|
|
||
|
If you cannot
read this page please click
HERE and follow instructions to download free VNI
fonts..
Chæ daån caùch
download font VNI mieån phí ñeå ñoïc Ñaëc san Vieät Voõ Ñaïo: click Chæ daån
CAÙC
KHUYNH HÖÔÙNG
TRONG
VAÊN NGHIEÄP THAÏCH LAM
TROÏNG ÑAÏT
Khuynh höôùng chính trong vaên nghieäp cuûa Thaïch Lam qua caùc
truyeän ngaén, truyeän daøi, tuøy buùt... coù theå thu veà nhöõng ñieåm sau ñaây: Khuynh
höôùng xaõ hoäi, Nhaân baûn, Hieän thöïc, Taâm lyù, Bi kòch vaø moät soá khuynh
höôùng phuï khaùc.
Tröôùc heát xin noùi veà
XAÕ HOÄI
Laø thaønh vieân cuûa
Töï Löïc vaên ñoaøn, Thaïch Lam cuõng khoâng naèm ngoaøi toân chæ chung cuûa
vaên ñoaøn laø soaïn nhöõng cuoán saùch coù tö töôûng xaõ hoäi ñeå laøm cho con
ngöôøi vaø xaõ hoäi ngaøy moät hay hôn leân, ña soá caùc ñeà taøi trong truyeän
ngaén, truyeän daøi cuûa oâng thuoäc veà khuynh höôùng xaõ hoäi. Nhöng khaùc
vôùi Khaùi Höng, Nhaát Linh, Hoaøng Ñaïo chuû tröông caùch maïng trieät ñeå
theo môùi, ñaû phaù ñeán taän goác reã neàn taûng vaên hoaù phong tuïc coå huû,
Thaïch Lam vôùi loái trình baày thaàm laëng teá nhò hôn khieán ngöôøi ta coù
caûm töôûng nhö oâng chæ nhìn xaõ hoäi baèng caëp maét khaùch quan khoâng lieân
heä gì vôùi cuoäc caùch maïng xaõ hoäi maø nhöõng baäc ñaøn anh cuûa oâng ñaõ
ñeà xöôùng leân.
Toâi
ñoàng yù vôùi oâng Phaïm Theá Nguõ veà nhaän xeùt Thaïch Lam nhö moät nhaø vaên
coù khuynh höôùng xaõ hoäi song toâi khoâng theå ñoàng yù vôùi oâng trong ñoaïn
döôùi ñaây.
OÂng laáy laøm nhaân vaät nhöõng ngöôøi taàm thöôøng trong xaõ hoäi. . . . . . .
OÂng thöôøng ñeå yù vaïch veõ cuoäc ñôøi cuûa hoï, nhöõng tình caûm
cuøng yù nghó cuûa hoï, chôù khoâng baän taâm laém ñeán vieäc tuyeân truyeàn
tröïc tieáp hay giaùn tieáp tö töôûng caùch maïng xaõ hoäi.
Trong truyeän ngaén
cuõng nhö truyeän daøi, Thaïch Lam hay
moâ taû kyõ löôõng taâm lyù vaø hoaøn
caûnh cuûa nhöõng ngöôøi ngheøo naøn, ñòa vò thaáp keùm, maït haïng trong xaõ hoäi hoaëc nhöõng ngöôøi cuøng
khoå, dieãn taû nhöõng thaûm caûnh cuûa moät giai caáp laø ñaõ giaùn tieáp cho
ngöôøi ñoïc chuù yù ñeán thöïc traïng hoaøn caûnh cuûa hoï cuõng nhö ñeå mong
coù moät loái thoaùt naøo ñöa hoï ra
khoûi hoaøn caûnh ñoù, chaúng leõ chæ taû taâm lyù, xaõ hoäi ñeå ngöôøi ñoïc
giaûi trí chôi cho vui thoâi? . . .
Trong moät soá
truyeän ngaén cuûa oâng ta cuõng thaáy phaûng phaát caùi khoâng khí luaän ñeà
xaõ hoäi cuûa Khaùi Höng, Nhaát Linh maëc duø khoâng maïnh daïn noùi ra nhö
trong Moät Ñôøi Ngöôøi (Gioù Ñaàu Muøa) noùi veà haäu quaû tai haïi cuûa hoân
nhaân gaû eùp, hoaëc trong Hai Laàn Cheát (Gioù Ñaàu Muøa) veà söï gaû baùn con
gaùi.
Moät Ñôøi Ngöôøi laø
truyeän moät coâ gaùi (Lieân) khoâng laáy ñöôïc ngöôøi yeâu (Taâm), vaâng lôøi
cha meï theo ñuùng caùi huû tuïc cha meï ñaët ñaâu con ngoài ñaáy ñeå laáy moät
ngöôøi maø naøng khoâng yeâu (Tích) ñeå roài phaûi caén raêng cam chòu soáng
trong moät ñòa nguïc, ngöôøi choàng vuõ phu ñaùnh ñaäp naøng tôi taû, meï
choàng cay nghieät chöûi ruûa haønh haï naøng ñuû ñieàu. Baåy naêm sau gaëp
laïi ngöôøi yeâu, chaøng ñoåi vaøo Saøi Goøn vaø ruû naøng troán theo, bò
choàng ñaùnh ñaäp taøn nhaãn naøng nhaát quyeát theo ngöôøi yeâu ra ñi tìm töï
do ñeå roài hoâm sau laïi ñoåi yù, naøng aüm con ra saân ga tieãn ngöôøi yeâu
leân xe hoûa voâ Nam ñem theo caùi hy voïng cuoái cuøng cuûa ñôøi naøng, Lieân
nhìn haïnh phuùc chaïy ngang qua tröôùc maét mình treân chuyeán xe löûa voâ
Nam. Ñaïo ñöùc luaân lyù ñaõ khoâng cho pheùp naøng boû choàng theo trai, noù chaúng khaùc naøo nhö moät sôïi daây xieàng
ñònh meänh buoäc chaët laáy naøng ñeå tieáp tuïc soáng cuoäc ñôøi noâ leä.
Hai Laàn Cheát laø
truyeän moät ngöôøi con gaùi teân Dung, khoâng ñöôïc cha meï yeâu thöông, gia
ñình tröôùc thuoäc goác quan laïi nay ngheøo naøn sa suùt, Dung khoâng ñöôïc ñi
hoïc, gaày goø aên maëc loâi thoâi ñi ñaùnh ñaùo vôùi boïn treû nhaø ngheøo.
Baø cuï buoân baùn, Teát nhaát anh chò coù aùo ñeïp, Dung chæ maëc quaàn aùo
cuõ, leân möôøi saùu baø meï gaû baùn Dung cho moät baø nhaø giaàu, tieàn
thaùch cöôùi raát lôùn. Nhaø choàng giaàu coù nhöng keo kieät, baét con daâu
phaûi laøm vieäc ñoàng aùng, nhoå coû taùt nöôùc, ñaàu taét maët toái, choàng
Dung loaét choaét caû ngaøy chæ ñi thaû dieàu . . Dung troán veà queâ vôùi meï nhöng baø meï
choàng ñeán taän nôi baét naøng phaûi trôû veà, Dung nhaåy xuoáng soâng cho
raûnh nôï ñôøi, ñöôïc cöùu soáng coâ laïi theo meï choàng veà nhaø tieáp tuïc
cuoäc ñôøi lam luõ, laàn naøy môùi ñích thöïc laø cheát, cheát khoâng ai cöùu
gôõ ñöôïc . . cuõng nhö trong Moät Ñôøi Ngöôøi, taùc
giaû cuõng cho ta thaáy caùi xaáu xa
taøn nhaãn cuûa tuïc gaû baùn vaø thaân phaän cay ñaéng cuûa ngöôøi phuï nöõ
döôùi cheá ñoä phong kieán meï choàng naøng daâu, thaät chaúng khaùc naøo nhö
truyeän Ñoaïn Tuyeät thu goïn laïi.
