|
|
||
|
Please click
to download VNIfonts if you cannot read this page. Then, click HERE and follow
instructions to configure Web
Browsers.
Best view
with Internet Explorer.
THE
GRAPES OF WRATH
Taùc phaåm sinh ñoâi cuûa vaên haøo
John Steinbeck
Troïng Ñaït
John Steinbeck vaø Hemingway
laø hai caây buùt thuoäc vaøo haøng cöï phaùch cuûa neàn vaên hoïc Myõ cuõng
nhö treân vaên ñaøn theá giôùi.
Hemingway, moät taùc giaû quen thuoäc cuûa Saøigoøn naêm xöa vôùi caùc taùc
phaåm Laõo Ngö oâng Vaø Bieån Caû (The Old Man and The Sea) Giaõ Töø Vuõ Khí (Farewell to Arms), Maët
Trôøi Vaãn Moïc (The Sun also Rises). . .Taùc giaû soáng taïi ngoaïi quoác laâu
naêm neân caùc ñeà taøi cuûa oâng ñeàu ñaõ baét nguoàn töø caùc nöôùc non xa
laï beân AÂu Caâu, Phi Chaâu, naøo chieán tranh, ñaáu boø, ñaùnh caù. .
Trong khi Hemingway maûi meâ vôùi caùc
chaân trôøi xa laï, John Steimbeck quay veà vôùi caùc ñeà taøi ngay taïi queâ
höông oâng, cuoái thaäp nieân 30, oâng chuù troïng tôùi giai caáp lao ñoäng qua
caùc taùc phaåm In Dubious Battle (1936), Of Mice And Men (1937) vaø The Grapes
Of Wrath (1939). Trong soá ba taùc phaåm
noåi tieáng nhaát cuûa oâng laø The Grapes of Wrath, East of Eden (1952) vaø Of
Mice And Men, cuoán The Grapes Of Wrath ñöôïc coi laø hay nhaát nhöng giaûi
Nobel naêm 1962 laïi daønh cho East of Eden, moät taùc phaåm khoù hieåu, phim
quay 1952 cuõng khoù hieåu nhö truyeän. Of Mice and Men chæ laø moät truyeän
ngaén quay thaønh phim nhieàu laàn, gaàn ñaây nhaát laø naêm 92, khaù hay nhöng
cuõng khoù hieåu. Gioáng nhö tröôøng hôïp Sholokhov vôùi hai kieät taùc vó ñaïi
Quiet Flows The Don (1940) vaø Virgin Soil Upturned (1960), cuoán Quiet Flows
The Don ñöôïc dö luaän chung coi nhö taùc phaåm tuyeät vôøi nhaát cuûa oâng,
cuûa neàn vaên hoïc theá giôùi nhöng giaûi Nobel laïi daønh cho Virgin Soil
Upturned, ngheä thuaät thua keùm hôn.
John Steinbeck sinh taïi
The Grapes Of Wrath ñöôïc coi nhö taùc
phaåm hay nhaát cuûa John Steinbeck ( . . the book considered by many his finest) vaø cuõng coù dö luaän coi noù nhö taùc phaåm hay nhaát cuûa
neàn vaên chöông Myõ, ít coù truyeän naøo saùnh kòp(. . has few peers in
American fiction - Robert Demott), ñöôïc
giaûi Pulitzer 1940, daøi 600 trang, cuoán saùch baùn chaïy nhaát trong naêm
1939, treân 400 ngaøn cuoán, ñaõ ñöôïc dòch ra treân 30 thöù tieáng, ñöôïc
giaûng daäy nhö saùch giaùo khoa taïi caùc tröôøng trung hoïc, ñaïi hoïc töø
caáp hoïc sinh cho tôùi baäc sinh vieân tieán só. .
Truyeän cuõng ñaõ taïo
nhieàu tranh luaän soâi noåi nhaát taïi Myõ töø tröôùc ñeán nay, hoài tröôùc
taïi nhieàu nôi ngöôøi ta ñaõ ñem ñoát noù ñi hoaëc caám löu haønh vì cho raèng
noù mang tính chaát tuyeân truyeàn cho chuû nghóa Coäng Saûn, phaûng phaát caùi
khoâng khí ñaáu tranh giai caáp. Taùc phaåm cuõng ñaõ
ñöôïc nhieàu ngöôøi beânh vöïc vì noù phaûn aûnh ñöôïc, noùi leân ñöôïc nhöõng
noãi cay ñaéng uaát haän cuûa boïn di daân Ohklahoma ñi tìm côm aùo taïi mieàn
ñaát höùa
Sang naêm sau 1940,
truyeän ñaõ ñöôïc haõng 20th Century-Fox quay thaønh phim, ñaïo
dieãn John Ford, taøi töû Henry Fonda, tieàn baûn quyeàn laø 70 ngaøn ñoàng
thôøi aáy. Phim vaãn giöõ nguyeân noäi dung mang khuynh höôùng xaõ hoäi
cuûa noù nhö taùc giaû ñaõ yeâu caàu. Cuoán phim ñoaït 2 giaûi Oscars vaø sau
naøy ñöôïc xeáp trong soá möôøi phim hay nhaát moïi thôøi ñaïi cuûa Myõ( American film institute list of the all-time best
American film), giaù trò ngheä thuaät raát cao, John Steinbeck phaûi khen “hay
quaù, y nhö phim taøi lieäu vaäy”.
