chuû yeáu
laø keát hôïp nhöõng caáu truùc kòch vaø ñieän aûnh thaønh moät lieân keát ñoàng boä, nhöng khoâng vi
phaïm theá giôùi quan ñôn ñieäu cuûa taùc giaû.
Nguyeân taéc thöù tö xaây döïng treân caáu truùc phöùc ñieäu bieåu
thò qua söï thaùo gôõ hình thaùi ñôn ñieäu, ñöa kòch tính hoùa leân moät caáp
ñoä môùi, cao hôn.
Ñaây laø toång hôïp hai caáu truùc ñaàu, ñoàng thôøi loaïi
tröø moät tri giaùc ñôn ñieäu veà theá giôùi.
Nhöõng taùc phaåm ñieän aûnh töø
nhöõng naêm 40s ôû theá kyû hai möôi vôùi cao traøo taân hieän thöïc trôû ñi
vôùi nhöõng phong traøo “ñôït soùng môùi” ñaõ theå hieän roõ neùt nhöõng caáu
truùc noùi treân.
Gilles Deleuze ñaõ phaân tích nhöõng caáu
truùc naøy moät caùch cuï theå vaøo tröôøng hôïp Godard khi oâng chæ ra: 1/
khoâng coù söï khaùc bieät giöõa nhöõng hình aûnh, söï vaät vaø chuyeån ñoäng
(vì söï vaät cuõng laø nhöõng hình aûnh, hình aûnh khoâng phaûi ôû trong ñaàu
oùc maø chính ñaàu oùc cuõng laø moät hình aûnh giöõa nhöõng hình aûnh); 2/
hình aûnh cuõng coù caùi beân trong vaø theå hieän ôû beân trong (coù moät
phaân caùch giöõa taùc ñoäng chi phoái bôûi hình aûnh vaø phaûn ñoäng thöïc
hieän – chính söï phaân caùch naøy cho pheùp toàn tröõ nhöõng hình aûnh khaùc,
nghóa laø tri giaùc); 3/ maët khaùc, coù nhöõng hình aûnh aâm thanh mang moät
maët traùi coù theå coi nhö yù töôûng, ngoân ngöõ v.v.. . (do ñoù, nhöõng hình
aûnh naøy coù theå tieáp thu nhöõng hình aûnh khaùc; nhöõng yù töôûng haønh xöû
nhö nhöõng meänh leänh, hieän theå trong hình aûnh aâm thanh, chæ thò tri giaùc
cuûa chuùng ta); 4/ moät daõy nhöõng hình aûnh taùc ñoäng theo hai ngaû: moät
maët taùi laäp nhöõng hình aûnh beân ngoaøi, ñeå tri giaùc coù theå baèng vôùi
hình aûnh; maët khaùc phaù ngoân ngöõ nhö moät naém giöõ quyeàn löïc, baét noù phaûi laäp laïi trong nhöõng aâm ba,
thaùo gôõ toaøn boä yù töôûng ñeå ruùt ra moät caùch trung thöïc nhöõng yù
töôûng. Xeùt toaøn boä lòch söû naøy, coù moät töông hôïp vôùi quan ñieåm cuûa
Merleau-Ponty khi oâng nhaän xeùt: ñieän aûnh coù moät yù nghóa cuøng moät
ñöôøng loái nhö söï vaät laø khoâng phaùt bieåu cho moät nhaân thöùc coâ laäp,
bôûi ñieän aûnh khoâng laø tö duy, maø ñöôïc tri giaùc (Beckett khai maøo phim
vôùi yù töôûng cuûa Berkeley: esse est percipi).
Deleuze phaùt hieän voâ soá nhöõng ñieåm
treân trong chöông thöù nhaát cuûa Vaät chaát vaø kyù öùc/Matieøre et
meùmoire cuûa Bergson khi nhaø trieát hoïc naøy khai trieån moät khaùi
nieäm laï thöôøng veà aûnh vaø vaän ñoäng cuûa ñieän aûnh trong nhöõng quan heä
cuûa chuùng vôùi söï vaät: “neáu coù nhieáp aûnh, noù ñaõ ñöôïc nhaän bieát,
loâi keùo vaøo chính beân trong söï vaät vaø ôû moïi ñieåm cuûa khoâng
gian...”. Luaän ñieåm cuûa Bergson ñöôïc trình baøy qua ba ñieåm: (1) khoâng
chæ coù nhöõng hình aûnh töùc thôøi, nghóa laø nhöõng phaàn baát ñoäng cuûa
vaän ñoäng; (2) coù nhöõng hình aûnh-vaän ñoäng (image-mouvement) laø nhöõng
phaàn di ñoäng cuûa kyø gian; (3) sau cuøng laø nhöõng hình aûnh-thôøi gian
(image-temps), laø hình aûnh-kyø gian,
hình aûnh-bieán ñoåi, hình aûnh-quan heä, hình aûnh-khoái löôïng ôû ngoaøi vaän
ñoäng.
