|
|
||
|
If you cannot
read this page please click
HERE and follow instructions to download free VNI
fonts..
Chæ daån caùch
download font VNI mieån phí ñeå ñoïc Ñaëc san Vieät Voõ Ñaïo: click Chæ daån
THEO
GIOØNG
Troïng Ñaït
Ñaây laø moät taäp nghò luaän veà vaên
chöông maø taùc giaû khieâm toán goïi laø Vaøi YÙ Nghó Veà Vaên Chöông goàm 17
baøi trình baày nhöõng yù kieán cuûa oâng baøn veà nhöõng vaán ñeà cuûa vaên
chöông nhö tieåu thuyeát, ñoäc giaû, nhaø vaên, nhaân vaät, caûm höùng. . . OÂng Phaïm Theá Nguõ cho ñaây laø moät taäp lyù thuyeát vaên ngheä
ñoäc nhaát cuûa Töï Löïc vaên ñoaøn vaø cuûa caû neàn vaên chöông Vieät
Nhöõng baøi nghò luaän treân ñaây ñaõ
ñöôïc ñaêng raûi raùc trong hai tôø baùo Ngaøy Nay vaø Chuû Nhaät töø
1939-1940, ñaõ ñöôïc xeáp theo thöù töï thôøi gian khi
in thaønh saùch, xin sô löôïc döôùi ñaây.
NHÖNG YÙ NGHÓ NHOÛ
Thaïch Lam noùi pheâ bình cuõng khoù
nhö saùng taùc, moät nhaø pheâ bình gioûi cuõng hieám nhö nhaø vaên vieát
truyeän gioûi, nhaø pheâ bình gioûi caàn coâng bình,hieåu
ngöôøi khaùc. Coù nhaø pheâ bình daày voø moät taùc phaåm,
duøng noù laøm moät caùi böïc ñeå nhaåy ñi xa.
Nhaø pheâ bình khoâng coù nhieäm vuï
tìm taøi naêng môùi, nhöng phaûi löu yù nhöõng taùc phaåm ñaàu tay ñeå tìm ra moät
saéc thaùi rieâng maëc duø coøn non nôùt.
Beân ta coù nhieàu
nhaø ngöôøi vieát vaên, laøm thô khoâng chòu hoïc hoûi cöù vieát cho xong.
Nhaø vaên giaù trò thöôøng caàn chaêm
soùc vaên chöông cuûa mình, ít khi töï baèng loøng vôiù mình
.
Nhaø vaên phaûi coù söï rung caûm thaät
môùi khoâng bò rôi vaøo choã ngheøo naøn vay möôïn, khoâng bao giôø baét chöôùc
moät hình aûnh neáu maét mình khoâng thaáy: “Loâng maøy thieáu nöõ gioáng nhö
neùt xuïaân sôn”
Söï thaønh thöïc chöa ñuû cho ngheä
thuaät, moät ngheä só khoâng thaønh thaät chæ laø moät thôï gioûi kheùo tay.
Treân ñaây laø nhöõng
yù kieán ngaén nguûi cuûa Thaïch Lam veà pheâ bình. Theo
oâng pheâ bình khoâng deã nhö ngöôøi ta töôûng, nhaø pheâ bình gioûi cuõng raát
hieám vaø caàn coù nhieàu ñöùc tính.
Ngöôøi vieát vaên, laøm thô phaûi hoïc
hoûi nhö ngöôøi ñi buoân phaûi khoù nhoïc, hoïc ngheà. . .
OÂng raát chuù troïng vaøo söï thaønh thaät cuûa ngöôøi ngheä
só.
SÖÏ BEÀN VÖÕNG CUÛA MOÄT TAÙC PHAÅM
(Nhaân cuoán Toá
Taâm tuïc baûn)
Theo Thaïch Lam chæ coù hai loaïi taùc
phaåm:
-Ñöôïc löu truyeàn maõi maõi, vöôït
thôøi gian, caøng veà sau caøng noåi tieáng.
-Chæ noåi tieáng nhaát thôøi roài chìm
vaøo queân laõng, söï löïa choïn cuûa thôøi gian raát nghieâm khaéc vaø coâng
baèng.
Toá Taâm cuûa Hoaøng
Ngoïc Phaùch, môùi ra ñôøi ñöôïc hoan ngheânh nhieät lieät nhöng nay khoâng
thaáy ai nhaéc ñeán. Cuoäc keùn choïn cuûa thôøi gian
ñaõ loaïi cuoán truyeän ñoù vì ngheä thuaät khoâng beàn, taâm lyù hôøi hôït.
Moát cuûa Toá Taâm laø
phong traøo laõng maïn cuoái muøa laáy ôû phong traøo laõng maïn theá kyû 19
vaên chöông Phaùp.
Nay caùc nhaø vaên ñua
nhau vieát truyeän xaõ hoäi nhöng chæ nhöõng cuoán naøo coù ngheä thuaät chaéêc
chaén vaø suy xeùt ñeán nhöõng tính tình baát dieät cuûa loaøi ngöôøi môùi beàn
maõi maõi.
Nhaø vaên phaûi nhìn
saâu vaøo taâm hoàn mình ñeå tìm nhöõng tính tình caûm giaùc thaønh thöïc.
Thaïch Lam ñeà cao nhöõng taùc phaåm tröôøng toàn baát töû vaø chæ trích
nhöõng ngöôøi vieát hôøi hôït, theo thôøi chæ taïo
ñöôïc nhöõng taùc phaåm moûng manh. OÂng cuõng ñeà caäp ñeán
nhöõng loái saùng taùc ñeå saùch cuûa mình ñöôïc löu truyeàn maõi maõi.
CAÙI HAÏI CUÛA VAÊN CHÖÔNG
Thaïch Lam daãn lôøi pheâ bình cuoán
truyeän cuûa Jolan Foldeøs cuûa Jean Pierre Maxence: Caùc tieåu thuyeát gia
Phaùp chæ thích nhöõng cöû chæ anh huøng maø khoâng chuù troïng vaøo taâm lyù
nhaân vaät, caùc nhaø vaên khoâng bieát nhìn cuoäc ñôøi, ñoåi thay vôùi cuoäc
ñôøi, khoâng dieãn taû ñöôïc nhöõng chi tieát, söï kieän. . .
ÔÛ An nam ta, nhieàu nhaø vaên bò aùm
aûnh bôûi vaên chöông duøng nhöõng caâu boùng baåy xa hoa, nhöõng cöû chæ anh
huøng khoâng chòu ñi saâu phaân tích cuoäc ñôøi, gaùn cho nhöõng nhaân vaät
caùi ñeïp ñeõ, haøo hieäp. . .trong caùc baøi töïa,
hoï baày toû moät luaän ñeà, lyù thuyeát . . . ngöôøi ta chæ chuù yù xem taùc
giaû coù dieãn ñaït ñöôïc noù khoâng.
Thaïch Lam chæ trích loái vaên chöông hoa
myõ, giaû taïo, theo oâng ñoù laø moät ñieàu tai haïi,
caùi hay caàn phaûi laøm cuûa vaên chöông laø dieãn taû ñöôïc, noùi leân ñöôïc.