Moät taùc phaåm vaên chöông baát huû bieán
thaønh cuoán phim hay nhaát moïi thôøi ñaïi, moät taùc phaåm ñaõ ñöôïc hai laàn
baát huû ñoù laø tröôøng hôïp hy höõu, ñaëc bieät vì nhöõng phim ñöôïc xeáp
trong soá nhöõng phim hay nhaát moïi thôøi ñaïi hoaëc hay nhaát theá giôùi nhö
Rashomon (Nhaät, 1951), Baåy Ngöôøi Hieäp Só (Nhaät, 1953), La Strada ( YÙ, 1954),
La Grande Illusion (Phaùp, 1937). . ñeàu ñöôïc quay
töø nhöõng truyeän voâ danh, khoâng ai bieát tôùi, thaäm chí Rashomon do moät
truyeän ngaén maø thaønh. Laïi nöõa nhöõng taùc phaåm baát huû vaøo haïng “taàm
côõ” nhö Anna Karenine, Les Freøres Karamazov (Nga), Notre Dame De Paris
(Phaùp), Giôø thöù Hai Möôi Laêm (Loã Ma Ni). . ñaõ
ñöôïc quay thaønh nhöõng phim hay vaøo haïng “hay trung bình”.
Tröôùc 1975 chuùng ta vaãn thöôøng goïi
truyeän naøy laø Chuøm Nho Uaát Haän do moät baûn dòch töø tieáng Phaùp ra Les
Raisins de la Coleøre, nghe thì cuõng hay nhöng khoâng ñöôïc saùt nghóa. Chöõ Coleøre trong tieáng Phaùp vaø Wrath tieáng Anh coù nghóa laø
côn phaãn noä, coøn uaát haän ñeå chæ söï caêm hôøn. Chöõ Wrath dieãn
taû côn giaän soâi suïc cuûa boïn di daân ngheøo ñoùi ñöùng nhìn boïn ñieàn
chuû cho ñoå thöïc phaåm xuoáng soâng ñeå giöõ giaù haøng .
John Steinbeck ñaõ laøm soáng laïi cuoäc di cö vó ñaïi vaø
bi thaûm ñaày nöôùc maét cuûa caùc nhaø noâng Oklahoma ñaõ bò truaát höõu ñaát
ñai taøi saûn trong thôøi kyø khuûng hoaûng kinh teá, hoï ñaõ keùo nhau treân
caùc xe vaän taûi höôùng veà California hy voïng tìm ñöôïc vieäc laøm taïi caùc
noâng traïi vöôït qua khoù khaên gian khoå tröôùc maét.
Xin sô löôïc truyeän.
Tom Joad môùi ôû tuø ra, toäi gieát ngöôøi töï veä, aùn
baåy naêm, nhöng ñöôïc veà sôùm maáy naêm
hieän coøn trong thôøi kyø quaûn cheá.
Veà tôùi nôi thaáy nhaø cöûa troáng trôn, chaøng cuøng oâng ñaïo (preacher)
Casy sang nhaø oâng chuù, taïi ñaây ñaïi gia ñình oâng baø noäi ba (pa) meï (ma), em trai,
em gaùi vaø hai ñöùa uùt. . ñaõ tuï taäp ñoâng ñuû
chuaån bò leân ñöôøng. Ñaát ñai caèn coãi, troàng boâng goøn khoâng sinh lôøi
neân ngaân haøng quyeát ñònh laáy laïi ñaát, cho xe
uûi heát nhaø cöûa ñeå baùn laïi cho cô sôû khaùc, soáng cheát maëc bay.
Thu goùp ñöôïc hôn hai traêm mua chieác xe vaän taûi cuõ kyõ hôn baåy chuïc roài baàu ñoaøn theâ töû
leân xa loä höôùng veà mieàn Taây. Chöa ra khoûi tieåu bang oâng noäi cheát vì
giaø yeàu quaù, gia ñình quyeát ñònh choân ngay beân ñöôøng vôùi maûnh giaáy
giaûi thích “nhaø ngheøo khoâng coù tieàn lo mai taùng”.
Haøng ñoaøn xe vaän taûi chôû boïn di daân
ñoùi raùch luõ löôït keùo nhau veà mieàn ñaát höùa California, ban ñeâm hoï tuï
taäp caém traïi taïi bôø soâng, bôø hoà, nôi coù nöôùc naáu aên. Hoï chia xeû nhau töø mieáng baùnh cho ñeán nieàm hy voïng vaøo
ngaøy mai ôû xöù laï xa xoâi. Hoï ñoaøn keát, hoaø hôïp nhau thaønh moät
ñôn vò, giuùp ñôõ nhau ñeå cuøng höôùng veà moät loái thoaùt, cuøng chung moät hy voïng.
Cuoäc haønh trình gian nan,
chieác xe nhoû bò hö hoûng doïc ñöôøng phaûi söûa chöõa vaát vaû. Ñeán bieân
giôùi tieåu bang Arizona, hoï bò caûnh saùt nhaéc nhôû phaûi tieáp tuïc con
ñöôøng coøn laïi khoâng ñöôïc truù nguï taïi ñaây. Hoï bò khinh mieät, xua
ñuoåi, bò goïi baèng caùi teân khinh thò Okies.
