|
|
||
|
Please click
to download VNIfonts if you cannot read this page. Then,
click HERE and follow
instructions to configure Web
Browsers.
Best view
with Internet Explorer.
Naêm khæ noùi chuyeän
khæ
Khæ vaø
Ngöôøi
Saàu Ñoâng
Trong moät daï tieäc, moät quan lôùn
chaúng hieåu ruø rì, ‘‘khoït kheït’’
theá naøo maø moät phu nhaân boãng la toaùng: ‘‘ ‘Khæ’ noù vöøa vöøa thoâi
chôù, veà nhaø maø khæ!’’ Quan söôïng traân!!! ...Laïi cuõng trong daï tieäc
aáy, ôû moät goùc môø môø toái, moät nöõ lang cöôøi tình töù, gheù tai moät
quan khaùc, boû nheï: ‘‘ Sao ‘khæ’ theá?
Chôø tan tieäc roài veà ñaâu thì veà, tha hoà maø...khæ! ’’
Quí vò thaáy khoâng? Ngöôøi noùi chuyeän ‘khæ’ coù khi bò ngöôøi
nghe la choùi loùi, maø coù ngöôøi trong buïng thaáy gioùng troáng môû côø. Troø ‘khæ’ vaø troø ‘ngöôøi’ (côø ngöôøi)
xem ra chaúng khaùc nhau laém.
ñöôøi öôi (gorilla)
Keå töø ngaøy thuyeát tieán hoaù
cuûa Charles Darwin ra ñôøi, vò trí cuûa khæ trong nghieân cöùu khoa hoïc, vaø
caû trong lòch söû tieán hoaù cuûa loaøi ngöôøi ngaøy caøng quan troïng. Töø vaøi theá kyû nay nhieàu nhaø nghieân
cöùu veà giôùi linh tröôûng ( loaøi söû duïng hai tay ) coøn daùm laäp thuyeát
laø khæ vaø ngöôøi cuøng moät baønh toå.
Thuyeát naøy ñaõ gaây neân nhieàu phaûn öùng maõnh lieät khaép nôi trong
nhieàu theá kyû tröôùc, nôi nhöõng nhaø laõnh ñaïo toân giaùo, ñaëc bieät ôû
AÂu-Myõ. Nhöng khoa hoïc laø khoa hoïc,
vaø môùi ñaây Ñöùc Giaùo Hoaøng cuûa giaùo hoäi Coâng-giaùo La-maõ ñaõ coâng
khai thöøa nhaän hoïc thuyeát tieán hoaù.
Trong nhieàu theá kyû lieân tieáp, nhieàu nhaø khoa hoïc thuoäc ñuû moïi
ngaønh khaùc nhau ñaõ khoâng ngöøng tìm hieåu caùc loaøi linh tröôûng veà maët
giaûi phaãu, sinh hoïc, cuõng nhö ñoäng thaùi ñeå tìm nhöõng töông ñoàng, cuõng
nhö nhöõng dò bieät ñoái vôùi loaøi ngöôøi chuùng ta. Nhieàu nghieân cöùu cho thaáy nhöõng khiaù caïnh heát söùc thuù
vò cuûa nhöõng con-töông-caän vôùi gioáng ngöôøi naøy. Rieâng veà maët sinh hoaït tính duïc gioáng
khæ noùi chung raát ‘khæ’, troäi hôn haún taát caû nhöõng loaøi thuù
khaùc. Nhöng chæ ôû caùi gioáng ngöôøi
cuûa chuùng ta, ta môùi thaáy nhöõng troø ‘khæ’ sieâu ñaúng, quaùi ñaûn, nhaát
laø vôùi caùi gioáng ngöôøi ñaõ tieán hoaù ñeán toät cuøng ôû AÂu-Myõ hieän
nay: ñaõ coù nhöõng dieãn vieân chuyeân laøm troø ‘khæ’ raát tænh, raát hoàn-nhieân-thô-thôùi,
giöõa thanh thieân baïch nhöït, tröôùc oáng kính cuûa haøng chuïc phoù nhoøm,
mieãn laø tieáng taêm noåi nhö coàn vaø tieàn baïc ñöôïc caùc oâng, baø baàu
chi traû thoaûi maùi! Coù ngöôøi thaéc
maéc: ‘‘ Troø ‘con heo’ khaùc ‘troø khæ’ ra sao nhæ ?’’; xin thöa : ‘‘ troø ‘con heo’ laø troø ‘ khæ-haï-caáp’,
coøn troø ‘khæ’ ñích thaät laø troø
‘con-heo-cao-caáp’; chæ gheù maét nhìn troø-con-heo-cao-caáp qua oå khoaù
cuõng ñuû xaây xaåm maët maøy, ñeâ meâ thaáu xöông, thaáu tuûy roài!