VAØI YÙ KIEÁN VEÀ TIEÅU THUYEÁT
Maáy naêm nay xuaát hieän nhieàu tieåu
thuyeát, ñoäc giaû cuõng taêng: ngöôøi ta ñoïc tieåu thuyeát ñeå tìm xeùt
nhöõng traïng thaùi taâm hoàn beân trong cuûa mình, tieåu thuyeát giuùp cho
ñôøi soáng beân trong ñöôïc doài daøo, saâu saéc. Ñoïc tieåu thuyeát ñeå nghó
ngôïi suy xeùt tìm trong yù nghó nhaân vaät nhöõng tö töôûng cuûa mình.
Tieåu thuyeát töø xöa ñeán nay laø theå
vaên ñöôïc öa chuoäng nhaát, tröôùc ñaây ta chæ coù raát ít tieåu thuyeát vaø chæ phoûng dòch
cuûa Taàu sau baét chöôùc Taàu nhö Caønh Leâ Ñieåm Tuyeát, Toá Taâm, Tuyeát
Hoàng Leä Söû. . Quan nieäm hoài aáy vai chính hoaøn toaøn, toaøn laø nhöõng
anh huøng lieät nöõ, trai taøi gaùi saéc, traùi trung hieáu, gaùi ñoan trinh. . .caùi ñöùc bao giôø cuõng thaéng. Tieåu
thuyeát hoài aáy chæ coù giaù trò luaân lyù laïi raát daøi, ña soá nhaït nheõo
voâ vò, keát cuïc toát ñeïp.
Roài ñeán thôøi kyø tieåu thuyeát coù
keát cuïc xaáu nhö tình duyeân tan vôõ, bi thöông ñau khoå.
. . nhö beå oan, beå khoå, thuyeàn tình beå aùi. . thi
nhau xuaát baûn. . caû hai loaïi tieãu thuyeát luaân
lyù vaø bi quan ñeàu khoâng ñuùng vôùi cuoäc ñôøi. Söï soáng
phieàn phöùc hôn. Baùo Phong Hoaù phaù boû caùc leà loái cuõ duøng saùo
ngöõ ñeå thay vaøo baèng loái vaên giaûn dò, bình daân. . .
Phong Hoaù phaán ñaáu ña saàu ña caûm. . ñaùnh tan caùi vaên chöông saàu thaûm ñi gaây moät neàn vaên
môùi.
Phong traøo gì ôû
nöôùc ta cuõng ñeàu noâng caïn, taâm hoàn ngöôøi ta laø vaät khoù bieát.
Vaên chöông nöôùc ta töø 1935 trôû ñi coù hai phong traøo: bình daân, xaõ hoäi-
nhieàu ngöôøi vieát veà bình daân nhöng giaû taïo khoâng coù thaät- vaên chöông
chæ coù khi nhaø vaên ôû ñaùm bình daân maø ra, caùc nhaø vaên bình daân chæ
phoâ baày nhöõng hình aûnh saùo, taâm lyù noâng noåi bòa ñaët. Phong traøo thöù
hai: tieåu thuyeát luaän ñeà thi nhau xuaát baûn, keát cuïc giaû doái, caùc
nhaø vaên ñua nhau noùi ñeán thanh nieân truïy laïc nhöng ñoù chæ laø yù nghó,
taâm lyù cuûa taùc giaû khoâng phaûi taâm lyù cuûa boïn thanh nieân.
Nhaø vaên phaûi suy
xeùt taâm hoàn mình roài môùi hieåu taâm traïng ngöôøi khaùc. Chuùng ta
khoâng caàn baét chöôùc ai, cöù dieãn taû caùi taâm hoàn An
Trong baøi naøy ta thaáy roõ khuynh
höôùng hieän thöïc vaø taâm lyù Thaïch Lam, oâng chæ trích caùc loái tieåu
thuyeát luaân lyù vay möôïn cuûa Taàu, trung hieáu, tieát nghóa Tuyeát Hoàng
Leä Söû , tieåu thuyeát ña saàu ña caûm . . laø giaû
taïo. Caû ñeán nhöõng nhaø vaên bình daân cuõng chæ laø hôøi hôït giaû taïo,
hoï khoâng soáng hoaø mình hoaëc theo saùt ñaùm bình
daân ngheøo khoå, nhöõng ñieàu maø hoï phoâ dieãn chæ laø saùo ngöõ, tieåu
thuyeát luaän ñeà cuõng chæ laø saùo ngöõ. Theo oâng nhaø
vaên phaûi ñaøo saâu taâm hoàn mình roài töø ñoù seõ bieát taâm lyù ngöôøi
ngoaøi. Höôùng noäi, trôû veà vôùi taâm traïng cuûa
nhaø vaên môùi chính laø ngheä thuaät vì ngheä thuaät laø phaûn aûnh trung thöïc
cuûa taâm hoàn, cuûa ñôøi soáng.
QUAN NIEÄM TRONG TIEÅU THUYEÁT
Khuynh höôùng tieåu thuyeát baây giôø
laø raát gaàn söï soáng ñeå linh hoaït nhö cuoäc ñôøi, tieåu thuîeát do saùng
taùc cuûa trí töôûng töôïng nhöng ngöôøi ta muoán noù phaûi hôïp leõ phaûi.
Xaây döïng vai chính hoaøn toaøn laø sai laàm: ngöôøi raát toát coù theå giaän
döõ, taøn aùc vaø ngöôïc laïi, nhaø ngheä só gioûi phaûi taïo ñöôc nhöõng nhaân
vaät thaät vaø hoaït ñoäng. Maurice Barres noùi moät cuoán tieåu thuyeát hay
laø moät tieåu thuyeát ñaõ laøm cho ta rung ñoäng.
Nhaø vaên phaûi laøm soáng laïi caùi
khoâng khí bao boïc vai chính, caùc taùc giaû Nga, Anh chuù yù tôùi nhöõng caùi
chi tieát nhoû neân noùi chung hay hôn. Tieåu thuyeát Phaùp xeáp ñaët chaët cheõ quaù khoâng ñi saâu vaøo
taâm hoàn ta, vaên chöông Phaùp vaên chöông trí thöùc, saùng suûa, ñeïp ñeõ.
. Andreù Gide cho nhö theá laø moät söï giaû doái.
Thaïch Lam chæ trích tieåu thuyeát
luaän ñeà cho raèng caùc nhaân vaät vaø taâm lyù phaûi theo
yù ñònh cuûa mình ñeàu ít giaù trò, ñeàu khoâng thaät, theo taùc giaû ta phaûi
laáy baøi hoïc ôû trong ñôøi chöù khoâng buoäc cuoäc ñôøi theo luaän ñeà cuûa
mình.
Nhaø ngheä só tröôùc heát phaûi laøm thaät
ñaõ, söï thaät bao giôø cuõng giaûn dò, phaûi boû heát caùi saùo keâu to maø
roãng, nhöõng caùi giaû doái ñeïp ñeõ, ñi tìm caùi
giaûn dò caùi saâu saéc vaø caùi thaät.
Cuõng nhö trong baøi tröôùc ôû ñaây
Thaïch Lam chæ trích caùi haøo nhoaùng cuûa saùo ngöõ, ca ngôïi nhöõng nhaân
vaät thaät, caùc vai phuï phaûi phuø hôïp vôùi cuoäc ñôøi, thöïïc teá bao quanh
vaø theo oâng tieåu thuyeát luaän ñeà raát ít giaù trò vì noù khoâng thaät,
taùc giaû khoâng laáy baøi hoïc trong cuoäc ñôøi traùi laïi baét cuoäc ñôøi
theo luaän ñeà mình, baét nhaân vaät phaûi theo yù ñònh cuûa mình, ñoù chæ laø
moät ngheä thuaät giaû taïo.