Tôùi California caû gia ñình möøng rôõ, hoï
nhìn nhöõng ñoàn ñieàn troàng caây xinh töôi meânh moâng baùt ngaùt, nôi thu huùt nhieàu nhaân coâng haùi traùi caây, ai naáy trong
loøng chöùa chan hy voïng. Baø noäi cuõng maát vì giaù yeáu, meï Tom noùi: “baø
cuï seõ ñöôïc choân caát ôû nôi xinh töôi xanh toát. .
cuï phaûi ñöôïc naèm xuoáng taïi
Ñaát Cali xöa thuoäc Meã, nhöõng ngöôøi
Myõ ñi khai phaù mieàn Taây voõ trang suùng ñaïn chieám ñaát ñuoåi boïn baûn
xöù veà phía
Boïn di daân töø
Kansas, Oklahoma, New Mexico,
Gia ñình Tom Joad ñaõ tôùi mieàn ñaát höùa,
hoï döøng chaân taïi traïi Hooverville, ñoù laø moät khu tuï taäp gaàn bôø
soâng cuûa caùc gia ñình di daân, hoï laøm leàu, nhaø giaáy caùc toâng, lôïp
coû taïm bôï soáng qua ngaøy chôø vieäc. Nhöõng traïi taïm cö töï laäp thöôøng
thaáy taïi California dô baån, ñoâng ñuùc, khieán chính quyeàn lo sôï, Boä y
teá thöôøng cho leänh giaûi toûa, ñoát traïi ñeå xua ñuoåi boïn ngheøo ñoùi ñi,
soáng cheát maëc bay.
Baø meï Tom Joad ñem ñoà ra naáu aên,
boïn treû ñoùi khaùt keùo laïi gaàn nhìn baèng caëp maét theøm thuoàng, baø cuï
khoâng nôõ xua ñuoåi chuùng, chia phaàn cho moïi ngöôøi trong gia ñình xong baø
chöøa laïi moät chuùt döôùi ñaùy noài cho boïn treû, chuùng xuùm laïi muùc
veùt. .
Coù hoâm ñeïp trôøi, moät oâng chuû aên
maëc lòch söï laùi xe ñeán traïi tìm ngöôøi haùi quaû, moät anh thanh nieân, baïn
môùi quen cuûa Tom Joad hoûi oâng chuû:
-OÂng traû chuùng toâi bao nhieäu?
OÂng ta noùi maäp môø:
Khoaûng maáy chuïc xu.
-OÂng phaûi noùi roõ oâng möôùn chuùng
toâi bao nhieâu? Neáu khoâng oâng khoâng coù quyeàn möôùn ngöôøi!
Noùi qua noùi laïi, oâng chuû sai caûnh
saùt ngoài trong xe baét anh naøy veà toäi phaù roái,
anh ta boû chaïy, caûnh saùt baén theo laïi truùng moät baø giaø. Tom chaïy
laïi oâm chaân oâng caûnh saùt, oâng ñaïo Casy, baïn chaøng ñaù vaøo ñaàu
ngöôøi caûnh saùt cheát giaác. Moät luùc sau xe caûnh
saùt tôùi baét Casy, chieàu aáy gia ñình Tom Joad phaûi keùo nhau ra ñi vì
chính quyeàn cho ngöôøi ñoát traïi.
Gia ñình ñeán ôû taïm
taïi moät traïi cuûa chính phuû thuoäc boä canh noâng. Sôû ñònh cö coù
laäp moät soá traïi coù ñieän nöôùc, coù tieâu chuaån veä sinh, töï quaûn
khoâng coù caûnh saùt an ninh aên hieáp di daân. Hoï raát thích khoâng khí taïi ñaây song khoâng tìm ñöôïc vieäc
laïi phaûi dôøi traïi.
Tom vaø gia ñình tìm ñöôïc vieäc haùi ñaøo
(peach) taïi traïi Hooper Ranch, hoï traû reû maït song tröôùc maét phaûi coù
tieàn ñoä nhaät, boán ngöôøi trong gia ñình nhaän vieäc, ai naáy hy voïng trong
maáy thaùng seõ kieám ñöôïc tieàn thueâ nhaø.
Khoâng khí taïi ñaây thieáu töï do thoaûi
maùi nhö ôû traïi chính phuû, coù an ninh keàm keïp, soá ngöôøi di daân ñeán
xin vieäc ngaøy moät ñoâng, chuû traïi ñöôïc theå boùc loät nhaân coâng xöông
tuûy. Moät buoåi toái Tom ñi rong chôi roài laïc böôùc ñeán moät caùi leàu vaø
tình côø gaëp laïi baïn cuõ, oâng ñaïo Casy, ngöôøi ñaùnh caûnh saùt nay ñöôïc
thaû vaøo laøm vieäc taïi ñaây. Toái aáy Casy baøn chuyeän
ñình coâng vì hoï haï löông xuoáng coøn moät nöûa chöa ñuû aên cho moät mieäng
ngöôøi. Caûnh saùt bieát tin beøn tìm ñeán, moïi ngöôøi boû chaïy, Tom
vaø Casy laàn xuoáng moät con laïch, moät teân caûnh saùt hung döõ duøng gaäy
ñaäp cheát Casy, Tom giöït caây gaäy ñaäp cheát teân naøy ñeå traû thuø cho
baïn roài thoaùt ñöôïc veà nhaø, chaøng bò ñaùnh ôû maët, söng moät beân
maù.