Trong Coâ Haøng Xeùn, moät coâ gaùi xinh
ñeïp noåi tieáng caû moät vuøng moät mình gaùnh haøng ra chôï baùn, naøng vöøa
eø coå gaùnh vaùc giang sôn nhaø choàng
laïi phaûi giuùp cho caùc em aên hoïc, cuoäc ñôøi cuûa naøng chæ toaøn laø hy
sinh gaùnh vaùc. Phaûi chaêng yù nghóa hy sinh cao ñeïp cuûa
xaõ hoäi nho phong xa xöa laïi ñöa ñeán taán bi kòch thaân phaän con ngöôøi,
moät söï töông phaûn maâu thuaãn giöõa yù nghóa hy sinh cao ñeïp cuûa neàn
luaân lyù coå vaø chuû nghóa caù nhaân veà haïnh phuùc con ngöôøi.
Trong caùc truyeän
ngaén, cuõng nhö Nhaát Linh, Thaïch Lam hay ñeà caäp ñeán thaân phaän ngöôøi
phuï nöõ, coù khaùc chaêng nhaân vaät cuûa Nhaát Linh laø nhöõng ngöôøi trong
caùc gia ñình tröôûng giaûnhö baø thoâng, baø phaùn. . ÔÛ Thaïch Lam laø nhöõng
ngöôøi bình daân, hoaëc ngheøo khoå khoán cuøng nhö Nhaø Meï Leâ, chò Sen.
Trong Nhaø Meï Leâ, Ñöùa Con ta thaáy taùc giaû ñöa ra caùi bieân giôùi phaân
chia giai caáp: boïn cöôøng haøo vaø nhöõng ngöôøi cuøng khoå bò aùp böùc boùc
loät. Baát coâng xaõ hoäi döôùi ngoøi buùt Thaïch Lam ñöôïc dieãn taû linh
ñoäng töï nhieân nhöng cuõng mang tính xaây döïng nhö ôû Nhaát Linh, Hoaøng
Ñaïo: Trong Nhaø Meï Leâ cho thaáy söï taøn baïo cuûa boïn cöôøng haøo, vaø
trong Ñöùa Con, toäi aùc boùc loät xöông tuûy ngöôøi ngheøo cuûa boïn baát
nhaân nhö oâng ñaõ noùi trong phaàn Lôøi Noùi Ñaàu cuûa truyeän Gioù Ñaàu Muøa.
Vaên chöông laø moät thöù khí
giôùi thanh cao vaø vaø ñaéc löïc maø chuùng ta coù ñeå vöøa toá caùo vaø thay
ñoåi moät caùi theá giôùi giaû doái vaø taøn aùc, vöøa laøm cho loøng ngöôøi
ñöôïc theâm trong saïch vaø phong phuù hôn.
Trong
phaàn ñeà töïa Gioù Ñaàu Muøa Khaùi Höng vieát.
Roài ta seõ thaáy trong nhöõng taùc phaåm cuûa Thaïch Lam, raát nhieàu
nhaân vaät coù caëp maù phính vaø caùi buïng xeä. Thaïch Lam seõ truùt leân
ñaàu hoï heát caû söï caêm töùc, oaùn traùch moät xaõ hoäi tröôûng giaû, baát
coâng, taøn aùc ñoái vôùi nhöõng ngöôøi khoán khoù ñaùng thöông, maø Thaïch Lam
tha thieát beânh vöïc vaø an uûi.
NHAÂN BAÛN
Vaên chöông Thaïch Lam theå hieän
tình thöông bao la nhö tính coâng baèng baùc aùi Thieân Chuùa Giaùo, nhö loøng
töø bi hæ xaû cuûa Thích Ca Maâu Ni, hoaëc daït daøo vaø roäng raõi bao la nhö
tình yeâu nhaân loaïi, chaúng theá maø trong Lôøi noùi ñaàu cuûa Gioù Ñaàu Muøa
oâng vieát.
Tröôùc ngoïn gioù ñaàu muøa, toâi cuõng khoâng khoûi ngaên ñöôïc nhöõng
caûm giaùc saâu xa vaø môùi laï. Toâi ñem taâm nghó ngôïi
ñeán nhöõng côn gioù ñoät khôûi ôû loøng ngöôøi. Toâi laïi nghó ñeán
nhöõng ngöôøi ngheøo khoå ñang laàm than trong caùi ñoùi reùt caû moät ñôøi,
gioù heo may seõ laøm cho hoï buoàn raàu lo sôï, vì muøa ñoâng saép tôùi, muøa
ñoâng giaù laïnh vaø laày loäi phuû treân löng hoï caùi maøn laëng leõ cuûa
söông muø vaø loøng toâi se laïi, khi nghó raèng chæ moät chuùt aâu yeám, moät
chuùt tình thöông cuõng ñuû naâng ñôõ an uûi nhöõng ngöôøi khoán cuøng aáy.
Vuõ Baèng, moät nhaø vaên tieàn chieán soáng
cuøng thôøi vôùi Thaïch Lam ñaõ nhaän xeùt nhö sau trong baøi Thaïch Lam, Moät
Nhaø Vaên Yeâu Ngöôøi Nhö Yeâu Mình (Giao Ñieåm, Saøi Goøn 1972)
Trong nhoùm Phong Hoùa, Ngaøy Nay, Hoaøng Ñaïo laø ngöôøi lyù thuyeát,
Nhaát Linh laø ngöôøi thöïc haønh, Khaùi Höng laø ngöôøi ñaû phaù neáp soáng
cuõ ñeå tieán tôùi moät ñôøi soáng môùi, töïu chung ñeàu laø thöông ngöôøi,
yeâu ngöôøi caû, nhöng muoán noùi ñeán moät ngöôøi toân thôø nhaân baûn thöïc
söï, moät ngöôøi thöông yeâu xoùt xa ñoàng baøo töø taâm, can, tì, pheá thöông
ra thì ngöôøi aáy chính laø Thaïch Lam. . . .
. . .
. . . .
. . . . Gioù Ñaàu Muøa laø baèng chöùng cuï theå chöùng toû ñieàu toâi vöøa
noùi.