Thaønh thöû giöõa nhöõng loaøi linh tröôûng ñaõ tieán
hoaù khaù nhieàu ( nhö khæ ñoät, ñöôøi öôi, haéc tinh tinh,...,goïi chung
laø ‘giaû nhaân’ do theå taïng to lôùn,
khoâng ñuoâi ) vaø caùi gioáng linh tröôûng coù teân goïi laø Ngöôøi thì
khoaûng caùch veà hoaït ñoäng vaø bieåu dieãn sex coøn...xa laém laém laän.
* * *
Töø coå ñaïi, caùc trieát gia ñaõ
xem gioáng ngöôøi laø sinh vaät thöôïng ñaúng khaùc haún nhöõng sinh vaät
khaùc, vaø khoâng coù caùch chi xeáp gioáng ngöôøi vaøo chung haøng nguõ vôùi
nhöõng sinh vaät khaùc ñöôïc. Trieát
gia ngöôøi Hy laïp Aristotle ñaõ noùi ngöôøi laø loaøi thuù chính trò
(political animal). Descartes baûo raèng chæ coù con ngöôøi môùi bieát ñeán lyù
luaän. Thaùnh Augustine noùi chæ coù
gioáng ngöôøi môùi ñi tìm khoaùi laïc nôi sex hôn caû muïc ñích sanh con, ñeû
caùi. Nhöng vaøo naêm 1960 moät phuï
nöõ treû- chöa heà ñöôïc huaán luyeän veà khoa hoïc- ñaõ laøm ñaûo loän nhöõng
nhaän ñònh treân khi baø ta quan saùt nhöõng con khæ ñoät beân bôø hoà
Tanganyika ( thuoäc Phi Chaâu). Phuï
nöõ ñoù coù teân laø Jane Goodall. Qua
nhöõng quan saùt maø baø ghi nhaän, ta khoâng khoûi thaáy ñöôïc tham voïng,
ghen tuoâng, nguïy traù, vaø caû yeâu thöông trìu meán nôi nhöõng ‘chaøng’, ‘naøng’ khæ ñoät aáy. Nhöõng
chaøng vaø naøng khæ ñoät cho thaáy Thaùnh Augustine chöa thaät chính xaùc, vaø
nhöõng chò / chaøng bonobo ( moät loaïi khæ raát gaàn veà ñoäng thaùi vôùi
nhöõng khæ ñoät, soáng chuû yeáu ôû nhöõng vuøng röøng raäm doïc soâng Congo,
Chaâu Phi ) coøn bay böôùm hôn nöõa:
chuùng duøng sex giuùp böõa aên cuûa chuùng ngon hôn; chuùng cuõng laøm nhö
vaäy ñeå chaám döùt caõi vaõ laãn nhau; vaø ñeå keát chaët tình baïn khoâng gì
hôn laø cho nhau tí sex.
Töø
ñoù nhöõng nghieân cöùu veà nhöõng loaøi khæ khoâng chæ coøn cho thaáy nhöõng
maët sô khai, töï phaùt, thuaàn baûn naêng khoâng xöùng hôïp vôùi gioáng
ngöôøi, nhöng ñaõ cho thaáy nhöõng sinh vaät coù ñôøi soáng xaõ hoäi phöùc taïp
vaø tinh teá chaúng keùm ta laø maáy.
Vaø nhö vaäy ngöôøi ta ñaõ taäp trung tìm kieám nhöõng ñieåm töông ñoàng
giöõa ngöôøi vaø caùc loaøi khæ khaùc.
Muïc ñích cuûa Goodall ( qua höôùng daãn cuûa nhaø coå sinh vaät hoïc
Louis Leakey) nhaèm roïi saùng veà haønh vi cuûa toå tieân cuûa loaøi ngöôøi
vaøo thöôû xa xaêm muø mòt cuûa lòch söû.
Ngöôøi ta cuõng töøng giaû ñònh
gioáng ngöôøi laø gioáng duy nhaát gaây chieán vaø gieát ñoàng loaïi, nhöng
vaøo naêm 1974 nhöõng nghieân cöùu veà khæ ñoät Phi Chaâu (chimpanzees) cho
thaáy chuùng cuõng bieát aâm thaàm len loûi vaøo ñòa vöïc cuûa nhöõng baày laân
caän, phuïc kích nhöõng con ñöïc, vaø ñaùnh ñaäp ñeán cheát.
Chuùng ta cuõng töøng tin raèng ta
laø loaøi duy nhaát coù ngoân ngöõ.