Saùng hoâm sau gia ñình phaûi rôøi traïi
ngay vì Tom ñang bò luøng baét, chaøng chui döôùi taám neäm trong xe neân thoaùt naïn.
Hoï ñeán laøm vieäc taïi moät traïi haùi
boâng goøn, thu nhaäp ñôõ hôn, Tom Joad phaûi troán ngoaøi ñoàng, ngaøy chui
vaøo oáng coáng, ñeâm nguû ôû vöôøn nho, toái naøo baø meï cuõng ñem ñoà aên
tieáp teá vì chaøng bò truy naõ, khi naøo veát thöông ôû maët laønh môùi daùm
vaøo traïi.
Cuoäc soáng khaû quan hôn, baø meï mua
thòt, boät mì, khoai. . veà laøm ñoà aên, caû nhaø hy
voïng vaøo ngaøy mai, boãng moät hoâm ñöùa con gaùi nhoû trong gia ñình voâ
tình noùi vôùi boïn treû haøng xoùm anh noù Tom Joad ñaõ gieát ngöôøi ñang
troán. Baø meï sôï quaù voäi tìm chaøng, toái aáy baø ñöa cho
chaøng baåy ñoàng noùi chaøng phaûi ñi ngay vì sôï baïi loä, Tom töø bieät meï
chaøng noùi.
. . Con seõ ôû khaép moïi nôi choã naøo maø
meï muoán tìm. Choã naøo tranh ñaáu cho ngöôøi ngheøo ñoùi coù aên, con seõ coù
maët! Choã naøo coù coâng an caûnh saùt ñaùnh ngöôøi, con seõ ñeán nôi . . choã naøo coù tieáng treû
em ngheøo ñoùi thaáy böõa aên. Khi ngöôøi daân aên mieáng baùnh hoï laøm ra vaø
ôû trong caên nhaø hoï döïng leân, con seõ tôùi nôi . (. .Wherever
they’s (töùc there is) a fight so hungry people can eat, I’ll be there.
Wherever they’s a cop beating up a guy, I’ll be there.
. )
Gia ñình chuyeån ñeán moät traïi boâng
goøn nhoû hôn, hoï traû khaù hôn song raát nhieàu ngöôøi tôùi laøm, chæ moät
luùc laø heát vieäc.
Muøa haùi traùi caây, boâng goøn ñaõ qua .
. .
Heát vieäc, khoâng tieàn khoâng thöïc
phaåm, möa gioù daàm deà, nöôùc ngaäp vaøo trong leàu, boïn di daân ñaønh chòu
traän nhìn nöôùc boø daàn vaøo.
Rose Of Sharon, em gaùi
Tom coù baàu, môùi sanh, coâ vaø gia ñình phaûi doïn ñeán moät nhaø kho.
Truyeän keát thuùc khi Rose laáy söõa cuûa mình cöùu soáng
moät oâng bò kieät söùc ñang naèm trong goùc.
Trong soá nhöõng taùc
phaåm vaên chöông noåi tieáng cuûa vaên hoïc Myõ nhö Cuoán Theo Chieàu Gioù,
Laõo Ngö OÂng Vaø Bieån Caû, Truyeän Quaùi Ñaûn cuûa Edgar Poe, GodFather. . .
. The Grapes Of Wrath laø cuoán tieåu thuyeát
maø toâi thích nhaát, moät taùc phaåm hieám coù cuûa vaên hoïc Myõ, voâ cuøng hieän thöïc ñaõ
dieãn taû quaù ñaày ñuû veà giai ñoaïn cay ñaéng gian khoå nhaát cuûa xaõ hoäi
Myõ cuõng nhö cuûa con ngöôøi, taùc
phaåm ñaõ theå hieän tieáng noùi cuûa John Steinbeck, tieáng noùi cuûa leõ phaûi,
coâng baèng, tieáng noùi ñaáu tranh cho nhaân phaåm vaø quyeàn soáng cuûa con
ngöôøi.
Ngöôøi ta thöôøng noùi nöôùc Myõ laø
thieân ñöôøng vaät chaát khi nhìn cuoäc soáng sung tuùc giaàu coù vaø neàn kinh
teá phoàn thònh cuûa noù. Nhöng khoâng phaûi raèng cuûa caûi
vaät chaát aáy töï treân trôøi rôi xuoáng, khoâng phaûi raèng nöôùc Myõ ñaõ
ñöôïc thieân nhieän öu ñaõi vôùi röøng vaøng bieån baïc. Nhöng nhöõng
con ngöôøi caàn cuø cuûa ñaát nöôùc roäng raõi bao la naøy ñaõ ñoå bao nhieäu
moà hoâi nöôùc maét, bao nhieâu xöông maùu ñeå taïo neân moät neàn kinh teá
thònh vöôïng nhö chuùng ta thaáy hieän nay. Hoï cuõng ñaõ traûi qua bao nhieâu
phaán ñaáu cam go gian
khoå vaø bao noãi thaêng traàm. The Grapes Of Wrath
ñaõ laøm soáng laïi giai ñoaïn cam go, cay ñaéng ñaày nöôùc maét aáy.
