|
|
||
|
Please click
to download VNIfonts if you cannot read this page. Then, click HERE and follow
instructions to configure Web
Browsers.
Best view
with Internet Explorer.
HOA ÑAÏO
Saàu Ñoâng
( theo
‘‘ The Way of Flowers’’ cuûa Joan
D. Stamm* )
Qua vuøng ñaát ruoäng troàng
cuû caûi vaø luùa gaïo laø nhöõng ñoài thoâng, ta thaáy moät ngoâi ñeàn xöa teân goïi Daikaku-ji
naèm ôû phiaù ñoâng baéc
Töø ikebana thöôøng ñöôïc dòch laø ‘‘ caém hoa theo kieåu Nhaät,’’ noùi vaên veû
laø ‘‘ gìn giöõ neùt sinh ñoäng cuûa hoa,’’ hoaëc ‘‘gìn giöõ tinh tuùy cuûa thieân nhieân trong
moät bình hoa.’’ Qua vieäc tìm hoïc moät
heä thoáng phöùc taïp veà luaät leä, nhöõng nguyeân taéc ngheä thuaät, cuøng yù
nghiaõ töôïng tröng, vaø trong luùc quan saùt veû ñeïp vaø bình laëng cuûa
thieân nhieân, ngöôøi thöïc haønh ngheä thuaät caém hoa tìm caùch phoái hôïp
nhöõng khaùi nieäm an bình trong hoïc thuyeát nhaø Phaät, vôùi haøi hoaø, vaø
loøng suøng kính trong ñôøi soáng haøng ngaøy.
Ñi tìm hoa ñaïo (kado) laø ñi tìm
ñôøi soáng taâm linh qua ngheä thuaät caém hoa.(1)
Maëc daàu Nhaät
Baûn coù nhieàu tröôøng phaùi caém hoa, nhöng tröôøng phaùi Saga Goryu laø
tröôøng phaùi laâu ñôøi nhaát.
Truyeän keå hoaøng ñeá Saga ñaõ haùi moät boù hoa cuùc moïc treân moät
trong hai tieåu ñaûo giöõa moät hoà nhoû coù teân laø Osawa naèm trong chuøa
Daikaku-ji, vaø caém hoa theo ba höôùng nhaèm dieãn
taû trôøi, ñaát, vaø ngöôøi. Tröôøng phaùi Saga hình thaønh töø ñaây.
Naèm giöõa nhöõng
coå töï vaø töôïng Phaät, hoà Osawa töø ñoù ñeán nay haàu nhö khoâng thay ñoåi. Tuøy muøa, nhöõng ngöôøi ngoaïn caûnh töø
khaép nôi treân ñaát Nhaät ñeán ngaém nhöõng coäi ñaøo nôû hoa, nhöõng böùc
hoaønh, lieãn dieãn laïi nhöõng caûnh
cuûa thôøi kyø Heian khi caùc meänh phuï quí toäc maëc ñeán möôøi hai taám
kimono luïa trong nhöõng maøu saéc haøi hoaø khaùc nhau- ung dung treân nhöõng
thuyeàn phöôïng. Vaøo muøa thu, nhöõng vöôøn beân trong ngoâi ñeàn toaøn nhöõng cuùc
ñaïi ñoaù, laø loaïi hoa cuûa daân toäc vaø laø bieåu töôïng cuûa loøng truoäng
trinh. Nhöõng coäi
caây xum xueâ, ñöôïc tiaû thaønh hình töôïng trôøi, ñaát, ngöôøi naèm trong
khuoân vieân cuûa nhöõng vöôøn baèng ñaù soûi traéng vaø giöõa nhöõng haøng
hieân coå kính qua nhieàu theá kyû.
Ñeå vaøo khu vöïc
beân trong, du khaùch vaøo quaàn theå Daikaku-ji qua nhöõng caây caàu baèng
ñaù, daày leân vôùi reâu vaø ñiaï y.
Vaøo thaùng möôøi moät, nhöõng caây laù phong Nhaät
Baûn ñoû röïc ñieåm doïc nhöõng loái daãn ñeán caùnh cöûa goã khoång loà.