Nhöng roài nhöõng nghieân cöùu laïi cho thaáy laø khæ cuõng coù moät
voán ngöõ vöïng ñeå chæ nhöõng thuù saên moài vaø caùc loaïi chim, trong khi
nhöõng linh tröôûng caáp cao ( khæ ñoät, ñöôøi öôi,.. .) vaø keùt coù theå hoïc
moät loâ nhöõng hình aûnh töôïng tröng cho tieáng noùi. Ta chöa coù theå noùi theâm gì veà vaên
phaïm vaø ngöõ phaùp nôi ñaây ñoái vôùi gioáng khæ.
Moät soá nhaø khoa hoïc tin laø linh
tröôûng caáp cao ( tröø gioáng ngöôøi) khoâng theå suy ñoaùn xem ñoái phöông
‘nghó’ gì, nhöng laï luøng laø khæ ñoät thöôøng gioûi giaû vôø laém. Coù tröôøng hôïp khæ ñoät con laøm boä bò
khæ lôùn taán coâng chæ vôùi muïc ñích laø ñöôïc buù tí meï. Kenan Malik ñaõ lyù luaän: ‘‘ Con ngöôøi,
noùi caùch ñôn giaûn, khaùc vôùi loaøi vaät; thaät phi lyù quaù laém khi ta
giaû ñònh ta gioáng vôùi chuùng ...’’ Ñieåm chính yeáu cuûa Malik laø con
ngöôøi coù löông tri vaø khaû naêng can thieäp, vaø nhö vaäy chæ chuùng ta môùi
coù theå phaù vôõ voøng kim coâ goø nhöõng caùi ñaàu cuûa chuùng ta, vaø vöôït
leân treân taàm nhìn duy ngaõ cuûa ta ñeå nhìn ra theá giôùi beân ngoaøi. Nhöng ngöôøi ta cuõng thaáy laø löông tri
vaø khaû naêng can thieäp khoâng chæ giôùi haïn nôi gioáng ngöôøi vaø baûn
naêng khoâng chæ thuaàn naèm nôi caùc loaøi thuù. Môùi ñaây, gioáng khæ baboon (khæ choù-maët- ñoû) laïi coøn bieåu
dieãn thaønh coâng nhöõng nhieäm vuï ñieän toaùn cho thaáy chuùng cuõng coù
theå coù lyù luaän tröøu töôïng. Nhöõng
tranh bieän naøy ñaõ keùo daøi hôn moät theá kyû. Darwin ñaõ laøm moät lieät keâ nhöõng tính chaát ñaëc thuø nôi
con ngöôøi, vaø nôi khæ; vaø daãn ta tôùi keát luaän coi gioáng khæ chaúng
khaùc nhöõng keû hoïc vieäc vaø gioáng ngöôøi nhö loaïi thôï chuyeân nghieäp.
Loái so saùnh naøy ñaõ bò chæ trích naëng neà duø laø ôû moät soá trung taâm
nghieân cöùu ngöôøi ta ñaõ tìm caùch daïy cho khæ ñoät, ñöôøi öôi,..., vaø veït
noùi ñöôïc moät soá tieáng. Nhöng noùi
chi thì noùi ta vaãn phaûi nhaän laø ngoân ngöõ maø gioáng ngöôøi söû duïng coù
nguoàn goác vaø nhöõng töông ñoàng vôùi nhöõng thoâng tin giöõa caùc loaøi thuù
khaùc. Toùm laïi, giöõa chuùng ta vaø
nhöõng loaøi linh tröôûng khaùc coù nhöõng ñieåm ñoàng vaø coù caû nhöõng ñieåm
dò nöõa.
* * *
Hình daïng gioáng nhau thöôøng laø
keát quaû cuûa cuøng moät goác maø ra.
Chaúng haïn baøn tay coù naêm ngoùn giöõa ngöôøi vaø khæ, khoâng phaûi
do loái sinh soáng cuûa hai loaïi naøy, maø baét nguoàn töø nhöõng sinh vaät vöøa soáng treân caïn, vöøa
soáng döôùi nöôùc töø nhöõng thôøi coå ñaïi.
Nhöng nhöõng ñoäng thaùi xaõ hoäi
khoâng vaäy. Nhöõng chuûng loaïi coù nguoàn goác gaàn nhau coù theå coù toå
chöùc xaõ hoäi raát khaùc nhau neáu chuùng soáng trong nhöõng moâi sinh, hoaëc
duøng nhöõng thöïc phaåm khaùc nhau.