Thöïc vaäy taùc phaåm ñaõ ñöôïc vieát ra nhö moät chuùt
tình thöông yeâu ñeå an uûi nhöõng keû laàm than ñoùi reùt trong côn gioù
laïnh: Truyeän Nhaø Meï Leâ nhö moät chuùt tình thöông cho thaân phaän nhöõng
keû nguï cö khoán cuøng, truyeän Ñoùi theå hieän taán bi kòch trong moät gia
ñình ngheøo nôi thaønh thò vaø thaân phaän ngöôøi ñaøn baø baát haïnh vì thöông
choàng phaûi sa xuoáng hoá saâu toäi loãi, truyeän Ngöôøi Lính Cuõ khieán ta
khoâng khoûi buøi nguøi caûm thöông cho nhöõng keû thaát thôøi lôõ vaän laâm
vaøo böôùc ñöôøng cuøng: Moät ngöôøi tröôùc ñaây ñi lính cho Taây töø luùc môùi
hai möôi, boán naêm laøm beáp, coù tieàn, coù coâ ñaàm, cuoäc ñôøi huy hoaøng,
uoáng röôïu, nhaåy ñaàm. . sau maõn lính veà nöôùc,
coù ruoäng nöông nhöng bò maát muøa maáy naêm. . gia
taøi khaùnh kieät, nay ho ra maùu, thaân taøn ma daïi, voâ gia cö, soáng vaát
vöôûng ôû moät caùi quaùn beân
ñöôøng.
Moät Côn Giaän,
truyeän moät thaày kyù chæ vì trong moät phuùt noùng giaän sai laàm ñaõ khieán
cho anh phu xe tan nhaø naùt cöûa, nhöng khi hoài tænh voâ cuøng haân haän anh
ñaõ ñeán nhaø naïn nhaân ñeàn moät soá tieàn lôùn nhö ñeå chuoäc laïi toäi loãi
cuûa mình, truyeän nhö ñeå dieãn taû vaø ca ngôïi tính baûn thieän cuûa con
ngöôøi.
Trong Ngaøy Môùi,
cuoán tieåu thuyeát duy nhaát cuûa oâng vaø Boùng Ngöôøi Xöa (Naéùng Trong
Vöôøn) Thaïch Lam duøng loái keát thuùc happy-ending theå hieän yù nghóa nhaân
baûn cuûa taùc phaåm, hai truyeän cuøng moât ñeà taøi ngöôøi choàng taøn nhaãn
phuõ phaøng vôùi vôï, sau aân haän, khi tính baûn thieän cuûa con ngöôøi soáng
laïi, hoï ñaõ trôû veà vôùi haïnh phuùc gia ñình, moät thöù haïnh phuùc traøn
ñaày tình nghóa vôï choàng.
Trong Tieáng Chim
Keâu, moät caäu chuyeän nheï nhaøng ngaây ngoâ töôûng nhö voâ nghóa nhöng cuõng
laø moät taùc phaåm cuûa tình ngöôøi, cuûa keû ôû trong caên phoøng aám cuùng
ñoái vôùi nhöõng ngöôøi laïnh luøng ngoaøi söông gioù vaø ngay caû vôùi loaøi
chim muoâng nhoû beù.
Nhaát laø trong Gioù
Laïnh Ñaàu Muøa, tình ngöôøi aám aùp nhö chieác aùo muøa ñoâng ñaõ naøy nôû
trong loøng hai ñöa treû: Hai chò em Lan, Sôn maëc aùo aám ra chôï chôi vôùi
boïn treû nhaø ngheøo thaáy Hieân con beù haøng xoùm co ro beân coät quaùn maëc
manh aùo raùch taû tôi beøn chaïy veà nhaø laáy aùo boâng cuõ ñem cho noù maëc.
Meï Lan thaáy nhaø Hieân ngheøo khoå beøn cho meï noù möôïn naêm haøo may aùo. . .
Taám loøng chia seû
aân caàn cuûa Thaïch Lam ñaõ vöôït khoûi bieân giôùi quoác gia vaø theå hieän
moät tình yeâu nhaân loaïi roäng raõi bao la trong Ngöôøi Ñaàm (Naéng Trong
Vöôøn): Taùc giaû gaëp moät baø ñaàm deã thöông nhaõ nhaën trong moät raïp haùt
roài ñem loøng thöông meán moät ngöôøi ngoaïi quoác coù loøng nhaân töø roäng
raõi vaø tình caûm daït daøo, oâng ao öôùc moïi ngöôøi Phaùp ñeàu toát nhö baø
ñeå hai gioáng ngöôøi seõ hieåu bieát, thaân nhau nhö anh em trong moät nhaø,
moät caâu chuyeän giaûn dò , saùng suûa traøn ñaày tình yeâu nhaân loaïi roäng
raõi bao la giöõa caùc gioáng ngöôøi treân traùi ñaát naøy.
Nhaø
pheâ bình Vaên Giaù ñaõ nhaän xeùt veà nhaân baûn cuûa Thaïch Lam nhö sau.
Nhöng taïng Thaïch lam, Thanh Tònh, Hoà Dzeánh, khoâng coù caùi söùc
maïnh cuûa nhöõng cuù ñaùnh, maø laø tieáng loøng cuûa söï chia seû aân caàn
mang veû ñeïp cuûa loøng baùc aùi, Cô Ñoác Giaùo, traàm aån saâu xa vaøo töøng
kieáp phaän nhoû beù, thaàm laëng laø loøng say söa caùi Tuyeât Thieän, Tuyeät
Myõ.
Thaïch Lam, Vaên
Chöông Vaø Caùi Ñeïp, nhaø xuaát baûn Hoäi Vaên Haø Noäi 1999.
HIEÄN
THÖÏC
Vaên chöông laø phaûn aûnh cuûa xaõ hoäi, con ngöôøi cuõng nhö tö
töôûng taâm tình cuûa hoï, töï noù ñaõ coù giaù trò hieän thöïc. Töø nhöõng truyeän tieåu thuyeát daõ söû xa xöa haèng nghìn naêm
nhö Thuûy Höû ñaõ theå hieän cho ta thaáy nhöõng sinh hoaït cuûa xaõ hoäi nhö
ñình chuøa, chôï buùa, taâmtình, möu meïo . . . cuûa con ngöôøi thôøi aáy.
Thaïch Lam luoân ca ngôïi caùi thöïc trong vaên chöông, oâng cho raèng tieåu
thuyeát Anh Nga linh ñoäng nhö cuoäc ñôøi nhöng khoâng thaáy oâng daãn chöùng
nhöõng taùc giaû naøo, nhöõng truyeän naøo gaàn vôùi cuoäc ñôøi, vôùi söï
thöïc.
Vaên chöông Nga hay
Anh theá kyû 19 chöa haún ñaõ ñi vaøo hieän thöïc nhöng ñaõ gaàn vôùi cuoäc ñôøi
hôn caùc khuynh höôùng luaân lyù hoaëc laõng maïn nhö trong Chieán Tranh Vaø
Hoøa Bình (1869), Annna Karenine (1877) cuûa Leùon Tolstoi, taùc giaû ñaõ laøm
soáng laïi theá giôùi quí toäc oâng hoaøng baø chuùa ñoâi khi caû nhöõng caùi
giaû doái cuûa noù, ñeå roài hôn 20 naêm sau vôùi Ressurection (1899) oâng ñaõ
chuyeån daàn sang ñòa haït hieän thöïc ñeå dieãn taû nhöõng caûnh khoán cuøng
theâ thaûm cuûa ngöôøi daân Nga, nhöõng ngöôøi bò trò döôùi söï aùp böùc boùc
loät cuûa giai caáp quí toäc aên treân ngoài choác, chæ trích naëng neà neàn tö
phaùp, Giaùo Hoäi, cheá ñoä Nga Hoaøng. . .nhöng cuõng phaûi ñôïi gaàn nöûa
theá kyû sau vaên chöông môùi thöïc söï ñi vaøo taû chaân ñeå dieãn taû ñaày
ñuû nhöõng khía caïnh cuûa cuoäc ñôøi, cuûa con ngöôøi.