Söï thöïc tieåu thuyeát luaän ñeà
(roman aø theøse) baûn thaân noù khoâng coù gì laø phaûn ngheä thuaät maø vaán
ñeà laø ngöôøi vieát coù dieãn taû ñöôïc moät caùch coù ngheä thuaät hoaëc rung
caûm ñöôïc ngöôøi thöôûng thöùc hay khoâng vì haàu heát nhöõng taùc phaåm lôùn,
nhöõng truyeän ñoaït giaûi Nobel ñeàu mang moät luaän ñeà, chuû ñeà naøo ñoù,
moät taùc phaåm ñöôïc coi laø sieâu ngheä thuaät phaûi noùi leân, theå hieän
ñöôïc moät chuû ñeà, moät yù nghóa naøo ñoù thí duï nhö nhaân baûn, tình
thöông chaúng haïn.
Qua hình aûnh Ñoaïn Tuyeät, Laïnh
Luøng, Nöûa Chöøng Xuaân. . . nhieàu ngöôøi töôûng raèng moïi tieåu thuyeát
tieåu thuyeát luaän ñeà ñeàu laø giaû taïo, göôïng eùp mang ñaày nhöõng kòch
tính, keùm giaù trò vaên chöông. Noùi nhö vaäy thì oan cho
tieåu thuyeát luaän ñeà quaù. Reùssurection, cuoán tröôøng thieân tieåu
thuyeát baát huû cuûa Tolstoi, daøi gaáp boán gaáp naêm laàn Ñoaïn Tuyeät, moät
coâng trình vaên hoaù cuûa nhaân loaïi
ñöôïc vieát trong chín naêm, söûa ñi söûa laïi nhieàu laàn. Tolstoi ñaõ nghieân
cöùu luaät phaùp, tham döï caùc phieân toøa, ñi thaêm caùc chaëng ñöôøng ñeán
Taây baù Lôïi AÙ. . . ñeå taïo cho taùc phaåm moät giaù trò hieän thöïc, soáng
ñoäng vaø Reùssurection cuõng chæ laø tieåu thuyeát luaän ñeà, chæ trích neàn
tö phaùp, giai caáp quí toäc, giaùo hoäi döôùi trieàu Nga hoaøng . . vaø beânh vöïc cho nhöõng ngöôøi noâng daân Nga cuøng khoå. Laõo Ngö OÂng Vaø Bieån Caû cuûa Hemingway, Nobel 1954, dieãn taû
vaø ca ngôïi yù nghóa söï phaán ñaáu cuûa con ngöôøi vôùi ñònh meänh ñeán cuøng
chæ laø moät taùc phaåm luaän ñeà. Giôø Thöù Hai Möôi
Naêm cuûa Gheorghiu, taùc phaåmvaên chöông tuyeät vôøi nhaát cuûa theá kyû,
keát aùn gay gaét söï taøn phaù vaø moái nguy haïi cuûa neàn vaên minh cô khí
cuõng laø moät tieåu thuyeát luaän ñeà.
Trôû laïi Ñoaïn Tuyeät, chuùng ta ñaõ
nghe raát nhieàu dö luaän pheâ bình ñua nhau ñaû kích caùi khoâng khí giaû
taïo, göôïng eùp cuûa taùc phaåm, coù ngöôøi cho nhöõng nhaân vaät cuûa Ñoaïn
Tuyeät chæ toaøn laø nhaân vaät noäm (Phaïm Theá Nguõ). . ñeán
ñoä sau naøy khoaûng naêm 1960 Nhaát Linh phaûi leân tieáng thöøa nhaän söï
thieáu ngheä thuaät cuûa tieåu thuyeát luaän ñeà. Nhöng vaán ñeà ñaët ra laø
noù coù giaù trò hieän thöïc hay khoâng? Hoài thaäp
nieân 30, 40 Ñoaïn Tuyeät ñaõ töøng laø saùch goái ñaàu giöôøng cuûa giôùi phuï
nöõ vì ngöôøi ta thaáy thaân phaän cuûa mình trong taùc phaåm. Söï kieän
chöùng toû raèng ít ra truyeän ñaõ phaûn aûnh ñöôïc söï taùc yeâu taùc quaùi
cuûa moät thôøi phong kieán ñaõ qua maø coù theå söï xaây döïng nhaân vaät
göôïng eùp khoâng töï nhieân cho laém nhöng khuynh höôùng a dua ñaõ khieán cho
ngöôøi ta cöù huøa nhau chæ trích, ñaû phaù maø khoâng chòu thöøa nhaän giaù
trò hieän thöïc cuûa noù ôû moät khía caïnh naøo ñoù, loái pheâ bình ñaû phaù
nhaát laø ñaû phaù coát truyeän chæ laø moät vieäc quaù deã daøng ai cuõng laøm
ñöôïc caû.
Thöïc teá chöùng toû nhaän xeùt cuûa
Thaïch Lam vaø nhieàu nhaø pheâ bình khoâng ñuùng laém vì tieåu thuyeát luaän
Ñeà cuûa Töï Löïc vaên ñoaøn nhö Nöûa Chöøng Xuaân, Ñoaïn Tuyeät, Laïnh Luøng.
. . laïi baùn raát chaïy. Ngöôøi ñoïc, nhaát laø phuï nöõ ñaõ thaáy hình aûnh
thaân phaän cuûa mình trong taùc phaåm vaø ñoù chính laø giaù trò hieän thöïc
cuûa truyeän, coù theå laø caùch saép ñaït nhaân vaät khoâng ñöôïc töï nhieân
cho laém nhöng ít ra ñaõ thoaû maõn ñöôïc söï nhaän ñònh cuûa ngöôøi thöôûng
thöùc, ngöôïc laïi truyeän cuûa Thaïch Lam laïi baùn raát chaäm, khoù baùn hôn.
. vaø nhö vaäy hieän thöïc quaù coù ñuû khaû naêng
loâi ñoäc giaû hay khoâng? ñaõ goïi laø tieåu thuyeát
ta phaûi thöøa nhaän söï hieän dieän cuûa trí töôûng töôïng, chaúng theá maø
ngöôøi Myõ ñaõ goïi noù laø fiction, giaû töôûng. . Toâi coâng nhaän söï giaû taïo göôïng eùp
cuûa taâm lyù nhaân vaät vaø dieãn tieán coát truyeän trong Ñoaïn Tuyeät, Laïnh
Luøng. . . song
veà toång theå ta khoâng theå phuû nhaän hoaøn toaøn tieåu thuyeát luaän
ñeà veà giaù trò vaên chöông cuõng nhö caûi caùch xaõ hoäi ñöôïc.
NHÖÕNG NGÖÔØI ÑOÏC TIEÅU THUYEÁT
Coù hai haïng ñoäc giaû chính: haïng
chæ coát xem coát truyeän vaø haïng coát truyeän ñeå suy nghó, tìm trong saùch
nhöõng taâm traïng gioáng taâm hoàn mình.