Vaøo trong laø nhöõng loái ñi uoán khuùc, beân nhöõng chaán song coù baûn leà ,
chaïy löôïn qua nhöõng vöôøn reâu phuû,
daãn ñeán nhöõng mieáu, nhöõng haøng hieân ngoaïn caûnh, vaø nhöõng goùc u
tòch. Ngoâi ñeàn noái lieàn vôùi tröôøng
hoïc vaø phoøng nguû cuûa hoïc vieân baèng nhöõng vieân ñaù laøm nhòp böôùc vaø
nhöõng haønh lang ñöôïc chaêm soùc raát myõ thuaät, cho thaáy caûnh quan hình
tam giaùc nôi chö taêng cuøng thöôøng nhaân laøm vieäc, nghieân cöùu, vaø thöïc
haønh Phaät giaùo heä Shingon, moät toâng phaùi duøng tuïng nieäm, tham thieàn,
vaø thaân phaùp
nhaèm ñaït ñeán trí hueä.
Moãi ngaøy baét
ñaàu töø 5 giôø saùng, moïi ngöôøi hoïp nhau trong moät phoøng tham thieàn lôùn
coù traûi thaûm (tatami), ñôïi chö taêng ñeán. Khi caùnh cöûa chính môû
ra, moïi ngöôøi cuùi raïp xuoáng neàn thaûm trong luùc caùc nhaø sö ñi ngang.
Caùc sö maëc
aùo thuïng baèng luïa ñen, loùt beân trong laø aùo luïa traéng, chaân mang vôù
traéng, vôùi taám khaên maøu vaøng ngheä vaét ngang vai traùi. Phiaù döôùi coå cuûa nhöõng y trang truyeàn
thoáng xeáp theo lôùp lang naøy laø moät xaáp luïa
saïch baèng phaúng, vaø moät caây quaït baèng goã troâng gioáng nhö moät vi caù
cheùp.
Chö taêng ngoài
moät khoaûng rieâng trong noäi saûnh, ngaên baèng nhöõng song goã. Nhöõng hình aûnh cuûa Dainichi Nyorai ( Phaät), vaø shogonkas ( caùch tröng hoa thöôøng thaáy nôi
caùc beä thôø Phaät ) vaø nhöõng ñoà vaät baèng vaøng saùng laáp laùnh töôïng
tröng cho söï giaùc ngoä duøng trang hoaøng beä thôø. Khi chö taêng ñaõ an
vò vaø ngay ngaén xeáp laïi vaït aùo, ta chæ nghe thaáy tieáng aùo luïa coï
vaøo nhau. Laàn löôït
caùc vò naøy ñeàu vaøo theá ngoài ngay ngaén cuûa mình trong khi moät nhaø sö
treû baét ñaàu nghi thöùc trang troïng baèng caùch ñem moät kinh saùch thieâng
lieâng töø treân beä thôø xuoáng daâng cho sö tröôûng. Moät tu sinh baét ñaàu ngaân nga baøi
Hannya-haramita shingyo vaø tieáp theo laø tieáng hoaø ñoàng cuûa caùc vò
khaùc. Gioïng nam traàm dòu, hoaø vôùi
ñieäu boång traàm, laøm taêng baàu khí trang nghieâm trong Tam Maät Thöùc (
Three Mystic Practices) cuûa vò theá nghieâm chænh, thieàn quaùn, vaø tuïng nieäm.
Sau buoåi leã saùng, khaùch thaêm
vieáng, hoïc vieân thöôøng, vaø taêng chuùng cuøng aên vôùi nhau ôû
trai phoøng moät böõa ñieåm taâm goàm côm, caù, döa muoái, vaø traø. Böõa aên
nheï vaø laønh hoã trôï cho kyû luaät haønh giaùo vaø nghieân cöùu hoa ñaïo
(kado), goàm moät loaït caùc lôùp hoïc veà ngheä thuaät caém hoa, baét ñaàu
baèng vieäc giôùi thieäu hai möôi taùm ñieàu kò trong vieäc choïn vaø tæa vaät
lieäu baèng caây hoa. Nhieàu
qui luaät naøy coù theã dieãn giaûi moät caùch töôïng tröng vaø xem nhö laø
baûn ñieàu höôùng cho khoâng chæ ngheä thuaät caém hoa maø coøn laø cho cung
caùch soáng thích ñaùng.
-Ñöøng caém hoa neáu ta khoâng bieát teân loaøi hoa. ( Vì chöùng toû laø ta khoâng toân troïng hoa).
-Khoâng duøng nhöõng caønh quaù roái. ( Vì
laøm theá noù goïi nhôù ñeán nhöõng vieäc laøm nghòch yù cha meï mình, ñi ngöôïc laïi nhöõng lôøi daïy cuûa Ñöùc
Khoång).
-Khoâng duøng nhöõng caønh chóa thaúng leân trôøi, hoaëc caém
thaúng xuoáng ñaát, meï cuûa chuùng ta, vaø khoâng duøng nhöõng caønh chóa vaøo
nhau ( trôøi, ñaát, vaø ngöôøi ñöôïc xem laø thieâng
lieâng, vaø chóa vaøo nhau coù theå xem laø thoâ tuïc).