Vôùi Soâng Don
Thanh Bình moät taùc phaåm vó ñaïi vieát xong 1940, Sholokhov ñaõ laøm soáng
laïi cuoäc chieán ñaãm maùu giöõa Hoàng Quaân vaø ngöôøi Cosaques soâng Don noåi daäy giaønh quyeàn töï chuû moät caùch taøn baïo. The
Grapes of Wrathes cuûa John Steibeck vieát 1939 ñaõ noùi leân soá phaän cay
ñaéng cuûa nhöõng ngöôøi noâng daân bò truaát höõu ñaát ñai phaûi tha phöông
caàu thöïc dôû soáng dôû cheát taïi mieàn ñaát höùa Cali vaø Giôø Thöù Hai Möôi
Laêm cuûa Gheorghiu vieát 1950 ñaõ phôi baày cho ta thaáy söï taøn phaù khuûng
khieáp cuûa neàn vaên minh cô giôùi, noù ñaõ haï giaù trò con ngöôøi xuoáng
haøng soá khoâng. .
Taû chaân hieän
thöïc cuûa tieåu thuyeát caän ñaïi vaø hieän ñaïi ñaõ trôû thaønh moät tieâu
chuaån ngheä thuaät quan troïng cuûa vaên chöông tröôùc söï thay ñoåi quan
nieäm cuûa ngöôøi thöôûng thöùc, ñoäc giaû muoán ñöôïc thaáy cuoäc ñôøi, taâm
tình con ngöôøi gaàn guõi soáng thöïc hôn, quan nieäm cuûa ngöôøi laøm ngheä
thuaät cuõng töø ñoù maø thay ñoåi theo. Caûnh chieán traän ñöôïc moâ taû baèng
nhöõng veû tuyeät ñeïp nhö trong Chieán Tranh vaø Hoøa Bình vôùi nhöõng cuïm
khoùi xanh nhö khoùi lam chieàu treân baõi coû non xanh rôïn chaân trôøi döôùi
baàu trôøi xanh thaúm. . nhöng vôùi Soâng Don Thanh Bình noù ñaõ ñöôïc Sholokhov
taû chaân baèng nhöõng neùt soáng thöïc qua hình aûnh nhöõng ñöôøng göôm cuûa
kî binh Cosaques hay cuûa Hoàng quaân giaùng töø treân xuoáng ñaàu keû ñòch vôõ
laøm ñoâi ñaùnh “coùc” moät caùi, hoaëc qua nhöõng caûnh cheùm gieát tuø
binh man rôï . . . Chieán tranh phaûi ñöôïc dieãn taû taøn baïo phuõ phaøng
môùi ñuùng yù nghóa cuûa taû chaân hieän thöïc .
Khoâng rieâng vaên
chöông caùc ngheä thuaät khaùc nhö ñieän aûnh cuõng ñaõ chuyeån daàn sang taû
chaân hieän thöïc nhaát laø trong nhöõng thaäp nieân 50, 60. . trôû laïi ñaây,
ngöôøi YÙ coù khuynh höôùng coi hieän thöïc laø tieâu chuaån quan troïng nhaát
cuûa ñieän aûnh vaø baây giôø nhaø ñaïo dieãn Trung Hoa luïc ñòa Tröông Ngheä
Möu ñaõ thaønh coâng röïc rôõ vôùi hai giaûi thöôûng sö töû vaøng Ñaïi Hoäi
ñieän aûnh Venice qua hai cuoán phim xaõ hoäi taû chaân hieän thöïc: Thu Cuùc
Ñi Kieän (1993) vaø Khoâng Thieáu Ñöùa Naøo (1999) .
Trôû laïi Thaïch
Lam, qua caùc truyeän ngaén truyeän daøi vaø cuoán nghò luaän vaên chöông Theo
Gioøng cuûa oâng ngöôøi ñoïc thaáy taùc giaû chuù troïng vaøo söï thaät nhö
tieâu chuaån haøng ñaàu cuûa vaên chöông ngheä thuaät cuûa oâng vì theá oâng
ñaõ coù nhöõng neùt khaùc bieät vôùi Khaùi Höng, Nhaát Linh, caùc baäc ñaøn anh
naøy thieân veà luaän ñeà vaø khuynh höôùng laõng maïn, trong baøi Nhìn Laïi
Nhöõng Quan Nieäm Veà Vaên Hoïc Cuûa Thaïch Lam Nguyeãn Thaønh vieát.
Maëc duø laø ngöôøi cuûa Töï Löïc Vaên Ñoaøn
maø khuynh höôùng chung cuûa nhoùm laø theo traøo löu laõng maïn, nhöng Thaïch
Lam laïi raát gaàn vôùi caùc nhaø vaên hieän thöïc tieâu bieåu cuøng thôøi,
khoâng chæ theå hieän ñaäm neùt treân nhieàu taùc phaåm maø coøn trong quan
nieäm veà vaên chöông.
Thaïch Lam- Vaên Chöông Vaø Caùi Ñeïp, nhaø xuaát baûn
Hoäi Nhaø vaên, Haø Noäi 1994
Khaùi Höng trong phaàn
ñeà töïa cuoán Gioù Ñaàu Muøa ñaõ vieát.
Thaønh thöïc, ñoù laø ñöùc tính khoâng coù
khoâng ñöôïc cuûa nhaø vaên. ÔÛ Thaïch Lam, söï thaønh thöïc laïi trôû neân söï
can ñaûm. Ñoïc nhieàu ñoaïn vaên cuûa Thaïch Lam, toâi ruøng rôïn caû taâm hoàn
vì söï thaønh thöïc (nhöõng ñoaïn taû trong truyeän Ngaøy Môùi).
Ngaøy Môùi laø cuoán truyeän daøi duy nhaát cuûa
Thaïch Lam, coát truyeän laëng leõ aâm thaàm vaø teû nhaït coi nhö khoâng
thaønh coâng so vôùi Khaùi Höng vaø Nhaát Linh nhöng noù keùo laïi ñöôïc nhôø
giaù trò hieän thöïc, Thaïch Lam coù nhöõng nhaän xeùt teá nhò saâu saéc.
Nhöõng ñoaïn taû trong Ngaøy Môùi maø Khaùi Höng ca ngôïi neáu toâi khoâng laàm
laø nhöõng caûnh cuøng tuùng cuûa boïn daân ngheøo thaønh thò, loái soáng vaø
taâm tình cuûa hoï. . . trong theá giôùi tieåu thuyeát cuûa oâng nhö nhöõng
caûnh döôøi ñaây.
-“Ñaèng chuù thím Tröôøng hình nhö daïo naøy
cuõng tuùng. Vöøa hoâm noï,
thím aáy coù ñeán hoûi vay con” Naøng noùi theâm “Nhöng con laøm gì coù tieàn maø cho
vay”
Baø Phaùn cuôøi.