Haïng treân chæ coát xem truyeän khoâng
caàn caâu vaên, yù töôûng, hoï chæ chuù troïng ñeán coát truyeän ly kyø thoâi,
phaàn nhieàu laø caùc baø, hoï khoâng nhaän
ñöôïc caâu vaên hay, yù töôûng thaâm saâu, hoï xem tieåu thuyeát cuõng
nhö aên, chæ coát aên cho no. Beân Taây phöông ra ñôøi vaên chöông thoaùt ly:
maïo hieåm, phieâu löu, trinh thaùm, nay ôû trong nöôùc ta truyeän kieám hieäp
raát thònh haønh.
Haïng thöù hai theo ñuoåi caùi ñeïp, bieát
thöôûng thöùc caâu vaên, hoï khoâng chuù yù coát truyeän. Hoï
cuõng ñoïc ñeå giaûi trí nhöng giaûi trí thanh nhaõ laøm cho taâm hoàn hoï trôû
neân doài daøo, coi ñoïc saùch nhö caùi thuù thaàn tieân nhaát ñeå luyeän cho
taâm hoàn hoï theâm phong phuù. Hoï chuù troïng xem
taâm lyù nhaân vaät coù ñuùng hay khoâng, caùch dieãn taû taâm lyù cuûa taùc
giaû ra sao. . .Hoï
laø möïc thöôùc ño tình ñoä vaên chöông, hoï nhieàu thì vaên chöông seõ theâm
phong phuù giaù trò, hoï laø baïn tri kyû cuûa caùc nhaø vaên chaân chính vaø
nhöõng taùc phaåm xuaát saéc khoâng bò mai moät.
Thaïch Lam phaân ra hai haïng ñoäc giaû,
haïn bình daân vaø trí thöùc, haïng bình daân chæ chuù yù ñeán coát truyeän,
hoï öa thích trinh thaùm kieám hieäp, phieâu löu. .
.vaø haïng ñoäc giaû trí thöùc, taùc giaû nhaán maïnh vaøo vieäc ñoïc saùch,
nhöõng haïng ñoäc giaû trí thöùc seõ thuùc ñaåy saùng taùc vaên chöông, oâng
cuõng chuù troïng moät laàn nöõa vaøo vieäc moâ taû taâm lyù nhaân vaät cho ñoù
laø troïng taâm giaù trò cuûa vaên chöông.
MOÄT VAØI YÙ NGHÓ .
. . .
“Vaên Chöông” Trong Caâu
Vaên Vaø Trong YÙù Töôûng
Coù nhieàu nhaø vaên
luùc naøo cuõng noùi ñeán caùc thöù hoa, maàu saéc, caây coû, aán ñaày hoa vaøo
trong vaên neân ñaõ trôû thaønh saùo ngöõ “beân bôø ngaøn lieãu ruû mình trong
söông laïnh”. Caùi ñeïp man maùc khaép trong vuõ truï, nhaø vaên phaûi
phaùt bieåu caùi ñeïp ôû choã maø khoâng ai ngôø tôùi. . . .
Caùi ñeïp khoâng phaûi chæ ôû hoa thôm
coû laï maø ôû caû ngay trong nhöõng buùp laù non, söùc soáng maïnh meõ. . . vaên chöông cuõng nhö myõ thuaät, noù cuõng coù moát
(mode), tuøy thôøi.
Caùi Hoaøn Toaøn Laïnh
Leõo
Ngöôøi bao giôø cuõng coù caùi hay
caùi dôû, heøn yeáu, chính vì vaäy maø trôû neân deã thöông, deã meán, caùi
hoaøn toaøn thì raát laïnh leõo, nhaân
vaät maø hoaøn toaøn laïi khoâng ñöôïc caûm tình cuûa ngöôøi ñoïc. Tieåu thuyeát xöa khieán ta laõnh ñaïmvì nhaân vaät hoaøn toaøn
quaù khoâng coù nhöõng heøn yeáu baên khoaên, söï bòa ñaët duø hoaøn toaøn
cuõng khoâng bao giôø baèng söï thaät. Cuoäc soáng
luoân luoân ñoåi thay nhö gioøng soâng chaûy maõi khoâng ngöøng, nhaø vaên tìm
ôû ñoù ñeå phaùc hoïa tröôùc caùi xaõ hoäi saép ñeán.
Thaïch Lam noùi veà caùi ñeïp cuûa vaên
chöông, nhieàu nhaø vaên öa saùo ngöõ nhö hoa nôû röïc rôõ, beân ngaøn lieãu ruû . . theo oâng caùi ñeïp khoâng phaûi
chæ ôû saéc hoa röïc rôõ maø ôû khaép moïi nôi, khaép hang cuøng ngoõ heûm.
Coâng vieäc cuûa nhaø vaên laø phaûi tìm ra caùi ñeïp ñoù nhö trong Haø Noäi
Baêm Saùu Phoá Phöôøng, Thaïch Lam tìm thaáy nhöõng caùi hay, caùi ñeïp trong
caùc moùn quaø rong, veà nhaân vaät, oâng chæ trích loái xaây döïng nhaân vaät
hoaøn toaøn vì deã laøm cho ngöôøi ta chaùn, noù giaû taïo khoâng loâi cuoán
ñöôïc ngöôøi ñoïc. .
TIEÅU THUYEÁT ÑEÅ LAØM GÌ?
Coù ngöôøi cho ñoïc
ñeå giaûi trí, ñeå thoaùt ly cuoäc ñôøi teû moïn haøng ngaøy, thoaùt ly hoaøn
caûnh tham döï nhöõng cuoäc phieâu löu. Nhöng tieåu thuyeát coøn ñem
laïi cho ta nhöõng thoûa nguyeän khaùc: daïy ta bieát soáng, bieát sung söôùng.
Ngöôøi An Nam ta soáng teû ngaét phaúng laëng nhö
nöôùc ao tuø. Ñôøi soáng caàn laø caùi ñôøi soáng beân trong,
ñôøi soáng beân trong cuûa chuùng ta raát ngheøo naøn baïc nhöôïc.
Tieåu thuyeát seõ ñem söï phong phuù
ñeán cho taâm hoàn ta, ta seõ taäp caûm suùc saâu sa,
bieát rung ñoäng tröôùc caùi ñeïp cuûa trôøi ñaát, nhöõng haønh vi cao quí cuûa
caùc nhaân vaät. Tieåu thuyeát laøm naåy nôû tình yeâu thöông
baèng caùch baày toû nhöõng ñieàu baát coâng cuûa cuoäc ñôøi. Tieåu
thuyeát laøm cho ta sung söôùng hôn nöõa, laøm ta ham muoán yeâu, yeâu moïi
ngöôøi, yeâu moïi vaät. . coøn gì sung söôùng hôn,
nhaø vaên coù taøi laø nhaø vaên dieãn taû thaáu ñaùo taâm lyù uyeån chuyeån
cuûa con ngöôøi.
Trong baøi naøy Thaïch Lam ñeà caäp
ñeán nhöõng lôïi ích cuûa tieåu thuyeát, khoâng phaûi noù chæ laø moân giaûi
trí maø xa hôn theá! noù laø cho ta yeâu cuoäc soáng
rung ñoäng vôùi cuoäc soáng, bieát sung söôùng. Tieåu thuyeát dieãn taû caùi
taâm lyù uyeån chuyeån cuûa con ngöôøi khieán ta taäp ñöôïc nhöõng caûm suùc
saâu sa, noù moâ taû nhöõng baát coâng cuoäc ñôøi seõ laøm naáy nôû tình thöông
yeâu trong loøng chuùng ta khieán ta ham muoán yeâu, taùc giaû ca ngôïi nhöõng
lôïi ích veà tinh thaàn maø tieåu thuyeát mang laïi cho ta tröôùc cuoäc soáng
teû nhaït, phaúng laëng naøy.