Nhöõng baø con xa coù theå coù nhöõng heä thoáng xaõ hoäi töông töï
nhau. Hai chuûng loaïi cho thaáy nhöõng
ñoäng thaùi gioáng nhau khoâng haún chuùng coù cuøng toå tieân, nhöng coù
nhieàu phaàn laø moâi tröôøng sinh soáng ñaõ ñònh hình neáp sinh hoaït cuûa
chuùng.
khæ ñoät ( chimpanzee)
Nhöõng nghieân cöùu cuûa George
Schaller vaø Diane Fossey veà ñöôøi öôi, cuûa Birute Galdikas veà orangutan (
loaïi khæ loâng ñoû vaø daøi soáng trong vuøng röøng raäm Borneùo vaø Sumatra),
vaø cuûa Takayoshi Kano veà bonobo cho thaáy nhöõng ñieåm töông ñoàng, vaø caû
nhöõng dò bieät roõ reät. Trong vöôøn
thuù, moät con khæ ñoät ( chimpanzee) troâng hôi gioáng moät con ñöôøi öôi
(gorilla) nhoû. Nhöng trong röøng
chuùng soáng raát khaùc nhau. Chính
yeáu laø do cheá ñoä aên uoáng. Ñöôøi
öôi aên caây, coû, vaø moät ít traùi caây.
Khæ ñoät chuû yeáu aên traùi caây, vaø baét theâm kieán, moái, vaø caû
thòt khæ khi chuùng toùm ñöôïc. Caàn
nhieàu laù ñeå aên, vaø phaûi aên nhieàu ñeå coù söùc, ñöôøi öôi thöôøng quanh
quaån ôû ñòa baøn töông ñoái heïp cuûa mình, vaø ñöôøi öôi ñöïc thöôøng ñoäc
quyeàn treân moät baày ñöôøi öôi caùi cuøng nhöõng ñöôøi öôi con trong
baày. Ñöôøi öôi ñöïc khaùc laûng vaûng
vaøo ñòa vöïc laø coù chuyeän.
Nhöng traùi caây röøng ôû raûi raùc
khaép nôi, vaø khæ ñoät caàn nhöõng khu vöïc roäng lôùn hôn ñeå coù theå tìm
ñöôïc ñuû traùi aên. Vaø khi nôi naøo
coù nhieàu traùi caây khæ ñoät ôû nhieàu nôi cuøng chia nhau nguoàn thöïc phaåm
aáy. Ñòa vöïc roäng, caû ñaøn coù khi
taûn maùc thaønh nhieàu nhoùm qua nôi khaùc.
Trong tröôøng hôïp naøy chuû nghiaõ ña theâ maø moät con ñöïc ñaàu ñaøn
kieåm soaùt troïn veïn baày caùi laø ñieàu khoâng thöïc hieän ñöôïc. Toát hôn caû laø cuøng nhau chia nhöõng ñaëc
aân caùc con caùi daønh cho phaùi ñöïc cuûa chuùng. Con ñaàu ñaøn vaãn aên truøm nhöng khoâng coøn ñoäc quyeàn
nöõa. Vì phaàn lôùn nhöõng con caùi
thöôøng ‘ñi laïi’ vôùi nhöõng con ñöïc
trong ñaøn, neân cuoäc tranh daønh aûnh höôûng truyeàn sinh coøn xaûy ra taän
trong loøng (töû cung) nhöõng con caùi.
Tinh truøng con naøo khoeû seõ dieät tinh truøng cuûa nhöõng con yeáu
hôn. Haäu quaû laø tinh hoaøn cuûa khæ
ñoät lôùn gheâ gôùm, vaø khaû naêng ‘yeâu’ cuõng gheâ gôùm khoâng keùm. Tinh hoaøn cuûa khæ ñoät lôùn hôn tinh hoaøn
cuûa ñöôøi öôi ñeán 16 laàn.
Ta coøn thaáy moät haäu quaû khaùc
nôi nhöõng nhoùm ñöôøi öôi: naïn saùt haïi ñöôøi öôi con, nhö ñaõ töøng xaûy ra
vôùi nhöõng linh tröôûng khaùc. Moät
con ñöïc ñôn thaân luoàn laïch vaøo baøy ñöôøi öôi, toùm moät con coøn nhoû,
vaø gieát ñi. Haäu quaû thöôøng thaáy laø ñöôøi öôi meï boû ‘gaõ’ ñöôøi öôi cha
ñeû cuûa ñöôøi con bò gieát, vaø ñi theo keû saùt nhaân. ÔÛ ñaây ta thaáy moät thöù lyù luaän ‘ñöôøi
öôi’: ‘‘ Haõy laáy keû naøo baûo veä ñöôïc nhöõng ñöùa con cuûa mình; nhöõng
keû heát xaøi laø nhöõng keû khoâng baûo veä ñöôïc con mình’’. Xaõ hoäi loaøi ngöôøi, trong moät chöøng
möïc naøo ñoù, ñaõ coù nhöõng dieãn dòch khoâng maáy khaùc vôùi thöù lyù luaän
ñöôøi öôi noùi treân! Gieát ‘con treû’
laø moät baûn naêng nôi ñöôøi öôi ñöïc.