-Khoâng duøng nhöõng caønh coù hai nhaùnh moïc ra theo hai höôùng ngöôïc nhau. ( Vieäc
naøy seõ taïo hieàm khích, ngöôïc laïi vôùi nguyeân lyù haøi hoaø).
-Khoâng laøm gì ngöôïc laïi söï taêng tröôûng töï nhieân cuûa
caây hoa. ( Haøm nghiaõ ta phaûi thaønh thaät vôùi
chính mình).
Trong moät caùi toâ thaáp,nhoû, maøu
ñen baø giaùo ñaët moät laù baép nghieâng 45o vaø caïnh ñoù laø laù caây huyeát
duï (dracaena) vaø hoa freesia ( moät loaïi hoa goác Chaâu Phi, coù höông
thôm), vaø giöõ sao cho khoâng coù khoaûng caùch naøo giöõa caùc coïng ñeå gaây
caûm töôûng laø chæ coù söï thuaàn nhaát maø thoâi. Muoán cho thaáy nhöõng daïng khaùc, baø giaùo
caét gai vaø tiaû moät caønh moäc qua (quince) vaø thay laù baép baèng nhöõng
vaät lieäu môùi trong luùc giaûi thích nhöõng nguyeân taéc sai no hana - moät
kieåu caém hoa mang tính caùch toân troïng moâi sinh - daønh cho ngheä thuaät
caém hoa vaøo theá kyû thöù hai möôi moát naøy, laø duøng ít hoa ñeå taïo
nhöõng ñöôøng neùt ñôn giaûn, thanh thoaùt.
Baø giaùo caém hoa moät caùch töï tin; nhöõng cöû
ñoäng cuûa baø deã daøng vaø duyeân daùng. Chæ trong ít phuùt, baø ñaõ
hoaøn taát vieäc caém moät bình hoa thaät caân ñoái maø caùc thaønh phaàn taïo
thaønh boàn hoa khoâng ñoái xöùng nhau.
Ñieàu naøy gaây trong ta caûm giaùc bình yeân, thanh
thaûn. Nhìn ngaém coâng trình
caém hoa nhö vaäy, ngöôøi thöôûng ngoaïn nhôù tôùi lôøi daïy cuûa tröôøng phaùi
Shingon raèng nhöõng saùng taïo ngheä thuaät chính laø nhöõng vò Phaät; raèng
thieân nhieân, ngheä thuaät, vaø toân giaùo laø moät; raèng moïi ngöôøi haøm
chöùa khai ngoä nôi baûn taâm mình nhöng soáng trong voâ minh cho tôùi khi
thöùc tænh.
Baø giaùo tieáp tuïc vieát hai möôi
taùm ñieàu kò treân baûng trong khi hoïc vieân caàn maãn cheùp laïi.
-Ñöøng caém hoa ñeå chuùng choàng leân nhau. (
Moãi boâng hoa, nhö moãi con ngöôøi, toaû saùng cho chính mình.)
-Ñöøng caém hoa thaønh hình muõi teân chiaõ veà phiaù khaùch
cuûa mình. ( Ñieàu naøy khieán ta lieân töôûng ñeán
baïo haønh, vaø nhö vaäy ngöôïc laïi vôùi nguyeân taéc haøi hoaø).
-Ñöøng duøng nhöõng coïng coù cuøng beà rng; haõy nghó nhöõng
coïng hoa nhö nhöõng daây ñaøn samisen. ( Nhöõng beà
daày khaùc nhau laøm ta lieân töôûng tôùi nhöõng saéc ñoä khaùc nhau, laø tinh
hoa cuûa nhöõng phöùc hôïp).
-Hoa khoâng daøn ra tröôùc maët khaùch nhö moät taám göông. ( Haøm yù töï phoâ tröông l lieãu, thieáu khieâm toán).
-Khoâng saép hai laù tröïc tieáp ñoái nhau. Tiaû bôùt moät laù ( Traùnh
tranh chaáp, vì nhö theá coù theå daãn tôùi
aåu ñaû).
-Khoâng saép hoa nhö theå chuùng oâm laáy nhau. ( Haõy ñöùng rieâng mình, maïnh meõ vaø ñoäc laäp).
Moät khi nhöõng luaät naøy ñöôïc thieát laäp, lôùp hoïc quay
sang nhieäm vuï cuûa thöùc morimono, moät trong naêm bieán theå cuûa
Bunjika. Bunjin coù nghiaõ laø ‘‘ngöôøi coù vaên
hoaù’’ vaø xuaát xöù töø chöõ Bunjinga, moät tröôøng phaùi veõ du nhaäp vaøo
ñaát Nhaät töø theá kyû möôøi taùm.