NGÖÔØI
NHAØ QUEÂ TRONG VAÊN CHÖÔNG
Nay coù nhieàu cuoán
tieåu thuyeát veà daân queâ ra ñôøi. Hình aûnh ngöôøi nhaø queâ ôû ñaây
khaùc vôùi ngöôøi daân queâ thöïc, ngöôøi daân queâ trong tieåu thuyeát coù
nhöõng ñöùc tính vaø taät xaáu maø daân queâ thöïc khoâng coù: naøo coâ thoân
nöõ ngaây thô, chaát phaùc, yeâu chaân thöïc trong khung caûnh eâm ñeàm, nhöõng
coâng vieäc thanh thoaùt, giaûn dò, vaø nhaø vaên khaùc laïi trình baày thoân
queâ nhö ñòa nguïc toaøn laø nhöõng ñeø neùn, aùp böùc, söï quan saùt khoâng
phaûi deã daøng . . . Thaïch Lam chæ trích caû hai caùi nhìn veà thoân queâ keå
treân, noù khoâng neân thô maø cuõng chaúng phaûi chòu taát caû moïi ñoïa ñaày,
nhaø vaên phaûi hoaø mình phaûi soáng vôùi ngöôøi daân queâ môùi tìm ra ñöôïc
nhaân vaät ñích thöïc cho mình .
CUOÄC ÑÔØI NGHEÄ SÓ
Taûn Ñaø maát ñöôïc ba
thaùng, höôûng öùng baùo chí keâu goïi nhöõng ngöôøi yeâu vaên Taûn Ñaø töø
Baéc chí
ÔÛ nöôùc ta, saùch vôû baùo chí môùi
boät maïnh töø 1933 trôû ñi, ngöôøi ñoïc vaãn coøn ít, ngöôøi mua saùch ít,
thueâ, möôïn nhieàu, moät cuoán in vaøi nghìn baûn, nhaø in, xuaát baûn ñöôïc
lôøi nhieàu, nhaø vaên khoâng ñöôïc bao nhieâu, nhaø vaên ta khoâng töï nuoâi
noåi mình.
Trong baøi naøy Thaïch
Lam nhaân caùi cheát Taûn Ñaø noùi veà nhöõng noãi khoù khaên cuûa nhaø vaên,
moät nhaø thô noåi tieáng ñöôïc nhieàu ngöôøi öa chuoäng nhö Taûn Ñaø cheát
trong caûnh ngheøo. Theo oâng nhaøvaên nöôùc ta khoâng
nuoâi noåi mình, lôïi töùc thaáp quaù vaø oâng ao öôùc.
Mua
saùch, quí saùch, ñoù laø caùch coâng hieäu nhaát ñeå naâng ñôõ nhöõng taøi
naêng thaát voïng vaø khieán cho neàn vaên chöông cuûa nöôùc nhaø ñeán choã
thònh vöôïng vaø phong phuù.
MOÄT VAØI YÙ KIEÁN
Nhaø vaên phaûi
bieát quan saùt caû beà ngoaøi beà trong nöõa. Coù
nhieàu nhaø vaên quan nieäm ngöôøi ngheä só phaûi chôi bôøi, truïy laïc.
. ñeå taâm trí saùng suoát, söï thaät chôi bôøi khoâng caàn cho ngheä thuaät
chuùt naøo, keû khoâng coù taøi duø chôi bôøi truïy laïc ñeán ñaâu khoâng naûy
nôû ra taøi ñöôïc, coù nhaø vaên töôûng phaûi ñi nhieàu, laên loän ñoù ñaây,
söï thöïc khoâng caàn cuoäc ñôøi bao boïc quanh ta cuõng cho ta thöøa taøi
lieäu.
Nhieàu nhaø vaên
khoâng daùm nhìn vaøo söï thaät. Hoï sôï söï thaät, taû caûnh bòa ñaët,
nhaân vaät coù nhöõng khuoân saùo taâm lyù, hoï traùnh nhìn caû taâm hoàn cuûa
hoï, nhaø vaên taû caùi khoå cuûa ngöôøi nhaø queâ bò boùc loät, ñeø neùn . . .
. nhöng nhaø vaên khoâng chuù troïng gì tôùi yù nghó,
tö töôûng cuûa ngöôøi nhaø queâ.
Qua moät loaït baøi keå treân, chuùng ta
thaáy Thaïch Lam luoân luoân chuù troïng
ñeán söï moâ taû noäi taâm nhaân vaät, oâng cho raèng duø taû veà ngöôøi
ngheøo, ngöôøi sang, daân queâ, daân tænh, ngöôøi vieát phaûi luoân löu yù ñeán
taâm traïng cuûa nhaân vaät, phaûi nhìn vaøo söï thaät.
SOÁ PHAÄN CAÙC TAÙC PHAÅM VAÊN CHÖÔNG
Nhieàu taùc phaåm
môùi ra khoâng baùn ñöôïc, neáu chuùng laø nhöõng taùc phaåm giaù trò coù theå
ñöôïc haäu theá hoan ngheânh, haäu theá seõ ñaùnh giaù laïi ñuùng möùc. Nhieàu taùc phaåm giaù trò, nhieàu taùc phaåm giaù trò môùi ra bò
chæ trích, ñoäc giaû laõnh ñaïm. Caùc nhaø pheâ bình
coù theå nhaàm nhöng thôøi gian troâi qua, taùc phaåm seõ ñöôïc ñaùnh giaù
coâng baèng.
Moät
ngöôøi coù theå nhaàm, moät theá heä coù theå nhaàm, chöù nhaân loaïi khoâng
theå nhaàm ñöôïc nhö AndreùMaurois ñaõ noùi. Tuy ñeán luùc aáy thì phaàn
thöôøng taùc giaû khoâng coøn soáng nöõa
Nhaän ñònh cuûa Thaïch Lam coù theå ñuùng
vôùi moät soá tröôøng hôïp thí duï cuoán Moby Dick cuûa Herman Melville, taùc
giaû Myõ vieát 1851 maõi ñeán 1920 môùi ñöôïc chuù yù vaø cho ñeán 1940 ngöôøi
Myõ môùi coâng nhaän oâng coù thieân taøi, khi aáy treân theá giôùi cuõng bieát
tieáng oâng. Ngay chính Thaïch Lam thaäp nieân 30, 40 saùch cuûa oâng baùn raát
chaäm nhöng nay ñaõ ñöôïc ñoäc giaû vaø giôùi pheâ bình ñaùnh giaù laïi.
Baøi naøy taùc giaû
trình baày khoâng ñöôïc saùng suûa cho laém, oâng ñöa nhieàu daãn chöùng mô hoà
luoäm thuoäm laøm cho ngöôøi ñoïc raát boái roái.