-Vôï choàng noù thì keâu tuùng caû
ñôøi. Ñi laøm ñöôïc ba chuïc baïc löông thì sao ñu.û
Hoaëc
Nghe meï noùi ñeán tieàn, Tröôøng söïc nhôù
ñeán caùi muïc ñích cuûa mình khi veà thaêm nhaø. Chôø luùc moïi ngöôøi khoâng
ai ñeå yù, chaøng ra hieäu cho chò roài ñöùng daäy böôùc ra cöûa. Dung theo ra, Tröôøgn hoûi nhoû:
-Theá naøo chò? Chò
ñaõ noùi vôùi meï hoä em chöa?
Dung laéc ñaàu ñaùp:
-Chöa, vì toâi bieát hoâm noï meï
cuõng chaû coù. Toâi ñaõ coùhoûi vay rieng maáy ngöôøi chò em baïn cho chuù,
nhöng khoâng ñöôïc.
Vaø nhöõng ñoaïn taû chaân döôùi ñaây cho ta thaáy
nhaän xeùt cuûa Thaïch lam raát tinh teá coù veû troäi hôn caùc caây vieát
khaùc trong vaên ñoaøn.
-Anh ñöa tieàn cho toâi, coøn cho em noù
möôïn baây giôø.
Xuaân laúng laëng thoø tay vaøo tuùi aùo laáy taäp giaáy baïc. Chaøng ñeám rieâng
ra moät taäp, boû choã coøn laïi vaøo tuùi, roài ñeå taäp baïc treân baøn,
tröôùc maét Tröôøng. Baø Phaùn vôùi tay caàm laáy,
ngöûng nhìn hoûi Xuaân:
-Choã naøy laø bao nhieâu ñaây?
-Hôn ba chuïc.
Baø Phaùn ñeå taäp giaáy baïc xuoáng
baøn dòu daøng noùi:
-Anh ñöa theá naøy sao ñuû tieâu. Tieàn
nhaø, tieàn aên, traêm thöù ñeàu troâng vaøo anh caû, maø chöøng naøy thì sao
ñuû.
Vaø nhöõng ñoaïn coøn ñoäc ñaùo hôn
nöõa nhö.
-Anh chæ bieát nghó ñeán anh thoâi. Vôï con
anh ôû nhaø khoâng nhìn gì ñeán, con anh noù oám anh cuõng maëc, chæ ñi chôi
bôøi suoát ngaøy ñeâm, roài ñem tieàn cung phuïng cho ngöôøi khaùc. Anh khoâng bieát maáy thaùng nay toâi ñaâm coâng maéc nôï bao
nhieâu. Nhöng anh caàn gì.
Xuaân vung tay
giaän döõ, böôùc tôùi cöûa, quay laïi ñaùp.
-OÀ, baø noùi toâi khoù chòu laém.
Khoâng ñeå cho ngöôøi ta yeân moät chuùt nöõa!
Chaøng saäp cöûa ñaùnh saàm moät caùi,
böôùc voäi ra ngoaøi.
Trong cuoán Theo Gioøng, Thaïch Lam noùi söï thaønh
thaät laø then choát cuûa ngöôøi ngheä só, noù laø yeáu toá quan troïng cho söï
thaønh coâng cuûa taùc phaåm, quan saùt tæ mæ chaân thaät ñoùng vai troø then
choát trong söï saùng taùc cuûa Thaïch Lam maø caùc caây buùt khaùc ít ai coù
ñöôïc nhö trong Coâ Hang Xeùn, moät nhaân vaät ñieån hình cuûa xaõ hoäi nho
phong ñang luùc suy taøn, caùi xaõ hoäi ñaõ ñaët heát caû moïi hy sinh gaùnh
vaùc treân ñoâi vai nhoû beù cuûa Taâm, naøng
vöøa eø coå gaùnh vaùc giang sôn nhaø choàng laïi phaûi giuùp ñôõ caùc
em aên hoïc, leùn luùt göûi tieàn veà cho cha meï. . . Nhöng caùi neàn neáp nho
phong cao ñeïp aáy döôùi caùi nhìn cuûa chuû nghóa caù nhaân ngaøy nay chæ laø
söï ngöôïc ñôøi vì noù vi phaïm quyeàn soáng cuûa con ngöôøi.
Taû moät ñoâi vôï
choàng cöôøng haøo gian aùc chuyeân ngheà cho vay laõi naëng, nhöõng nhaân vaät
quaùi ñaûn cuûa xaõ hoäi döôùi ngoøi buùt cuûa Thaïch Lam coù nhöõng neùt ñoäc
ñaùo khaùc thöôøng, thaønh quaû cuûa nhöõng nhaän xeùt tinh vi teá nhò maø ít
ai coù.
Hai vôï choàng oâng Caû tröôùc kia cuõng ngheøo heøn, sau nhôø cho vay laõi, laõi raát
naëng, maø trôû neân giaàu coù. Nhöng baø kieät aùc laém.
Moät tay baø Caû ñaõ tòch kyù khoâng bieát bao nhieâu
ruoäng nöông cuûa ngöôøi ôû trong vuøng. Nhöõng ngöôøi vay nôï, baø baét phaûi
bieáu xeùn, neân trong nhaø baø luùc naøo cuõng coù gaø vòt, gaïo hay chaân
gioø. Nhöng hai oâng baø haø tieän khoâng daùm aên, gaø vòt ñem baùn ôû chôï,
coøn chaân gioø phôi khoâ ñeå daønh. Böõa côm chæ coù moät ít
vöøng rang thaät maën, moät ít thòt kho dim vaø moät ñóa rau.
OÂng baø khoâng coù co ngöôøi ta thöôøng baûo
“khoâng bieát kieät nhö theá roài giöõ cuûa ñeå cho ai”
Nhöõng
maãu ngöôøi gian aùc keo kieät ñoäc ñaùo nhaát cuûa xaõ hoäi maø chuùng ta coù
caûm töôûng nhö chæ coù moät mình Thaïch Lam khaùm phaù ra ñöôïc. Trong
saùng taùc cuõng nhö nhöõng
baøi tieåu luaän vaên chöông (Theo Gioøng) Thaïch Lam thöôøng
nhaán maïnh ñeán tieâu chuaån hieän thöïc nhö moät yeáu toá quan troïng haøng
ñaàu cuûa giaù trò vaên chöông taùc phaåm.
Moät nhaø vaên khoâng thaønh thöïc, khoâng
bao giôø trôû neân moät nhaø vaên giaù trò.
Hoaëc
Söï thaønh thaät môùi laø caùi then
choát cuûa nhaø ngheä só: muoán vieát moät taùc phaåm baát huû maø giaù trò
khoâng theo thôøi, ta phaûi ñeå heát noãi rung ñoäng trong
taùc phaåm ñoù.
Trong baøi Nhìn Laïi Nhöõng Quan Nieäm Veà Vaên Hoïc Cuûa Thaïch
Lam (Vaên Chöông Vaø caùi Ñeïp), Nguyeãn Thaønh vieát.
Nhö vaäy, coù theå khaúng ñònh raèng, tính
chaân thaät cuûa ngheä só vaø caù tính chaân thaät cuûa vaên hoïc ñöôïc Thaïch
Lam coi nhö moät vai troø quan troïng, quyeát ñònh giaù trò cuûa taùc phaåm.