Nhöõng khai trieån khi nghieân cöùu ñieän
aûnh ñaõ ñöôïc Deleuze trình baøy trong hai taùc phaåm lieân tuïc: Ñieän
aûnh I – Hình aûnh-vaän ñoäng (1983) vaø Ñieän aûnh II – Hình aûnh-thôøi
gian (1985).
Trong cuoán saùch ñaàu, Deleuze thaûo luaän
ñieän aûnh hình aûnh-vaän ñoäng, töùc laø neàn ñieän aûnh ñoàng nhaát (ôû ñoù
hình aûnh-vaän ñoäng nhö
moät theå thoáng nhaát cô baûn), ñieån hình laø loaïi phim aûnh
Trong cuoán saùch sau, oâng thaûo luaän loaïi
ñieän aûnh hình aûnh-thôøi gian, tieâu bieåu trong nhöõng phim aûnh hieän ñaïi
ôû AÂu chaâu vaø AÙ chaâu, nhöõng nhaân vaät thaáy mình ôû trong nhöõng hoaøn
caûnh khoâng theå cöû hoaït theo loái tröïc tieáp, laäp töùc, ñieàu maø Deleuze
goïi laø söï suy nhöôïc cuûa heä thoáng boä maùy caûm giaùc (faillite des
scheømes sensori-moteurs). ÔÛ ñoù naûy sinh ra moät gioáng nhaân vaät môùi,
cuõng nhö khaû naêng thôøi tính hoùa hình aûnh cuûa ñieän aûnh: thôøi gian
thuaàn tuùy. Cuoäc caùch maïng naøy trong ñieän aûnh ñaõ
ñöôïc söûa soaïn trong nhöõng ñieàu kieän khaùc, ngay töø ñieän aûnh cuûa Orson
Welles, vaø tröôùc ñoù cuûa Yasujiro Ozu. Theo Deleuze, trong taùc phaåm
ñieän aûnh cuûa Welles, coù moät beà daøy thôøi gian, nhöõng taàng lôùp thôøi
gian ñoàng hieän, maø chieàu saâu cuûa moâi tröôøng phuïc vuï nhö moät taùc
nhaân veùn môû trong chuoãi thôøi tính. Nôi Ozu, neáu nhö nhöõng tónh vaät mang
ñaày tính ñieän aûnh, laø vì chuùng ruùt thôøi gian ra nhö moät hình thaùi baát
bieán trong moät theá giôùi ñaõ maát nhöõng quan heä cuûa boä maùy caûm giaùc.[xx]
Ñieän aûnh theo
Deleuze khoâng phaûi chæ trình baøy hình aûnh, noù bao vaây hình aûnh vôùi moät
theá giôùi. Cho neân coù nhöõng noái keát thoáng nhaát moät
hình aûnh thöïc vôùi nhöõng hình aûnh-kyù öùc, hình aûnh-moäng vaø hình
aûnh-theá giôùi. Moät hình thaønh hình aûnh hai maët,
thöïc taïi vaø aûo töôïng. Deleuze goïi hình aûnh
thöïc lìa khoûi tröông ñoä maùy moùc laø daáu chæ thò giaùc (vaø aâm thanh).