Khi môùi xuaát baûn, cuoán truyeän ñaõ bò
nhieàu dö luaän chæ trích kòch lieät, nhaát laø nhöõng ngöôøi ñaõ bò ñuïng
chaïm. Moät soá trí thöùc cho laø truyeän khoâng coù ngheä
thuaät, khoâng thuyeát phuïc ñöôïc ai, moät soá tröôøng hoïc thö vieän caám löu
haønh vì sôï noù xuùi duïc baïo loaïn vaø duøng ngoân ngöõ traéng trôïn.
Caùc oâng lôùn, tu só höõu khuynh, hieäp hoäi noâng daân,
chính trò gia. . toá caùo taùc phaåm coù khuynh
höôùng thaân Coäng Saûn, khoâng coù giaù trò ñaïo ñöùc, suy thoaùi, sai söï
thaät. . Moät vò daân bieåu
John Steinbeck cho raèng khi taøi saûn
taäp trung trong tay moät soá ít ngöôøi noù seõ bò
laáy ñi, khi ña soá ngöôøi daân laø ngheøo ñoùi thì hoï seõ duøng vuõ löïc ñeå
chieám laáy (When a majority of the people are hungry and cold they will take
by force what they need). . Lòch söû ñaõ chöùng toû nhö vaäy, caùc oâng ñieàn
chuû boû nhieàu tieàn mua caùc phöông tieän vuõ löïc choáng noåi daäy vì hoï
sôï raèng maáy traêm ngaøn ngöôøi ñoùi raùch naøy neáu coù ngöôøi laõnh ñaïo
thì hoï seõ suïp ñoå (three hundred thousand - if they ever move under a leader - The
end) . . Baïo löïc vuõ khí khoâng theå ñeø beïp ñaùm ñoâng
ñöôïc, ngöôøi ta khoâng löu yù tôùi nguyeân nhaân söï noåi daäy (coù theå),
khoâng quan taâm tôùi keá hoaïch ñoåi thay kinh teá.
Nhoùm khuynh taû ca ngôïi
ñaây laø moät thaéng lôïi cuûa vaên chöông voâ saûn. Nhöng
taùc phaåm cuõng laïi ñöôïc caùc söû gia trí thöùc nghieân cöùu tæ mæ, phaân
tích vaø beânh vöïc cho giaù trò taû chaân hieän thöïc cuûa noù, taùc phaåm ñaõ
phaûn aûnh tieáng noùi cuûa lôùp ngöôøi bò ñaåy vaøo böôùc ñöôøng cuøng.
Toång thoáng
Cuoán tieåu thuyeát ñöôïc vieát trong maáy
thaùng nhöng Steinbeck ñaõ boû nhieàu naêm thu thaäp döõ kieän vaø söûa soaïn,
naêm 1938 oâng ñi thaêm caùc traïi di cö ôû Visalia vaø Nipomo, maáy ngaøn gia
ñình ñoùi khaùt beänh taät, nhieàu ngöôøi cheát vì ñoùi, tænh vaø tieåu bang
khoâng giuùp gì hoï vì cho ñoù laø nhöõng ngöôøi ngoaøi.
Di daân ñi xin trôï
caáp, Sôû cöùu trôï cho bieát hoï phaûi ôû ñuû moät naêm, ngöôøi lôùn lo sôï,
treû nít ñoùi khoùc ñoøi aên, nhieàu ngöôøi ñi xin aên, troäm caép. Taïi caùc tænh nhoû môùi ñaàu ngöôøi ta thöông di daân sau ñaâm
sôï, tuyeån caûnh saùt theâm, mua thaâm suùng ñeà phoøng boïn ngheøo ñoùi noåi
daäy. . nhöõng ñieåm naøy ñaõ ñöôïc oâng dieãn
taû trong phaàn cuoái truyeän, taán thaûm kòch lôùn lao thôøi khuûng hoaûng
kinh teá.
Caùc ñieàn chuû lôùn
ngaøy caøng phaùt taøi, thònh vöôïng, hoï coù maùy ñoùng hoäp ñaøo, leâ, taùo. . ñeå
tôùi naêm sau cuõng ñöôïc. Chuû nhoû nhieàu ngöôøi phaûi baùn reû daát ñai cho
chuû lôùn vì khoâng coù maùy ñoùng hoäp khoâng giöõ ñöôïc saûn phaåm, taøi saûn
ngaøy caøng taäp trung trong tay moät soá ít ngöôøi,
ñoù laø ñaëc ñieåm cuûa neàn kinh teá tö baûn.