TAÂM LYÙ
Dostoievsky
(1821-1881), nhaø vaên haøo Nga theá kyû 19 ñaõ ñöa loái taû taâm traïng nhaân
vaät tôùi taän cuøng trong toaøn boä vaên nghieäp cuûa oâng nhöi Toäi AÙc Vaø
Hình Phaït (Crime et Chaâtiment 1866), Thaèng Ngoác (1868), Anh Em Nhaø
Karamazov (1880). . . . . . Môùi ñaàu oâng bò dö luaän caùc nhaø pheâ bình
ñöông thôøi chæ trích döõ doäi, Leùon Tolstoi cho taùc phaåm cuûa oâng khoâng
thöïc chuùt naøo, George Moore noùi ñoù chæ laø nhöõng vôû caûi löông reû tieàn
pha chuùt maém muoái taâm lyù (a cheap melodramatic novelist with psychological
sauce) . . nhöng sau naøy vaø cho tôùi baây giôø, caùc
theá heä keá tieáp ñaõ nghieân cöùu vaên chöông Dostoievsky vaø ñaõ ca ngôïi
oâng khoâng tieác lôøi, nhieàu ngöôøi ñaùnh giaù oâng laø nhaø vaên haøo vó
ñaïi nhaát theá giôùi töø tröôùc tôùi nay, nhöng treân thöïc teá taùc phaåm
cuûa oâng ít ngöôøi ñoïc vaø cuõng ít ngöôøi hieåu ñöôïc oâng.
ÔÛ ñaây toâi khoâng
luaän baøn veà giaù trò vaên chöông Dostoievsky maø chæ ñeà caäp ñeán oâng nhö
moät trong nhöõng nhaø tieåu thuyeát gia ñi tieân phong trong laõnh vöïc höôùng
noäi, moâ taû tæ mæ nhöõng traïng thaùi taâm lyù cuûa con ngöôøi, oâng ñaõ aûnh
höôûng raát nhieàu treân vaên ñaøn theá giôùi treân ñòa haït taâm lyù naøy.
Töï Löïc vaên
ñoaøn ñaõ chòu aûnh höôûng Dostoievsky trong ñoù Thaïch Lam chòu nhieàu nhaát,
trong cuoán Theo Gioøng oâng ñaõ töøng ca ngôïi Dostoievsky, nhaø vaên haøo coå
ñieån Nga naøy laø tieåu thuyeát gia hay nhaát cuûa theá kyûvaø treân hoaøn
caàu.
Qua
caùc taùc phaåm cuõng nhö caùc baøi nghò luaän vaên chöông, oâng ñaët taû taâm
traïng vaøo tieâu chuaån haøng ñaàu cuøng vôùi hieän thöïc nhö ñaõ trình baày
ôû phaàn treân. OÂng quan nieäm nhaø vaên phaûi nhìn saâu vaøo taâm hoàn
mình ñeå tìm nhöõng tính tình caûm giaùc thaønh thöïc, nhaø vaên phaûi suy xeùt
taâm hoàn mình roài môùi hieåu taâm traïng nhöõng ngöôøi khaùc, trôû veà vôùi
chính taâm traïng cuûa nhaø vaên môùi chính laø phaûn aûnh trung thöïc cuûa
taâm hoàn, cuûa cuoäc ñôøi.
Ngay caû khi ñöùng
tröôùc caønh hoa ñaøo nôû röïc rôõ, moät caønh tre tröôùc gioù ngöôøi ngheä só cuõng phaûi thaáy
ñöôïc caû nhöõng taâm hoàn cuûa coû caây, hoa laù.
Khi thaáy caùc laù tre gioù thoåi vuùt moät
chieàu, toâi caûm thaáy moät vang ñoäng aâm thaàm vaø kín ñaùo trong taâm hoàn. Hình nhö moät caûm giaùc gì thanh thoaùt
vaø laïnh leõo, moät caùi gì vöøa cöùng coûi laïi vöøa chua soùt, vöøa tha
thieát laïi vöøa laõnh ñaïm.
Theo
Gioøng
Nhieàu nhaø pheâ
bình veà Thaïch lam ñaõ ñoàng yù treân quan ñieåm oâng coù nhöõng neùt ñoäc
ñaùo rieâng so vôùi Khaùi Höng, Nhaát Linh, toâi cho laø ôû kyõ thuaät taû taâm
traïng maø oâng xeáp vaøo söï quan troïng haøng ñaàu, thaät vaäy Khaùi Höng
cuõng chòu aûnh höôûng cuûa Dostoievsky nhö trong Hoàn Böôùm Mô Tieân ñaõ dieãn
taû söï phaán ñaáu beân trong noäi taâm moät coâ gaùi treû ñeïp xuaát gia
thoaùt tuïc hay ñuùng hôn moät côn baõo loøng , söï tranh ñaáu giöõa tình yeâu
vaø loøng moä ñaïo, Nhaát Linh trong Ñoâi Baïn cuõng chuù troïng veà höôùng
noäi vaø sau naøy trong Xoùm Caàu Môùi. Nhöng khuynh höôùng laõnh maïn cuûa
Khaùi Höng vaø Nhaát Linh bao giôø cuõng noåi baät leân vaø ngöôïc laïi Thaïch
Lam coù con ñöôøng ñi rieâng cuûa mình, ñoái vôùi oâng höôùng noäi laø tieâu
chuaån quyeát ñònh cho taùc phaåm ngheä thuaät vì vaäy maøvaên chöông cuûa
oâng, truyeän ngaén truyeän daøi ñeàu ñöôïc saùng taùc trong voøng aûnh höôûng
naëng neà cuûa kyõ thuaät taû taâm traïng con ngöôøi.
Trong Sôïi Toùc,
truyeän moät anh chaøng bò moät caùi ví tieàn caùm doã chæ trong tích taéc laø
anh phaïm toäi aên caép, Thaïch Lam ñaõ daãn daét ta ñi saâu vaøo taâm hoàn con
ngöôøi ñeå nhaän roõ söï daèng co vöøa gay go, vöøa quyeát lieät giöõa nhaân
tính vaø loøng tham, giöõa thieän vaø aùc. Söï caùm doã cuûa
soá tieàn lôùn laøThaønh môø caû maét nhöng lyù trí cuûa anh ñaõ ñaøn aùp ñöôïc
caùm doã. . Caùch thuaät söï cuûa Thaïch lam thaät laø tuyeät dieäu noù
ñöa ngöôøi ñoïc vaøo choã chôi vôi beành boàng giöõa thöïc vaø moäng ñeå ta
chöùng kieán ñöôïc caùi bieân giôùi mong manh giöõa thieän vaø aùc, giöõa aên
caép hay khoâng aên caép caùi bieân giôùi chæ mong manh nhö sôïi tô sôïi toùc.
Truyeän Moät Côn
Giaän (Gioù Ñaàu Muøa) laø söï phaân tích tæ mæ taâm traïng cuûa moät ngöôøi
phaïm toäi ñoái vôùi löông taâm, nhaän xeùt voâ cuøng teá nhò cuûa taùc giaû
cuõng ñi saâu vaøo taän taâm hoàn nhaân vaät (Thanh) töøng giaây töøng phuùt
ñeå caân ño loøng hoái haän cuûa anh khi côn giaän ñaõ qua.