Daáu chæ thò giaùc naøy coù moät nhaân toá caên nguyeân thöïc
khi hình aûnh thò giaùc thöïc keát tinh vôùi chính hình aûnh bieåu kieán treân
moät khaâu nhoû noäi taïi. Deleuze goïi noù laø hình aûnh-tinh theå
(image-cristal), tuy oâng khoâng xaùc dònh ñaëc bieät naøo veà hình aûnh thôøi
gian, hay moät ñònh nghóa naøo veà “hình aûnh tröïc tieáp cuûa thôøi gian”.Hình
aûnh-tinh theå naøy laø cô sôû cuûa hình aûnh-thôøi gian, theå hieän trong
caûnh quay noái
keát quaù khöù cuûa dieãn bieán vôùi tính hieän taïi cuûa thò kieán, laø moät
theå thoáng nhaát giöõa hình aûnh bieåu kieán vaø hình aûnh thöïc. Coù theå
thaáy nôi ñieän aûnh cuûa Renoir hay Fellini. OÂng xaùc ñònh: Ñieàu maø ngöôøi
ta thaáy tröôùc maét laø Thôøi gian, nhöõng ñôït thôøi gian, cho neân khoâng
phaûi chuyeån ñoäng ngöøng maø laø quan heä vaän ñoäng vaø thôøi gian ñaûo
ngöôïc. Quaù trình vaän ñoäng cuûa hình aûnh goàm ba thôøi khoaûng: ñi töø hình
aûnh ñeán tö duy, töø tri thöùc qua khaùi nieäm, roài ñi töø tö duy trôû laï
hình aûnh, töø khaùi nieäm ñeán giaùc thöùc; vaø sau cuøng laø söï thoáng nhaát
giöõa khaùi nieäm vaø hình aûnh. Khaùi nieäm trong hình aûnh
vaø hình aûnh trong khaùi nieäm. Haønh ñoäng-tö duy naøy chæ thò moái
quan heä giöõa con ngöôøi vaø theá giôùi, con ngöôøi vaø töï nhieân: Ñieän aûnh
laø ngheä thuaät cuûa ñaùm ñoâng, do ñoù ñieän aûnh coù theå bò chìm ngaäp
trong nhöõng saûn xuaát baát taøi, voâ duïng. Haõy töôûng töôïng neáu nhöõng
ngheä thuaät laøm hoài hoäp cuûa Hitchcock, laøm söûng soát cuûa Eisenstein,
laøm choaùng ngôïp cuûa Gance laïi rôi vaøo tay nhöõng
taùc giaû taàm thöôøng? Ñieän aûnh khi ñoù cheát trong caùi
taàm thöôøng veà löôïng naøy.
Trong moät chöông cuûa taùc phaåm Ñieän
aûnh II, döôùi tieâu ñeà Tö töôûng vaø ñieän aûnh, Deleuze xaùc ñònh
con ngöôøi ôû trong theá giôùi nhö ôû trong moät hoaøn caûnh thuaàn tuùy aâm
thanh vaø hình aûnh, chæ coù nieàm tin trong theá giôùi moùi coù theå lieân
keát con ngöôøi laïi vôùi nhöõng gì y nhìn vaø nghe. Ñieän
aûnh phaûi quay, khoâng phaûi theá giôùi, maø quay nieàm tin trong theá giôùi,
moái lieân laïc duy nhaát cuûa chuùng ta. OÂng khaúng ñònh: Taùi laäp
nieàm tin cuûa chuùng ta trong theá giôùi – ñoù laø quyeàn naêng cuûa ñieän
aûnh hieän ñaïi...Chuùng ta caàn moät ñaïo ñöùc hay moät nieàm tin, ñieàu
khieán cho boïn cuoàng nhaân cöôøi; ñoù khoâng phaûi laø moät yeâu caàu tin
vaøo ñieàu gì khaùc, nhöng moät yeâu caàu tin trong theá giôùi naøy, theá giôùi
maø boïn cuoàng nhaân döï phaàn trong ñoù.[xxi]
Nhöõng taùc phaåm ñieän aûnh cuûa Rossellini,
Godard, Welles, Mizoguchi, Dreyer, Kurosawa v.v.. coù theå hieän ñöôïc yeâu caàu naøy? Hay
nhö aån ngöõ “buïi hoàng/Rosebud” trong phim Citizen Kane cuûa Welles
cho ñeán khi cheát cuõng khoâng giaûi ñaùp. Hay nhö tieáng hoâ Vivan
las ca’enas!Xieàng xích muoân naêm! trong phim Le fantoâme de la liberteù cuûa Luis
Bunuel, töï do coù ñoù hay khoâng coù ñoù?
__________________________________
[1] Chaúng haïn nhöõng coâng trình cuûa Nam June Paik, hay
Wolf Vostell töø
nhöõng thaäp nieân 60s ôû theá kyû XX, cuoäc trieån laõm “Truyeàn hình nhö moät
phöông tieän saùng taïo” cuûa Howard Wise Gallery ôû
[1] Cô sôû pheâ bình luaän vò lai, X. CÑ soá 6, 2001
in laïi trong Haønh traïng tö töôûng giöõa hai theá kyû, 2002.
[1] X. Walter Benjamin daãn Max Dauthendey trong Der Geist
meines Vaters, Aufzeichnungen aus einem begrabenen Jahrhundert.