Caùc ñieàn chuû coù
nhöõng quyeát ñònh kinh teá coù lôïi cho hoï nhöng laïi voâ nhaân ñaïo, khoâng
coøn tình daân toäc nghóa ñoàng baøo. Saûn phaåm
khoâng baùn ñöôïc bò ñem huûy ñi ñeå giöõ giaù haøng. Hoï chaát cam
vaøng oùng thaønh moät ñoáng roài töôùi daàu hoûa leân hay ñoå khoai taây
xuoáng soâng, ñaët ngöôøi canh gaùc hai beân bôø, caám khoâng cho boïn nhaø
ngheøo ñöôïc vôùt. Hoï gieát lôïn, ñaøo hoá choân taäp theå.
Daân thieáu aên ñoùi khaùt vôùt khoai aên bò lính baét phaûi
ñoå xuoáng soâng chæ coù nöôùc theøm nhoû daõi ñöùng nhìn khoai taây troâi
boàng beành treân soâng hoaëc nghe tieáng lôïn bò gieát keâu eng eùc. John Steinbeck cho ñoù laø moät toäi aùc voâ nhaân ñaïo vaø voâ
lyù.
Trong con maét cuûa nhöõng ngöôøi di daân
ñoùi khaùt, nieàm phaãn noä daâng leân, trong taâm trí cuûa boïn ñieàn chuû
chuøm nho phaãn noä daâng cao vì vuï muøa nho thaát baïi (. .
The Grapes of Wrath are filling and growing heavy) ñoù laø yù
nghóa cuûa The Grapes of Wrath.
Maëc duø taùc giaû chæ
ñeà caäp ñeán nhöõng ngöôøi di daân da traéng khoâng noùi ñeán boïn di daân
Taàu, Nhaät, Meã. . soá naøy khaù ñoâng, nhöng truyeän cuõng ñöôïc coi
nhö coù giaù trò nhaân baûn, tranh ñaáu cho nhaân phaåm vaø quyeàn soáng cuûa
con ngöôøi: Moät gia ñình di daân vaät loän vôùi cuoäc soáng gian truaân ñeå
tôùi mieàn ñaát höùa, nhieàu ngaøn vaïn ngöôøi khaùc cuõng di cö tìm ñaát höùa,
ñaây cuõng laø truyeän di cö cuûa nöôùc Myõ, nhìn xa hôn ta cuõng coù theå coi
noù nhö cuoäc
di cö cuûa nhaân loaïi ñi tìm ñaát höùa.
Nay ña soá caùc nhaø pheâ bình phaân tích
cho raèng The Grapes of Wrath chæ laø moät taùc phaåm vaên chöông khoâng phaûi
laø moät taøi lieäu tuyeân truyeàn, noù ñaõ dieãn taû vaø phaù tan huyeàn
thoaïi “ñaát höùa
The Grapes Of
Wrath moät taùc phaåm ngheä thuaät coù giaù trò vaên chöông raát cao ñaõ dieãn
taû chaân thöïc nhöõng aûo töôûng tan vôõ, nhöõng noãi ñau khoå cuûa con
ngöôøi, nhöõng nieàm hy voïng treo treân sôïi chæ maønh mong manh. Treân theá
giôùi vaãn coøn quaù nhieàu khoå ñau, The Grapes Of Wrath cuõng ñaõ ñoùng goùp
moät phaàn trong söï dieãn taû moät caùch
hieän thöïc nhöõng noãi cay ñaéng cuûa con ngöôøi ngay caû taïi phaàn
ñaát ñaõ ñöôïc coi nhö phoàn thònh nhaát theá gian naøy.
Toaøn boä taùc phaåm daøi tôùi 600 trang
goàm nhieàu ñoaïn ñoái thoaïi daøi leâ theâ nhaát laø luùc môùi vaøo truyeän,
Tom Joad gaëp laïi oâng ñaïo Casy vaø ngöôøi baïn Muley, nhöõng maåu chuyeän
haøn huyeân khoâng lieân heä vôùi noäi dung laø maáy. Lôøi vaên bình dò, khoâng
chau chuoát nhöng caûm ñoäng ñaày nöôùc maét, John Steinbeck baét chöôùc ngoân
ngöõ bình daân trong vaên ñoái thoaïi cho theâm phaàn hieän thöïc, coù nhieàu
tieáng loùng tieáng laùi vöøa deã hieåu maø cuõng khoù hieåu, trong baûn thaûo
coù nhieàu tieáng chöûi theà ñuø maù ñuø meï, ngöôøi ta ñeà nghò boû ñi vì sôï
voâ pheùp vôùi ñoäc giaû, oâng ñaõ ñoàng yù. Teân truyeän do baø vôï ñaàu cuûa
oâng ñaët ra, ruùt töø moät baøi haùt, noù khoâng phuø hôïp vôùi noäi dung chuû
ñeà laø maáy. Ñoäc giaû nhieàu ngöôøi khoâng hieåu taïi sao laïi goïi laø The
Grapes Of Wrath, theo toâi bieát noù chæ ñöôïc nhaéc laïi coù moät laàn trong
toaøn boä taùc phaåm . . In the eyes of the hungry
there is a growing wrath, in the souls of the people the grapes of wrath are
filling and growing heavy, growing heavy for the vintage . . yù noùi
ngöôøi ngheøo ñoùi giaän döõ vì thöïc phaåm ñoå xuoáng soâng, ñieàn chuû phaãn
noä vì vuï muøa nho thaát baïi, laøm röôïu khoâng keát quaû. .