Loøng hoái haän khoâng ñeå toâi yeân. Hình nhö coù moät caùi gì naëng neà ñeø
neùn treân ngöïc laøm cho toâi khoù thôû, vaø luùc naøo hình aûnh ngöôøi phu xe cuõng hieän ra tröôùc maét.
ÔÛ Thaïch Lam
höôùng noäi vaø taû chaân cuõng coù theå ñoàng hoùa laøm moät, oâng ñaõ noùi
trong Theo Gioøng, ngöôøi ngheä só phaûi quay veà tìm toøi trong taâm hoàn mình
roài môùi thaáu nhaäp ñöôïc nhöõng yù nghó, taâm traïng cuûa ngöôøi khaùc, ta
khoâng theå choái caõi ñöôïc ngheä thuaät taû höôùng noäi cuûa Thaïch Lam luoân
luoân saâu saéc vaø hieän thöïc hôn caùc caây buùt khaùc cuûa Töï Löïc vaên
ñoaøn.
Trong Cuoán Saùch
Boû Queân (Naéng Trong Vöôøn) Thaïch Lam dieãn taû chaân thöïc taâm traïng moät
ngöôøi caàm buùt, cuõng coù theå chính laø oâng, noù cho thaáy caùi bieân giôùi
voâ cuøng taøn nhaãn giöõa thöïc vaø moäng, moäng vaøng tan vôõ laøm traêm
maûnh khi ñuïng phaûi thöïc teá phuõ phaøng: Ñoù laø truyeän moät anh nhaø vaên
mang ñaày moäng ñeïp, mô töôûng ñeán söï thaønh coâng huy hoaøng cuûa cuoán
saùch cuûa anh môùi vöøa phaùt haønh. Nhaø xuaát baûn cho
bieát taùc phaåm khoâng ñöôïc ai hoan ngheânh caû, thaát voïng eâ cheà nhöng
roài nieàm hy voïng laïi daâng leân, noù chaúng khaùc naøo moät doøng suoái
chaûy khoâng bao giôø caïn.
Truyeän Ñöùa Con
(Naéng Trong Vöôøn) cho thaáy nhaän xeùt vaø quan saùt cuûa Thaïch Lam voâ
cuøng teá nhò veà taâm traïng moät muï cöôøng haøo gian aùc, giaàu coù nhöng
laïi hieám hoi, theøm thuoàng moät ñöùa con, coù leõ chæ oâng môùi nhaän xeùt tinh vi, hieän thöïc nhö
döôùi ñaây.
Baùc Nhieâu cheùp mieäng noùi kheùo.
-Nhaø thì tuùng, moät ñoàng moät chöõ
khoâng coù, maø cöù phaûi lo thuoác cho con thaät laø ñeán khoå.
Nhöng baø Caû hình
nhö khoâng nghe thaáy gì nöõa. Maét baø ñôø ra nhö ñang theo ñuoåi moät
öôùc voïng xa xoâi; baø ñang nghó raèng khoâng bao giôø baø ñöôïc bieát nhöõng noãi lo sôï aáy, bôûi khoâng bao
giôø baø ñöôïc boàng ñöùa con treân tay, ñöôïc naâng niu aáp uû moät caùi maàm
soáng trong loøng. Khoâng bao giôø. . . Giaù baø ñöôïc ñaùnh ñoåi taát caû cuûa caûi ñeå laáy moät ñöùa
con.
Ngöôøi Baïn Cuõ,
coù leõ do ngöôøi khaùc keå laïi, truyeän moät anh vieân chöùc tænh nhoû xöa
ñaõ töøng tham gia caùch maïng, boãng moät hoâm coù coâ ñoàng chí höôùng cuõ
tröôùc ñaây nay sa cô thaát theá bô vô giöõ chôï ñôøi,
ñeán nhôø chaøng giuùp ñôõ. Anh chaøng chaúng giuùp ñöôïc gì vaø töï baøo chöõa cho mình thaät
kheùo leùo naøo laø sôï baø xaõ ghen vì hieåu laàm, naøo tieàn ñaâu maø giuùp
coâ aáy . . vaø cuoái cuøng chaøng töï hoûi:
Roài toâi baên khoaên töï hoûi xem trong hai
caùi hình aûnh aáy, hình aûnh ngöôøi
thieáu nieân haêng haùi vaø hình aûnh ngöôøi tröôûng giaû an nhaøn, caùi hình
aûnh naøo thaät laø cuûa toâi?
Thaïch Lam dieãn taû
noäi taâm moät anh chaøng caùch maïng heøn nhaùt, baèng caùch ñaët caâu hoûi
cho ngöôøi ñoïc nhöng thöïc ra oâng cuõng ngaàm bieát caâu traû lôøi, moät
ngöôøi caàu an nay maát heát caû nhueä khí phuû nhaän caùi quaù khöù anh höøng
cuûa mình maø khoâng daùm töï nhaän mình laø keû heøn nhaùt. Hôn ai heát Thaïch
Lam ñaõ loät taû ñöôïc heát caû taâm traïng eâ cheà cuûa moät con ngöôøi tieâu
cöïc maát heát caû phí khaùch anh huøng.
Truyeän Moät Ñôøi
Ngöôøi, moät bi kòch, ñuùng hôn laø moät thaûm kòch veà ngöôøi ñaøn baø baát
haïnh bò choàng vuõ phu ñaùnh ñaäp ta tôi, nhaát quyeát troán theo ngöôøi yeâu
ñeå roài saùng hoâm sau laïi ñoåi yù ñònh, naøng oâm con ra saân ga tieãn
chaøng leân xe löûa voâ Nam, chæ coù moät buoåi toái thoâi, saùng hoâm sau moïi
ñieàu döï ñònh tieâu tan nhö maây khoùi, caùi bieân giôùi taâm lyù cuûa con
ngöôøi ôû ñaây cuõng moûng manh nhö moät sôïi toùc vaø coù leõ chæ Thaïch Lam
môùi nhìn ra ñöôïc.
Truyeän Coâ Haøng
Xeùn laø söï daèng co, day döùt noät taâm cuûa moät thieáu phuï quaù nhieàu
traùch nhieäm, moät coå hai choøng vuøa eø coå gaùnh vaùc giang sôn nhaø choàng
laïi vöøa phaûi lo giuùp ñôõ caùc em aên hoïc, taâm traïng cuûa naøng laø söï
trieàn mieân lo aâu
khaéc khoaûi, phaàn sôï gia ñình choàng daèn vaët, phaàn sôï caùc
em giaän doãi. . .
Ngaøy Môùi, cuoán
tieåu thuyeát duy nhaát cuûa Thaïch Lam ñöôïc dö luaän coi laø khoâng thaønh
coâng nhöng ít ra ngheä thuaät höôùng noäi cuûa oâng ôû ñaây luoân luoân hieän
thöïc vaø saâu saéc cho thaáy caùi bieân giôùi phuõ phaøng taøn nhaãn giöõa
thöïc vaø moäng y nhö trong Haïnh, moät taùc phaåm baát huû cuûa Khaùi Höng.