VAØI YÙ NGHÓ VEÀ SÖÏ ÑOÏC SAÙCH
Ñoïc saùch ñoái vôùi chuùng ta baây
giôø laø phöông phaùp hay nhaát ñeå hieåu bieát theâm. Töø
tröôùc ñeán nay chuùng ta baét ñöôïc cuoán naøo thì ñoïc cuoán naáy, neáu ñoïc
coù phöông phaùp seõ lôïi ích nhieàu hôn. Nhieàu nhaø
vaên ñoïc saùch roài laáy yù cuûa taùc giaû khaùc laøm cuûa mình, ñoïc theá
khoâng coù lôïi gì. Phaûi ñoïc theá naøo ñeå saùch chæ
daïy cho ta bieát suy nghó vaø nhaän xeùt cuoäc ñôøi, ta caûm thaáy caùi thuù
voâ song khi thaáy trong saùch nhöõng ñieàu maø ta ñaõ baên khoaên tröôùc ñaây.
Ta luoân luoân toû ra moät ñoäc giaû
hoaït ñoäng nghóa laø khoâng hoaøn toaøn bò ñoäng tröôùc taùc giaû khaùc. Ñoïc saùch vöøa laø caùi ham thích, vöøa laø coâng vieäc ích lôïi.
Thaïch Lam chuû tröông ñoïc ñeå tieáp thu nhöõng caùi hay cuûa taùc giaû khaùc nhöng vaãn giöõ
ñöôïc ñoäc laäp cuûa mình.
CAÛM HÖÙNG VAØ LAØM VIEÄC
Nay coù nhieàu taùc
phaåm caåu thaû ra ñôøi, khoâng chòu goït ruõa söûa chöõa gì caû. Taát
caû nhöõng nhaø vaên thieân taøi Taây phöông ñeàu ñaùng cho chuùng ta baét
chöôùc, hoï laøm vieäc gheâ gôùm, goït ruõa caâu vaên caâu thô cuûa mình:
Flaubert ñaõ vieát ñi vieát laïi Madame Bovary, Balzac cuõng vieát nhieàu laàn,
söûa ñi söû laïi nhieàu laàn. . . Tolstoi söûa baûn thaûo coù
khi tôùi baåy laàn.
Söï deã daøng caåu thaû chaúng bao giôø
laøm neân moät taùc phaåm hay, Buffon noùi “Thieân taøi chæ laø moät söï kieân
nhaãn nhieàu laàn” . . Trong baøi
naøy Thaïch Lam khuyeân caùc nhaø vaên phaûi kieân nhaãn vaø coá gaéng söûa
chöõa taùc phaåm cuûa mình vì nay coù nhieàu saùng taùc raát caåu thaû. Theo oâng coù goït ruõa, söûa ñi söûa laïi nhö caùc nhaø vaên lôùn
môùi mong thaønh coâng ñöôïc.
THEO GIOØNG
Nay saùch xuaát baûn raát nhieàu, thi phaåm aán haønh nhö böôùm
böôùm, ñaùng phaøn naøn laø nhöõng vaên phaåm aáy vieát raát voäi vaøng caåu
thaû. Nhöõng taùc phaåm ra ñôøi moûng maûnh caû veà
hình thöùc laãn tinh thaàn. Hieän nay chuùng ta khoâng
coù ngöôøi vieát cho treû em, nay khoâng coù taùc phaåm cuûa nöõ löu.
Baøi naøy chæ laø
nhöõng yù nghó vuïn vaët khoâng maïch laïc, boá cuïc loûng leûo.
SÖÏ SOÁNG TRONG TIEÅU THUYEÁT
Coù vaên phaùi cho tieåu
thuyeát phaûi gioáng cuoäc ñôøi, coù phe cho tieåu thyuyeát phaûi taïo ra
nhöõng caùi gì khoâng coù thöïc, coù vaên phaùi cho tieåu thuyeát laø caâu
chuyeän töôûng töôïng coù ñaàu ñuoâi.
Caùc nhaø vaên Phaùp, YÙ theo dònh nghóa chaët cheõ treân: tieåu thuyeát coù ñaàu
ñuoâi haún hoi, thu heát taát caû veà hai nhaân vaät chính. Tieåu
thuyeát Anh, Nga goàm nhieàu nhaân vaät hieän ra vôùi caùi ñôøi soáng rieâng
cuûa hoï, tieåu thuyeát Anh, Nga linh ñoäng nhö cuoäc ñôøi, caùc söï hoaït
ñoäng cuûa nhaân vaät khieán ta thaáy roõ hoaøn caûnh xaõ hoäi. Vaên chöông Anh, Nga gaàn söï thöïc, gaàn cuoäc ñôøi hôn caùc neàn
vaên chöông khaùc.
Cuõng gioáng nhö ôû
baøi treân, baøi naøy boá cuïc loûng leûo, yù nghóa mô hoà.
CAÂU CHUYEÄN BEÂN GOÁC LIEÃU
HAY “TAÂM HOÀN NGHEÄ
SÓ”
Ñaây laø moät baøi tuøy buùt hay vaø coù
yù nghóa nhaát trong toaøn boä cuoán Theo Gioøng.
Luùc aáy vaøo ñaàu muøa thu, trôøi khoâng laïnh, taùc giaû vaø maáy ngöôøi baïn
ñöùng beân caây lieãu tröôùc nhaø beân hoà Taây caïnh moät buïi tre nhoû.
Taùc giaû noùi khi oâng nhìn caønh tre
gioù thoåi vuùt moät chieàu, oâng caûm thaáy moät vang ñoäng aâm thaàm trong
taâm hoàn, trong tieáng saøo saïc cuûa laù tre . . chuùng ta ñöôïc nghe nhöõng lôøi noùi cuûa taâm hoàn aáy.
Chuùng ta vaãn vui
möøng nhöõng caùi ñaõ laøm cho oâng cha ta vui, ñau khoå nhöõng caùi gì cha
oâng ta ñaõ xoùt xa, coù laàn ñi thaêm chuøa Höông Tích laàn ñaàu taùc giaû töôûng
nhìn laïi caûnh cuõ quen thuoäc töø laâu. . trong
taâm hoàn ta bao nhieâu maàm gioáng caùc tình caûm phöùc taïp cuûa loaøi
ngöôøi. . .ñoù laø thieân naêng. Taâm hoàn ngheä só chung
ñuùc bao nhieâu taâm hoàn tröôùc, ñuùc baèng bao nhieâu nöôùc maét vaø nuï
cöôøi, taâm hoàn ngheä só phöùc taïp vaø phong phuù ñuû maàu saéc vaø maàm non
cuûa tình caûm con ngöôøi. Ngheä só coù taâm hoàn ngöôøi laønh, ngöôøi aùc,
hieàn nhaân, tieåu nhaân, taâm hoàn oâng thaùnh ,
thaèng aên troäm . . ngöôøi
ta thöôøng hieåu sai: taâm hoàn ngheä só laø moät taâm hoàn trong saïch, cao
thöôïng, ñoù chæ laø ngöôøi quaân töû chöù khoâng phaûi ngöôøi ngheä só, ngöôøi
ngheä só taû caønh tre baèng nhöõng neùt coù linh hoàn.
Coù hai loái quan saùt: beà ngoaøi vaø
beà trong. Troâng beà ngoaøi chæ thaáy traïng thaùi söï vaät
moät caûnh töôïng khoâng coù aùnh saùng beân trong soi toû, giaûng giaûi vaø
laøm thaønh roäng raõi. Phaùi taû chaân chæ dieãn taû
ñöôïc caùi gì hoï thaáy, chæ taïo ñöôïc nhöõng nhaân vaät maùy khoâng coù con
maét cuûa linh hoàn thì bao giôø soi thaáu caùi bí maät cuûa taâm lyù. Ngheä só laø saûn xuaát cuûa bao nhieâu theá heä, laø nhöõng caùi
sinh saûn baát ngôø, nhöõng caùi ñoät nhieân kyø dò cuûa vuõ truï.