The Grapes Of Wrath khoâng phaûi chæ laø
moät taùc phaåm vaên chöông maø coøn laø moät taøi lieäu lòch söû coù giaù trò
veà xaõ hoäi kinh teá cuûa thôøi khuûng hoaûng vôùi ñaày ñuû döõ kieän chaân
thöïc vaø soáng ñoäng, nhöõng ngöôøi bò ñuïng chaïm ñaõ leân tieáng chæ trích
maïnh meõ vì nhöõng quyeàn lôïi rieâng tö cuûa hoï. Beânh vöïc cho nhöõng
ngöôøi noâng daân ngheøo ñoùi bò keát aùn khuynh taû, tuyeân truyeàn cho Coäng
saûn laø khoâng ñuùng vì beânh vöïc cho nhöõng ngöôøi ngheøo ñoùi khoâng phaûi
laø ñoäc quyeàn cuûa Coäng saûn, ñoù chæ laø chuïp muõ.
The Grapes Of
Wrath vaãn soáng maõi trong taâm khaûm cuûa ngöôøi ñoïc, hình aûnh Tom Joad,
moät ngöôøi huøng hieân ngang, can ñaûm ñöông ñaàu vôùi baïo löïc vì leõ phaûi,
coâng baèng vaø nhaân phaåm cuûa con ngöôøi. Ngöôøi Myõ raát
meâ nhöõng nhaân vaät “yeâng huøng”, khi noùi tôùi truyeän hoaëc phim, nhöõng
lôøi Tom töø bieät meï giaø thöôøng ñöôïc nhaéc tôùi nhö moät danh ngoân baát
huû.
. . Choã
naøo coù ñaáu tranh cho ngöôøi ngheøo ñoùi coù aên, con seõ coù maët! Choã naøo
coù coâng an caûnh saùt ñaùnh ngöôøi, con seõ tôùi nôi. .
Nhöõng lôøi aáy ñaõ rung caûm ngöôøi ñoïc
töø bao laâu nay, noù cuõng ñaõ khieán bao ngöôøi öùa leä vì chaân thöïc vaø
cao ñeïp bieát bao. John Steinbeck ñaõ thaønh coâng myõ maõn
vì taïo döïng ñöôïc moät maãu ngöôøi quaù ñeïp khieán cho taùc phaåm cuûa oâng
trôû leân myõ mieàu dieãm leä.
Naêm 1940 truyeän ñaõ
ñöôïc quay thaønh phim, haõng Twentieth Century Fox mua baûn quyeàn 70 ngaøn
ñoàng, cam keát giöõ nguyeân noäi dung xaõ hoäi cuûa taùc phaåm. Baát chaáp moïi phaûn ñoái, Darryl F. Zanuck thueâ Johnson, kyù
giaû vieát laïi truyeän phim vaø John Ford ñaïo dieãn. Sau naøy naøy
nhaø ñaïo dieãn cho bieát taïi queâ höông oâng beân AÙi Nhó Lan ngöôøi ta cuõng
truaát höõu ñaát ñai cuûa boïn taù ñieàn ngheøo khieán cho hoï lang thang ngoaøi ñöôøng ñoùi raùch y nhö boïn
Phim ñöôïc ñeà cöû 7
giaûi Oscars, Henry Fonda vai Tom Joad ñöôïc ñeà cöû nhöng khoâng truùng giaûi,
dieãn xuaát cuûa anh trong phim thaät laø tuyeät vôøi. Cuoái cuøng phim
chæ ñöôïc hai giaûi: Giaûi ñaïo dieãn John Ford vaø giaûi dieãn xuaát cho Jane
Darwell trong vai phuï meï Tom, sau naøy The Grapes Of Wrath ñaõ ñöôïc xeáp
trong soá möôøi phim hay nhaát moïi thôøi ñaïi (alltime best) cuûa Myõ, ñoàng
thôøi vôùi La Grande Illusion cuûa Phaùp ( quay 1937,
Jean Renoir) vaø Cuoán Theo Chieàu Gioù (1939), ba cuoán phim ñaõ ñaùnh daáu
böôùc tieán daøi cuûa ngheä thuaät thöù baåy cuoái thaäp nieân 30.
Maëc duø chæ laø phim ñen traéng ñôn sô
nhöng söï dieãn taû cuõng ñaày yù nghóa, vôùi kyõ thuaät thoâ sô non keùm töø
nöûa theá kyû qua nhöng giaù trò hieän thöïc cuûa noù thaät laø tuyeät vôøi,
nhôø taøi daøn caûnh cuûa nhaø ñaïo dieãn loãi laïc John Ford cuõng nhö dieãn
xuaát ñieâu luyeän cuûa caùc vai chính vai phuï töø treû em cho ñeán oâng giaø
baø caû. Maëc duø khoâng noùi leân ñöôïc nhieàu nhö taùc phaåm 600 trang nhöng
cuõng ñuû laøm soáng laïi moät giai ñoaïn ñen toái cuûa xaõ hoäi Myõ thôøi
khuûng hoaûng depression, noù theå hieän baèng caùch taû chaân noãi nhuïc nhaèn
cay ñaéng cuûa ñaùm di daân ñi tìm ñaát höùa bò kyø thò, khinh mieät, chaø
ñaïp, boùc loät xöông tuyû.