Boïn khæ ñoät khoân ngoan hôn. Nhöõng con caùi, ñeå traùnh tình traïng khæ
con bò gieát, ñaõ ban aân suûng cho ñuû haïng khæ ñöïc. Vaø cöù theo dieãn giaûi cuûa moät vaøi nhaø
nghieân cöùu thì caùc chuù khæ ñöïc vì khoâng roõ khæ con coù phaûi laø con
mình hay khoâng, ñaõ khoâng daùm xuoáng tay.
Treân thöïc teá tinh hoaøn cuûa khæ
ñoät chaúng thaám thiaù gì so vôùi theå taïng cuûa chuùng, nhöng so vôùi ñöôøi
öôi thì nhö ta ñaõ thaáy!!
Nhöõng nhaø
nhaân chuûng hoïc thöôøng moâ taû hình thaùi ña daïng cuûa nhöõng neàn vaên
hoaù khaùc nhau nôi loaøi ngöôøi, nhöng cho tôùi nay chöa thaáy ai ñem con
ngöôøi vaøo khoa giaûi phaãu so saùnh ( comparative anatomy) vôùi caùc loaøi
keå treân. Vaø cuõng chöa ai daùm ñem
so saùnh nhöõng heä thoáng xaõ hoäi cuûa loaøi ngöôøi vôùi heä thoáng xaõ hoäi
cuûa nhöõng loaøi aáy. Ngay nhöõng xaõ
hoäi ña theâ nhaát, chöa ai töøng thaáy baày phi taàn trong cung caám ñaët
döôùi quyeàn söû duïng töø heát ñaáng tu mi naøy, qua ñaáng tu mi khaùc. Cho ñeán nay, daãu laø ñaõ coù nhöõng toan
tính khaùc nhau nhaèm thieát laäp moät kieåu coâng xaõ yeâu- thaû-daøn (free
love), chöa ai töøng thaáy moät loaïi xaõ hoäi loaøi ngöôøi naøo trong ñoù baát
cöù gaõ ñaøn oâng naøo cuõng coù theå laøm tình, ngaén haïn, laäp ñi laäp laïi
nhieàu laàn, vôùi moïi chò ñaøn baø trong xaõ hoäi aáy. Ñaây cuõng laø may maén lôùn lao cho xaõ
hoäi loaøi ngöôøi.
ÔÛ Chaâu Phi ta phaûi keå theâm con
bonobo soáng ôû phiaù nam soâng Congo, troâng gioáng khæ ñoät , nhöng ñaõ tieán
hoaù töø khæ ñoät töø 2 trieäu naêm tröôùc.
Chuùng cuõng aên traùi caây vaø ñòa baøn sinh cö cuûa chuùng cuõng roäng
lôùn nhö cuûa khæ ñoät, vaø cuõng chia xeû chung vôùi nhöõng baày ñaøn nhöõng
con ñöïc khaùc. Tinh hoaøn cuõng nhö
ñôøi soáng sex cuûa chuùng chaúng maáy khaùc gioáng khæ ñoät. Nhöng nhö ñeå daïy cho chuùng ta bieát theá
naøo laø söï keùm coûi cuûa khoa hoïc, ôû nhöõng khæ bonobo, khæ caùi thöôøng
thoáng trò vaø haêm doïa khæ ñöïc.
Chuùng laäp thaønh lieân minh vaø hoã trôï laãn nhau. Khi con ñöïc gaëp raéc roái noù chæ neân
troâng caäy vaøo khæ meï cuûa noù hôn laø troâng chôø vaøo ñoàng boïn ñöïc
röïa. Khæ caùi tröôûng thaønh, vôùi söï
hoã trôï cuûa caùc baïn, thöôøng thaéng baát cöù chuù ñöïc naøo. Nhöng taïi sao laïi coù chuyeän trôù treâu
nhö vaäy? Bí maät naèm ôû lieân heä
tính duïc. Sôïi daây thaét chaët tình
lieân ñôùi giöõa hai con caùi chính laø nhöõng hieäp ‘hoka-hoka’ maø giôùi
nghieân cöùu goïi moät caùch keùm vaên hoaù laø coï saùt boä phaän sinh duïc
vôùi nhau!
Bonobo
Vaø ñeå phaûn öùng laïi caùi cheá nöõ
trò nhö hoïc thuyeát troïng nöõ ( feminist doctrine) döï ñoaùn, caùc chuù khæ
ñöïc ñaõ töû teá hôn, lòch thieäp hôn.