Theo Thaïch Lam, taâm hoàn ngöôøi ngheä
só ñöùng tröôùc caây ñaøo troå hoa röïc rôõ, moät caønh tre tröôùc gioù phaûi
thaáy ñöôïc caû nhöõng taâm hoàn cuûa caây coû rung ñoäng.
Hoa mai nôû trong laøn söông, coû non nghieâng tröôùc gioù xuaân,
chuùng ta caûm thaáy linh hoàn cuûa hoa coû aáy moät caùch ñaày ñuû vaø gaàn
guõi hôn chuùng ta caûm thoâng linh hoàn moät ngöôøi baïn.
Taâm hoàn ngöôøi ngheä só laø söï chung
ñuùc cuûa bao taâm hoàn tröôùc, ñaây laø söï khai trieån nhöõng yù töôûng maø
taùc giaû ñaõ dieãn taû trong caùc baøi tröôùc ñaây, Thaïch Lam noùi ngöôøi
ngheä só phaûi nhìn thaáu taâm traïng cuûa con ngöôøi, cuûa cuoäc ñôøi vaø ngay
caû caønh tre, hoa, coû . . .ngöôøi ngheä só khaùc ngöôøi ôû choã nhìn thaáu ñöôïc caû
taâm hoàn cuûa caønh tre, caây lieãu.
Khi thaáy caùc laù tre gioù thoåi vuùt moät chieàu, toâi caûm thaáy
moät vang ñoäng aâm thaàm vaø kín ñaùo trong taâm hoàn. Hình nhö coù moät caûm giaùc gì thanh
thoaùt vaø laïnh leõo, moät caùi gì vöøa cöùng coûi laïi vöøa chua soùt, vöøa
tha thieát laïi vöøa laõnh ñaïm nhö taâm hoàn moät nhaø aån daät thôøi xöa
chaùn nhöõng ñieàu theá tuïc, daáu caùi taøi naêng khoâng ñöôïc ai bieát trong
röøng nuùi. . . . . tre cuõng nhö thoâng ñöôïc ngöôøi
xöa laáy laøm bieåu hieäu cuûa ngöôøi thanh cao, danh lôïi khoâng phaøm, vaø
trong ngoïn gioù ñaàu söông vaãn giöõ ñöôïc taâm hoàn ngay thaúng
Theo Gioøng cuûa Thaïch Lam goàm möôøi baåy
baøi nghò luaän, nhaän ñònh veà vaên chöông ñöôïc coi nhö cuoán lyù luaän vaên
hoïc duy nhaát cuûa Töï Löïc vaên ñoaøn,
oâng Vuõ Ngoïc Phan trong Nhaø Vaên Hieän Ñaïi ñaõ ñaùnh giaù noù raát
thaáp nhö sau.
Coøn
quyeån Theo Gioøng cuûa oâng, töùc laø quyeån bình luaän veà vaên chöông, laø
moät quyeån maø yù töôûng raát laø rôøi raïc, tan taùc nhö beøo troâi, “doøng
tö töôûng caàn phaûi coù chuùt lieân laïc hôn nöõa”
Coøn Ñinh Huøng, naêm 1965 laïi ca ngôïi heát lôøi nhö sau.
Ñoù laø nhöõng baøi khaûo luaän nho
nhoû. . . vieát bôûi moät yù thöùc saùng suûa, moät
gioïng vaên ñôn sô, deã hieåu maø vaãn coù nhöõng caûm nghó thaâm traàm saâu
saéc. . . bôûi moät ngoøi buùt ñöùng ñaén maø vaãn giaûn dò, nhuõn nhaën,khoâng
loøe ñôøi, khoâng thích ñöa ra nhöõng vaán ñeà coù veû uyeân baùc, khoâng bao
giôø duøng nhöõng danh töø ñao to buùa lôùn ñeå thieân haï phaûi nghó raèng
mình thoâng thaùi
Tìm Hieåu Thaïch Lam Theâm Moät Vaøi Khía Caïnh (Taïp Chí Vaên Saøi
Goøn 1965)
Caùc nhaø pheâ bình
trong nöôùc coù khuynh höôùng ca ngôïi taäp tieåu luaän naøy raát nhieàu.
Theo toâi nghó ñuùng
nhö Thaïch Lam duøng caùi tieâu ñeà coù veû khieâm toán Vaøi YÙ Nghó Vaên
Chöông, ñaây chæ laø moät taäp hôïp cuûa nhöõng yù kieán, nhaän ñònh. . veà vaên chöông, tieåu thuyeát khoâng saâu saéc vaø saùng
suûa cho laém, giaù trò toaøn boä treân trung bình.
Nhìn toaøn boä cuoán saùch toâi thaáy
noù thieáu moät tinh thaàn nhaát quaùn, nhieàu baøi ñöôïc dieãn taû moät caùch
mô hoà, rôøi raïc thí duï nhö trong baøi Söï Soáng Trong Tieåu Thuyeát Thaïch
Lam keát luaän nhö theá naøy.
Ngheä
thuaät vaø vaên chöông, muoán tieán hoaù maõi maõi, luùc naøo cuõng töôi thaém
vaø maïnh meõ khoâng sôï khoâ heùo hay caèn coãi, bao giôø cuõng phaûi ñi theo,
bao quaùt coá vöôït leân treân caùi soáng tieàm taøng vaø ngaám ngaàm trong
taâm hoàn ngöôøi cuõng nhö trong vuõ truï.
Gioïng vaên aáy khoâng ñôn sô, deã hieåu,
giaûn dò, nhuõn nhaën, khoâng loøe ñôøi. . . nhö oâng
Ñinh Huøng nhaän ñònh.
Nhìn toaøn boä baåy baøi nhaän ñònh
toâi nhaän thaáy taùc giaû quaù chuù troïng vaøo vieäc tìm hieåu beân trong,
moâ taû traïng thaùi taâm hoàn cuûa con ngöôøi, ña soá caùc baøi nhaán maïnh
vaøo söï thöïc, khoâng sôï söï thöïc, nhö taû moät ngöôøi nhaø queâ phaûi theå
hieän dieãn taû ñöôïc moät caùch trung thöïc tö töôûng, taâm traïng cuûa ngöôøi
nhaø queâ coù nghóa laø phaûi soáng theo saùt ngöôøi daân queâ môùi dieãn taû
hieän thöïc ñöôïc.
Neáu toâi khoâng laàm
thì taùc giaû cho söï hieän thöïc vaø vieäc moâ taû taâm lyù laø tieâu chuaån
duy nhaát cuûa ngheä thuaät, coát truyeän, yù nghóa, chuû ñeà. . cuûa taùc phaåm ñeàu khoâng coù gì ñaùng noùi. Trong baøi
noùi veà nhöõng ngöôøi ñoïc tieåu thuyeát Thaïch Lam chia ra laøm hai haïng:
haïng chæ chuù troïng veà coát truyeän vaø haïng khoâng caàn bieát coát truyeän
chæ chuù yù ñeán taâm lyù nhaân vaät.