Bunjinga keát hôïp töï do phoái trí vaø daøn caûnh trong luùc vaãn giöõ nguyeân
nhöõng nguyeân taéc ngheä thuaät veà caân ñoái vaø haøi hoaø. Caùch caém hoa theo
loái naøy laáy nhöõng caùch ñaët teân cho taùc phaåm baèng yù nghiaõ töôïng
tröng cuûa caùc loaïi hoa- chaúng haïn nhö thoâng ñöôïc xem nhö tuoåi treû
mieân vieãn, vaø hoa hoàng laø muøa xuaân baát taän-hoaëc töø nhöõng baøi thô
hay phong dao cuûa Truoäng Hoa. Caém hoa
theo loái morimono thì
dai ( khay baèng tre
hoaëc goã) ñöôïc laáy ra töø moät nhaø kho lôïp baèng nhöõng keøo goã daày
baèng thaân caây vôùi nhöõng keä voõng xuoáng döôùi söùc naëng cuûa nhöõng bình
goám laøm baèng tay.
Treân khay tre hoaëc goã aáy ( neân nhôù laø nhöõng daïng hình vuoâng khoâng ñöôïc chung
laém, vì quaù caân ñoái), caùc hoïc vieân ñaët moät traùi döa qua moät beân,
xem xeùt caùch phoái hôïp maøu saéc, trình baøy caø-roát, ôùt, vaø naám theo
nhöõng hình theá baát caân xöùng, vaø ñöôïc löu yù laø nhöõng nhoùm ba vaø naêm
toát hôn laø boán hoaëc saùu, vaø tuy theá nhoùm hai vaãn ñöôïc chaáp
thuaän. Ñaéng ñi vôùi
ngoït laø toát; maàu chaøm ñi vôùi maøu ñoû laø toát - taát caû ñeàu laø moät
phaàn trong toaøn theå tónh-ñoäng.
Baøi hoïc cuoái cuøng cuûa ngheä
thuaät caém hoa coù nguoàn goác toân giaùo nôi tröôøng phaùi Saga cuøng vôùi
saùu yeáu toá cuûa Phaät giaùo Shingon: ñaát, nöôùc, gioù, löûa, khoâng gian,
vaø hieåu bieát. Moät
caùch töôïng tröng thì saùu yeáu toá naøy haøm chöùa nhöõng khiaù caïnh khaùc
nhau cuûa baûn-theå-Phaät; moãi toá chaát hoaøn thieän phaàn rieâng cuûa mình
maø vaãn khoâng xa rôøi toång hoaø.
Ñaát dieãn taû nuùi vaø ruoäng ñoàng nhöng cuõng laø
xöông, laø thòt; nöôùc laø bieån caû vaø soâng ngoøi nhöng cuõng laø maùu vaø
nöôùc maét; löûa cuøng luùc laø aùnh saùng maët trôøi cuøng vôùi thaân nhieät;
vaø gioù laø hôi thôû.
Ta coù theå duøng nhieàu vaät lieäu
khaùc nhau trong kieåu shogonka, nhöng trong baøi hoïc naøy baø giaùo söû duïng
nhöõng nhaùnh lau daøi töôïng tröng cho löûa vaø nöôùc, moät caønh ñoã quyeân
ñaõ tiaû(azalea) töôïng tröng cho gioù, nhöõng laù
döông xæ mòn maøng cho ñaát, hoa loa keøn hoàng cho khoaûng troáng, vaø hueä
(lilies) vaøng vôùi tuyeát tuøng (cedar) cho hieåu bieát. Nhöõng maøu saéc taïo neân
söï haøi hoaø; saùu yeáu toá hôïp thaønh moät ñôn vò naêng ñoäng; toaøn theå
gaây aán töôïng veà söï hieäp nhaát cuûa xaùc thaân vaø trí tueä. Ñaém mình trong saùng taïo theo
loái caém hoa shogonka laø chieâm ngöôõng Phaät theå qua pheùp aån duï cuûa
thieân nhieân.
Khi hoa ñaõ caém
xong, chuùng ñöôïc ñaët trong nhöõng hoác töôøng ñeå moïi ngöôøi chieâm ngöôõng
nhö moät loaïi hình ngheä thuaät gôïi söï xuùc caûm taâm linh.
*Ghi chuù:
baøi vieát ñöôïc in trong saùch ‘‘ The Best Spiritual
Writing’’ (2001) do nhaø Harper