Ngöôøi ta ít thaáy chuùng ñaùnh nhau hay la loái om xoøm. Cho ñeán luùc naøy chöa ai ghi nhaän ñöôïc
moät tröôøng hôïp chuùng phuïc kích gieát haïi khæ ñöïc cuûa nhöõng nhoùm
khaùc. Vì nhöõng con bonobo caùi hoaït
ñoäng tính duïc coøn haêng hôn caû boïn khæ ñoät, neân chieán löôïc thích ñaùng
cuûa nhöõng con bonobo ñöïc ñeå coù theå truyeàn sinh ñeán nhöõng theá heä sau
laø daønh söùc löïc treân giöôøng, chôù khoâng phaûi laø ñeå tæ thí treân voõ
ñaøi. Trong cuoán Sexual Selections,
Marlene Zuk ñaõ cho thaáy laø khi khaùm phaù ra ñôøi soáng tính duïc cuûa khæ
bonobo, baø ñaõ bieán chuùng thaønh nhöõng nhaân vaät thôøi thöôïng noåi
tieáng, hôn caû nhöõng chuù caù heo thoâng minh nöõa. Chaúng boû lôõ cô hoäi,
Dr. Susan Block (thuc Susan Block Institute for the Erotic Arts and
Sciences ôû Beverly Hill ) ñaõ gioùng troáng, thoåi keøn veà caùi goïi laø sex-theo-kieåu-bonobo,
vaø maïnh mieäng hoâ hoaùn laø muoán cho hoaø bình traøn lan treân khaép haønh
tinh naøy khoâng gì baèng noi göông nhöõng ngöôøi ‘baïn’ töông caän aáy. ‘ Make Love And Not War’ laø tieáng pheøng
la cuûa Thôøi Ñaïi Môùi cuûa chuùng ta?!
* * *
Cuoäc tranh bieän veà tính caùch
bieän bieät duy nhaát cuûa loaøi ngöôøi, giöõa phaùi theo thuyeát tieán hoaù
cuûa Darwin vaø phaùi bieän bieät theo Descartes cho ñeán nay chöa heà coù daáu
hieäu chaám döùt. Caùc theá heä haàu
nhö vaãn phaûi tieáp tuïc nhöõng traän chieán cuõ. Neáu baïn vaøo moät theá giôùi khi ngöôøi ta ñaõ sa ñaø quaù côõ
vaøo caùi veû töông ñoàng veà ngoaïi hình, baïn coù theå laïi thaáy luaän cöù
môùi veà söï khaùc nhau xa laéc xa lô
giöõa caùc loaøi thuù vaø ngöôøi. Neáu
quanh ta ñaày nhöõng dò bieät, ta laïi coù theå hoâ hoaùn veà nhöõng töông
ñoàng. Trieát hoïc gioáng nhö theá
naøy: mieân vieãn baát ñònh vaø thænh thoaûng bò khuaáy ñoäng bôûi moät vaøi
söï kieän môùi. Vaäy maø ñaõ coù luùc moät ñe doïa baát ngôø xaûy ñeán cho
cuoäc tranh luaän thuù vò naøy- ñoù laø söï ñe doïa cuûa moät xaùc quyeát, moái
ñe doïa ñònh nghiaõ moät laàn cho döùt khoaùt, taän coäi nguoàn, coi xem caùi
gì laø khaùc nhau giöõa moät con ngöôøi vaø moät con khæ ñoät; vaø ta phaûi
laøm chi ñeå khæ ñoät coù theå thaønh ngöôøi.
Ñieàu naøy xaûy ra vaøo khoaûng
thôøi gian maø Jane Goodall ñaùnh giaù thaáp tính caùch ñaëc bieät cuûa ñoäng
thaùi con ngöôøi. Ngöôøi ta queân vaán
ñeà naøy cho tôùi naêm 1960 khi hoï tìm laïi thí nghieäm maø George Nuttall,
moät ngöôøi California, laøm vaøo naêm 1901 taïi Cambridge University. Thí nghieäm cuûa Nuttall cho thaáy maùu cuûa
nhöõng chuûng loaïi gaàn nhau taïo ra phaûn öùng mieãn dòch gaàn nhö nhau treân
thoû. Baèng caùch naøy Nuttall cho
thaáy laø ngöôøi gaàn vôùi nhöõng loaïi linh tröôûng caáp cao ( ñöôøi öôi,..
.,) hôn laø vôùi khæ. Ñieàu naøy coù
phaàn roõ raøng vì caû ngöôøi laãn nhöõng loaøi kia ñeàu khoâng coù ñuoâi, vaø
coøn theâm caû nhöõng ñaëc tröng khaùc.