Nhöõng ngöôøi naøy
khoâng bao giôø caàn bieát coát truyeän veà sau ra laøm sao. Tieåu
thuyeát coù coát truyeän ly kyø vaø raéc roái chæ khieán hoï böïc mình vì
khoâng ñöôïc bieát roõ taâm hoàn caùc nhaân vaät.. . . .
. . .
. . .
. . Hoï coát chuù yù ñeán caùch dieãn taû taâm lyù cuûa
taùc giaû coù ñuùng hay khoâng, hôøi hôït hay saâu saéc
Neáu nhaän ñònh cuûa
oâng ñuùng thì tieâu chuaån ngheä thuaät cuûa vaên chöông quaù ñôn giaûn vaø
cuoái cuøng chæ coù tieåu thuyeát hieän thöïc vaø tieåu thuyeát taâm lyù laø
coù giaù trò vaø ñaùng ñöôïc ñeà cao. Treân thöïc teá nhaän ñònh cuûa
Thaïch Lam coù theå hieän ñöôïc troïn veïn caùi hay cuûa vaên chöông khoâng?
Treân thöïc teá tieâu chuaån ngheä
thuaät cuûa vaên chöông raát phöùc taïp chöù khoâng ñôn giaûn nhö oâng noùi:
Theo toâi bieát coù treân taùm möôi phaàn traêm ñoäc giaû chuù troïng vaøo coát
truyeän vaø nhöõng cuoán tieåu thuyeát ñöôïc coi nhö nhöõng taùc phaåm vöôït
thôøi gian, khoâng gian phaàn nhieàu coù coát truyeän hay ñuû khaû naêng, neáu
khoâng noùi laø thöøa ñeå loâi cuoán ngöôøi ñoïc nhö Thuûy Höû, Giôø Thöù Hai
Möôi Naêm, Hoàn Böôùm Mô Tieân chaúng haïn.
Nhöõng taùc phaåm coù giaù trò veà lòch
söû nhö Tam Quoác Chí, Chieán Tranh Vaø Hoøa Bình, Cuoán Theo Chieàu Gioù,
Soâng Don Thanh Bình (Sholokhov) . . .ñaõ dieãn taû
moät caùch tuyeät dieäu cuoäc chieán giaønh ñoäc laäp cuûa daân Cosaques vuøng
soâng Don hoaëc Gioøng Soâng Thanh Thuûy cuûa Nhaát Linh, moät taøi lieäu lòch
söû coù giaù trò veà giai ñoaïn khôûi ñaàu cuûa cuoäc chieán tranh Quoác Coäng.
. .
Nhieàu taùc phaåm coù
giaù trò veà xaõ hoäi nhö Godfather cuûa Mario Puzo dieãn taû caùi theá giôùi
xaõ hoäi ñen ruøng rôïn gôùm ghieác maø ít ngöôøi bieát tôùi.
Coù nhöõng taùc phaåm ñaày chaát thô,
thi vò nhö Vang Boùng Moät Thôøi cuûa Nguyeãn Tuaân hay Ñoâi Baïn cuûa Nhaát
Linh. . .
Nhöõng truyeän hay coù yù nghóa, coù
luaän ñeà nhö Laõo Ngö OÂng Vaø Bieån Caû theå hieän caùi trieát lyù phaán ñaáu
vôùi ñònh meänh ñeán cuøng cuûa Hemingway.
Vaø coøn nhieàu tieâu chuaån khaùc nöõa. . . tieâu chuaån ngheä thuaät vaên chöông hoaëc caùi hay
cuûa vaên chöông raát phöùc taïp, nhieâu kheâ chöù khoâng ñôn giaûn nhö Thaïch
Lam nghó. OÂng noùi vaên chöông Nga, Anh gaàn vôùi cuoäc ñôøi, gaàn vôùi söï
thöïc hôn Phaùp nhöng khoâng thaáy oâng trích daãn nhöõng taùc giaû naøo, cuoán
truyeän naøo gaàn vôùi cuoäc ñôøi, nhöõng taùc phaåm naøo duy lyù maø khoâng
thöïc. . .
Trang 71 Thaïch Lam vieát:
Giôø
toâi noùi ñeán Dostoievsky, nhaø vieát tieåu thuyeát, coù giaù trò nhaát theá
kyû vaø treân hoaøn caàu.
Nhaän xeùt treân ñaây cho thaáy Thaïch
Lam laø nhaø pheâ bình raát chuû quan,
oâng ñeà cao Dostoievsky vì nhaø vaên haøo naøy laø moät baäc sö veà taû höôùng
noäi, ngöôøi maø oâng caûm phuïc nhaát nhöng laïi ít ñoäc giaû taùn thöôûng,
nhieàu ngöôøi ñoïc nöûa chöøng roài boû dôû, khoâng hieåu oâng aáy noùi caùi
gì. Toâi ñaõ can ñaûm ñoïc heát caùc taùc phaåm tieâu bieåu cuûa oâng (Les
Freøre Karamazov, Crime et Chatiment, L’idot. . ) vaøi
laàn ñeå coá tìm caùi hay cuûa noù, toâi coâng nhaän oâng coù nhöõng neùt ñoäc
ñaùo khaùc thöôøng, oâng thaønh coâng ôû truyeän vöøa vöøa (khoâng daøi khoâng
ngaén) nhieàu hôn truyeän daøi, oâng ñöa ra nhöõng chuû ñeà to taùt vó ñaïi. . song taùc phaåm cuûa oâng cuõng coøn quaù nhieàu khieát
ñieåm, daøi doøng thöøa thaõi. . ngöôøi ta coù caûm
töôûng oâng vieát feuilleton ñaêng baùo, khoâng söûa chöõa baûn thaûo gì maáy.
. ñoäc giaû nhieàu ngöôøi than phieàn ñoïc vôõ ñaàu
maø khoâng hieåu oâng noùi caùi gì.
Khoâng rieâng gì Thaïch Lam, nhieàu
nhaø pheâ bình cuõng ca ngôïi Dostoievsky khoâng tieác lôøi, hoï ca ngôïi oâng
nhö moät trieát gia, nhaø taâm lyù hoïc saâu saéc. . . . nhöng
nhaø pheâ bình ca ngôïi thì nhieàu, ñoäc giaû laïi ít, coù moät soá thöïc söï
haâm moä nhaø vaên haøo naøy, nhieàu ngöôøi thaáy thieân haï khen hay cuõng
huøa theo khen hay chöù thöïc ra chaúng bieát noù hay choã naøo.
Chính vì Thaïch Lam chuù troïng quaù
nhieàu vaøo taâm lyù nhaân vaät coi thöôøng coát truyeän maø taùc phaåm cuûa
oâng hoài aáy baùn raát chaäm, trong khi truyeän cuûa Khaùi Höng, Nhaát Linh
nhö Hoàn Böôùm Mô Tieân, Nöûa Chöøng Xuaân, Ñoaïn Tuyeät . . baùn
chaïy nhö toâm töôi, moät naêm boán möôi, naêm möôi ngaøn baûn. . .
Nhöng duø sao ñoái
vôùi thôøi aáy Theo Gioøng ñaõ coù moät giaù trò nhaát ñònh cuûa noù vaø cuõng
ñaõ ñoùng goùp vaøo vieäc giuùp cho ngöôøi ñoïc hieåu bieát theâm veà vaên
chöông vaø tieåu thuyeát.