Ngöôøi ta boû bôùt ñi
nhöõng ñoaïn daøi doøng vaên töï vì phim aûnh khoâng theå quay saùt hoaøn toaøn
moät cuoán tieåu thuyeát traøng giang ñaïi haûi ñöôïc. Maëc duø ñôn sô ngaén goïn nhöng hình aûnh cuûa noù ñoâi khi laïi
hieän thöïc vaø linh ñoäng hôn taùc phaåm nhö caûnh boïn treû ñaùng thöông ñoùi
khaùt lem luoác theøm thuoàng mieáng aên vaây quanh baø cuï ñang naáu nöôùng
hoaëc caûnh traïi Hooverville, ngöôøi caûnh saùt baén thöôøng daân bò Casy
ñaùnh cheát giaác, hoaëc buoåi toái ôû traïi Hooper Ranch boïn an ninh ñaùnh
cheát Casy. Nhöõng hình aûnh soáng ñoäng aáy cho ta thaáy
moät xaõ hoäi coøn ñaày raãy baát coâng, ñaøn aùp, kyø thò ñòa phöông.
Trong truyeän gia ñình ôû traïi chính phuû
sau môùi sang traïi haùi ñaøo vaø cuoái cuøng ñi haùi boâng goøn, Tom Joad
troán ôû ngoaøi ñoàng nhöng trong phim ngöôøi ta ñoåi ngöôïc laïi, gia ñình ôû
traïi haùi ñaøo, Tom Joad ñaùnh cheát caûnh saùt vaø gia ñình troán ñeán traïi
cuûa chính phuû, trong truyeän chaøng töø bieät meï ngoaøi ñoàng nhöng trong
phim töø bieät meï taïi traïi chính phuû. Nhöng nhöõng lôøi chaøng töø bieät
meï ñaõ ñöôïc giöõ nguyeân vaên y nhö trong truyeän khoâng sai ñeán moät caâu
moät chöõ vì ngöôøi ta cho ñoù laø nhöõng lôøi hay nhaát yù nghóa nhaát cuûa
taùc phaåm.
Coù theå noùi ñaây laø moät cuoán phim
hieám hoi cuûa neàn ñieän aûnh Myõ vôùi giaù trò hieän thöïc khoâng khaùc gì
trong caùc phim xaõ hoäi YÙ, ngöôøi YÙ raát sôû tröôøng veà ñeà taøi hieän
thöïc xaõ hoäi vaø baây giôø nhaø ñaïo dieãn Trung Quoác Tröông Ngheä Möu cuõng
raát say meâ chieàu höôùng naøy vaø ñaõ ñaït ñöôïc nhöõng böôùc tieán raát xa.
Toâi chöa thaáy cuoán phim Myõ naøo hieän thöïc nhö vaäy, noù ñaõ laøm soáng
laïi chaëng ñöôøng gian khoå ñaày nöôùc maét maø xaõ hoäi Myõ ñaõ traûi qua cuøng nhöõng aûo
töôûng tan vôõ cuûa ñaùm di daân ñi tìm ñaát höùa.
The Grapes of wrath
cuõng laø tieáng noùi beânh vöïc cho nhaân quyeàn, nhaân vò cuûa nhöõng ngöôøi
thaáp coå beù hoïng ñaõ bò cheøn eùp, aùp böùc. khinh
thò tuûi nhuïc, ta khoâng theå naøo queân ñöôïc Tom Joad, hình aûnh cuûa ngöôøi
huøng ñöùng leân ñöông ñaàu vôùi baïo löïc vì coâng baèng, nhaân phaåm con
ngöôøi. Noù raát xöùng ñaùng ñöôïc xeáp
trong soá möôøi phim hay nhaát cuûa Myõ töø tröôùc ñeán nay, vôùi hình aûnh ñen
traéng ñôn sô nhöng ngheä thuaät laïi raát ñieâu luyeän, noäi dung caûm ñoäng
saâu saéc dieãn taû ñöôïc taát caû nhöõng noãi khoå ñau cuûa con ngöôøi, cuûa
xaõ hoäi loaøi ngöôøi. Tieáng khoùc ngheïn ngaøo cuûa baø meï
töø bieät con vaø nhìn chaøng ra ñi cuõng quaù ñuû ñeå noùi leân taát caû vaø
nhöõng lôøi chaøng töø bieät meï khieán cho khaùn giaû khoâng caàm ñöôïc nöôùc
maét.
. . Con seõ ôû khaép nôi, choã naøo meï
muoán tìm. Choã naøo coù ñaáu tranh cho ngöôøi ngheøo ñoùi
coù aên, con seõ coù maët. Choã naøo coù coâng an caûnh saùt ñaùnh
ngöôøi con seõ tôùi nôi. . .choã naøo coù tieáng cöôøi
cuûa treû em ñoùi khaùt khi thaáy böõa aên, khi ngöôøi daân aên mieáng baùnh
hoï laøm ra vaø ôû trong caên nhaø do hoï döïng leân, con seõ ñeán nôi. .
Troïng Ñaït