Nhöng luùc ñoù nhöõng thí nghieäm nhö theá cuõng coøn gaây nhöõng dò
nghò. Naêm 1967 ôû Berkeley, Vincent
Sarich vaø Allan Wilson laøm soáng laïi kyõ thuaät sinh hoaù cuûa Nuttall. Hoï ñi ñeán keát luaän laø ngöôøi vaø caùc
loaïi linh tröôûng caáp cao cuøng chung oâng toå vaøo khoaûng 5 trieäu naêm maø
thoâi, chôù khoâng phaûi 21 trieäu naêm nhö hieåu bieát tröôùc kia. Caùc nhaø nhaân chuûng, baèng nhöõng vaät
hoaù thaïch, ñaõ phaûn öùng trôû laïi. Naêm 1975 Wilson ñaõ yeâu caàu sinh
vieân cuûa mình laø Marie-Claire King laøm laïi baøi taäp veà DNA nhaèm tìm söï
sai bieät di truyeàn giöõa ngöôøi vaø linh tröôûng caáp cao (ñöôøi öôi, khæ
ñoät,.. ..). King cho bieát khoâng theå
tìm ñöôïc khaùc bieät vì DNA cuûa ngöôøi vaø DNA cuûa khæ caáp cao töông töï
nhau ñeán ngôõ ngaøng: gaàn 99 phaàn traêm DNA nôi con ngöôøi y heät nôi khæ
ñoät. Wilson laïnh ngöôøi: söï töông
ñoàng troäi hôn haún söï sai bieät.
Caùc thí nghieäm sau naøy ñaït nhöõng öôùc löôïng veà töông ñoàng ôû
khoaûng 98.5 phaàn traêm, vaø hai nghieân cöùu trong khoaûng thôøi gian gaàn
ñaây veà heä di truyeàn ñöông thôøi ( actual genome) cho ta con soá 98.76 phaàn traêm. Nhöng chæ con soá 98.5 phaàn traêm cuõng ñuû ñaäp vaøo yù thöùc
cuûa quaàn chuùng, vaø ñaõ gaây cuù ‘xoác’ raát maïnh trong giôùi nhöõng nhaø
khoa hoïc. Vaøo naêm 1984 Charles
Sibley vaø Jon Ahlquist cuûa ñaïi hoïc Yale cuõng ñaõ tìm thaáy DNA cuûa khæ
ñoät gaàn ngöôøi hôn laø vôùi ñöôøi öôi, vaø hai nhaø khoa hoïc treân ñaõ xeáp
gioáng ngöôøi vaøo chung moät gia ñình vôùi hoï khæ. Töø nhaän bieát ta laø moät gioáng loaøi khôûi thuûy caùch nay 16
trieäu naêm, giôø ta laïi phaûi nhaän coù chung tieân toå vôùi hoï nhaø khæ chæ
khoâng hôn 5 tæ naêm. Vaø ta coøn laø
moät chi môùi nhaát trong hoï aáy nöõa.
Thôøi gian ñaõ laøm dòu ñi nhöõng
cuù ‘xoác’ naøy. Ñoïc DNA cuûa ngöôøi
cuøng moät theå thöùc khi ñoïc DNA cuûa khæ ñoät coù theå giuùp ta xaùc ñònh
luoân moät laàn söï khaùc bieät giöõa ta vôùi khæ. Cho tôùi luùc naøy, ta chöa coù ñöôïc heä di truyeàn (genome)
ñaày ñuû cuûa khæ ñoät, nhöng ngay caû khi ta coù ñaày ñuû , chöùng minh nhöõng
khaùc bieät xem ra ngoaét ngoeùo khoâng ít.
Heä di truyeàn nôi ngöôøi chöùa khoaûng 3 tæ ‘kyù töï’. Noùi cho nghieâm chænh, ñoù laø nhöõng cô
sôû hoaù hoïc (chemical base) treân moät phaân töû DNA, nhöng vì chính traät
töï cuûa chuùng chôù chaúng phaûi nhöõng tính chaát ñaëc thuø cuûa chuùng, ñaõ
xaùc ñònh nhöõng gì chuùng taïo ra, neân ta coù theå xöû lyù chuùng nhö nhöõng
kyù hieäu thoâng tin ñieän töû (digital information). Sai bieät giöõa hai caù theå ngöôøi, trung bình laø 0.1 phaàn
traêm, vaø nhö vaäy giöõa ta vaø ngöôøi keá caän ta sai bieät leân tôùi 3
trieäu kyù töï; vaø giöõa ta vôùi khæ ñoät laø 1.5 phaàn traêm hay 45 trieäu
kyù töï, möôøi laàn nhieàu hôn soá chöõ trong Kinh Thaùnh. Caùc nhaø khoa hoïc hieän nay nhìn nhaän coù
khoaûng 30,000 yeáu toá di truyeàn (gene) nôi ngöôøi, nghóa laø raûi raùc qua
heä di truyeàn (genome) laø 30,000 nhöõng daûi kyù töï kieåu ñieän töû ñöôïc
coi nhö laø nhaø maùy protein ñeå laøm chaïy cô theå vaø taïo laäp noù. Suy ra ta coù theå thaáy laø gioáng ngöôøi
coù rieâng ñeán 450 yeáu toá di truyeàn cuûa rieâng mình, khoâng chung vôùi
baát cöù khæ ñoät naøo. Coøn laïi
khoaûng 29,550 yeáu toá kia laø chung cho caû hai loaøi.
Ñeán ñaây ta ñaõ ñi khaù saâu vaøo laõnh
vöïc di truyeàn hoïc, laø laõnh vöïc ñoøi hoûi nhieàu hieåu bieát, cuõng nhö
nhieàu naêm nghieân cöùu; tuy vaäy ta cuõng neân bieát theâm laø coøn moät sai
bieät quan troïng khaùc giöõa caùc gioáng khæ vaø ngöôøi laø taát caû caùc
loaïi khæ caáp cao ñeàu troäi hôn loaøi ngöôøi moät caëp nhieãm saéc theå
(chromosome). Caùc nhaø nhaân chuûng
hoïc ñaõ cho raèng ôû moät giai ñoaïn naøo ñoù trong quaù trình hình thaønh
ngöôøi, hai nhieãm saéc theå côõ trung cuûa loaïi linh tröôûng ( middle-sized
ape chromosomes) ñaõ hoaø nhaäp ñeå thaønh nhieãm saéc theå lôùn hôn nôi gioáng
ngöôøi, ñöôïc bieát döôùi teân goïi nhieãm saéc theå soá 2. Ñaây laø moät saép ñaët thaät ñaùng ngaïc
nhieân, vaø coù phaàn chaéc laø con lai giöõa khæ ñoät vaø ngöôøi (ñeán ñaây ta
haõy nhôù laïi chuyeän Toâ Vuõ aên ôû vôùi ñöôøi öôi vaøo ñôøi Haùn) seõ khoâng
sao truyeàn gioáng ñöôïc ñeán nhöõng theá heä sau, nhö ta thaáy tröôøng hôïp
con lai cuûa löøa vaø ngöïa ( con la).
Nhöng taïi sao giöõa ngöôøi vaø khæ ñoät nhöõng ñôn vò di truyeàn phaàn
lôùn gioáng nhau maø laïi laø hai gioáng loaøi khaùc nhau? Laøm theá naøo maø naõo cuûa chuùng ta laïi
lôùn gaáp ba naõo cuûa khæ ñoät, vaø coù theå hoïc noùi maø khoâng caàn phaûi
coù moät boä nhöõng yeáu toá di truyeàn (genes) khaùc buø vaøo?
Caâu chuyeän veà lòch söû tieán hoaù
cuûa nhaân loaïi döôùi nhöõng tia saùng soi roïi cuûa khoa hoïc töôûng chöøng
giuùp cho loaøi ngöôøi nhìn roõ ‘‘ baûn
lai dieän muïc’’ cuûa mình, nhöng nhöõng khaùm phaù ngaøy caøng nhieàu vaø
chính xaùc cuûa cuûa khoa di truyeàn xem ra vaãn khoâng sao giaûi quyeát ñöôïc
caâu hoûi ñôn giaûn, muoân thuôû : Theá giôùi naøy, vaø qua ñoù, con ngöôøi töø
ñaâu tôùi? Söï coù maët cuûa loaøi
ngöôøi treân coõi ‘soáng’ naøy nhaèm muïc ñích gì? ...Ta ñi ñeán nhöõng thaéc
maéc neàn taûng nhö nhöõng baäc thaày minh trieát töø ngaøn xöa. Vaø ngaøy xuaân daïo chôi moät voøng sôû
thuù, nhìn ngaém nhöõng chuù khæ tö löï, hay nhöõng chò khæ la chí choeù treân
caønh, ta nhö chôït thaáy trong ta boùng hình ‘con Ngöôøi’ cuûa haøng trieäu
naêm tröôùc. Ta boãng theøm soáng caùi
giaây phuùt hoang sô thôøi taïo thieân laäp ñòa, gheù mieäng caén traùi taùo
caám trong vöôøn ñòa ñaøng, khi moät boùng hoàng toùc vaøng maét bieác lieác
caëp maét huùt hoàn cuûa naøng veà phiaù gaõ di daân ngaån ngô laïc ñaøn bò
baét quaû tang ñang chaêm chuù nhìn laøn da mòn ñeán ñieáng ngöôøi treân truõng
ngöïc cuûa naøng. Chuùa oâi!!!...