Ngaøy Môùi cho
thaáy ngheä thuaät taû taâm traïng cuûa Thaïch Lam coâng phu, tæ mæ nhöng coù
leõ vì quaù coâng phu maø ngöôøi ñoïc ñaõ coù caûm töôûng nhaøm vì ít ñoäng
taùc quaù, ñoù laø truyeän moät anh chaøng boû lôõ cô hoäi, ñaõ töø choái moät
ñaùm giaàu ñeå laáy moät coâ gaùi ngheøo, ngöôøi yeâu lyù töôûng cuûa anh ñeå
roài khi yeân beà gia thaát, ñuïng phaûi thöïc teá phuõ phaøng, laâm vaøo caûnh
cuøng tuùng anh laïi ñaâm hoái tieác ñaõ khoâng chòu laáy coâ giaàu ñeå nay
phaûi chòu ngheøo sô ngheøo saùc, anh chaøng caùu kænh vôùi vôï luoân sau hoái
haän thöông vôï vaø tìm laïi ñöôïc haïnh phuùc gia ñình.
Maëc duø coát
truyeän nhaït nheõo song Ngaøy Môùi cho thaáy kyõ thuaät höôùng noäi cuûa
Thaïch lam vöõng vaøng yù nhò hôn trong caùc truyeän ngaén cuûa chính oâng, noù
cho ngöôøi ta thaáy söï dau döùt, daèn vaët, ñau khoå luoân luoân ngöï trò
trong taâm traïng cuûa con ngöôøi.
Nhaø pheâ bình
Bích Thu trong baøi Thaïch LamVaø Kieåu Nhaân Vaät “Töï Thöùc Tænh” ñaõ nhaän xeùt nhö
sau:
Caùch ñaây hôn nöûa theá kyû, trong caûm
quan ngheä thuaät cuûa mình, Thaïch Lam ñaõ coù yù thöùc ñi saâu vaøo theá
giôùi noäi taâm cuûa con ngöôøi. . . . . . . . . . .
. ..Ñi theo khuynh
höôùng naøy, saùng taùc cuûa Thaïch Lam khoâng bò loãi thôøi bôûi nhöõng thò
hieáu vaø xu theá chính trò thôøi thöôïng.
. . .
. . .
Saùng taùc cuûa Thaïch Lam coù söùc thu huùt ngöôøi ñoïc ôû moïi thôøi
ñieåm, chính vì caùi nhìn töø beân trong, vôùi ngheä thuaät phaân tích moät
caùch tinh teá, saâu laéng nhöõng dieãn bieán taâm lyù phöùc taïp, nhöõng aên
naên day döùt veà tinh caûm, veà ñaïo ñöùc moät caùch baûn naêng hay yù thöùc
ñeå töï “thöùc tænh”phaåm chaát ngöôøi trong moãi con ngöôøi.
Thaïch Lam-Vaên Chöông Vaø Caùi Ñeïp, nhaø xuaát baûn
Hoäi Nhaø Vaên, Haø Noäi 1994.
Thaïch Lam chæ
trích loái saùng taùc döøng laïi ôû quan saùt beà ngoaøi maø khoâng chòu ñi
saâu vaøo theá giôùi noäi taâm, ngöôøi ngheä só phaûi khaùm phaù ra nhöõng bí
aån cuûa ñôøi soáng beân trong ñeå dieãn taû cho ngöôøi ñoïc thaáy nhöõng dieãn
bieán thaàm kín cuûa taâm tö con ngöôøi. Khaùi Höng, Nhaát Linh cuõng ñi saâu
vaøo theá giôùi beân trong qua Hoàn Böôùm Mô Tieân, Ñoâi Baïn.
. . nhöng Thaïch Lam coù nhöõng neùt ñoäc ñaùo vaø tæ mæ hôn,oâng ñaõ daãn daét
chung ta ñi saâu vaøo taän ñaùy taâm hoàn nhaân vaät ñeå ñöôïc chöùng kieán
nhöõng öu tö khaéc khoaûi cuûa hoï tröôùc cuoäc ñôøi, veà nhaân sinh hay toäi
loãi. . . ñeå cuoái cuøng laïi quay trôû veà vôùi tính baûn thieän coá höõu
cuûa con ngöôøi.
BI KÒCH
Theo toâi bieát ñaây laø moät khuynh höôùng rieâng ñaõ khieán cho
vaên nghieäp Thaïch Lam coù nhöõng caù tính ñoäc ñaùo khaùc bieät haún so vôùi
Khaùi Höng, Nhaát Linh. Khaùi Höng ít tröôùc taùc bi kòch, Anh Phaûi
Soáng laø moät ñoaûn thieân bi thaûm hieám hoi cuûa oâng, Nhaát Linh ôû moät
soá truyeän daøi nhö Ñoaïn Tuyeät, Laïnh Luøng vaø truyeän ngaén nhö Ñaàu
Ñöôøng Xoù Chôï, Boùng Ngöôøi Treân Söông Muø. . cuõng cho thaáy oâng coù
khuynh höôùng bi kòch nhöng phaàn lôùn söï nghieäp vaên chöông cuûa Khaùi Höng,
Nhaát Linh coù nhöõng neùt gioáng nhau ôû choã cuøng khai thaùc trieät ñeå
khuynh höôùng yeâu ñöông laõng maïn ngoõ haàu laøm phöông tieän thu huùt ngöôøi
ñoïc ñeå loàng vaøo ñoù nhöõng luaän ñeà
xaõ hoäi.
Caùc nhaø pheâ
bình trong nöôùc ña soá chuù troïng vaøo ñeà taøi bi kòch xaõ hoäi cuûa oâng,
hoï cho raèng Thaïch thöôøng höôùng ngoøi buùt cuûa oâng veà phía nhöõng ngöôøi
cuøng khoå vaø caùi theá giôùi baàn haøn maø hoï phaûi ñeo heát kieáp naøy sang
kieáp khaùc. Bi kòch chieám gaàn heát truyeän Gioù Ñaàu Muøa, chuû ñeà noåi
baät nhaát qua Nhaø Meï Leâ, Moät Côn Giaän, Ñoùi, Hai Laàn Cheát, Moät Ñôøi
Ngöôøi, Ngöôøi Lính Cuõ, Ngöôøi Baïn Treû, Ngöôøi Baïn Cuõ, Gioù Laïnh Ñaàu
Muøa. . .
Ta coù caûm töôûng
nhö Thaïch Lam chòu aûnh höôûng saâu xa cuûa nhöõng tö töôûng yeám theá Ñoâng
phöông, cuûa Thích Ca Maâu Ni veà nhöõng noãi khoå khoâng cuøng cuûa ñôøi
ngöôøi, nhaân vaät cuûa oâng ñaõ theå hieän thaân phaän cuûa nhöõng keû cuøng
maït xaõ hoäi nhöng caùi nhìn cuûa Thaïch Lam coøn vöôït xa hôn bình dieän
traàn theá cuûa xaõ hoäi, con ngöôøi, noù laø caùi nhìn cao hôn veà thaân phaän
con ngöôøi theo moät yù nghóa nhaân sinh, moät thöù trieát lyù bi quan nhuoám
maøu yeám theá.
Trong
Nhaø Meï Leâ taùc giaû keát luaän.
Nhöng hoï bieát raèng baùc Leâ khoâng trôû
veà nöõa vaø hoï thaáy moät caûm giaùc lo sôï ñeø neùn laáy taâm can hoï,
nhöõng ngöôøi ôû laïi, nhöõng ngöôøi coøn soáng maø caùi ngheøo khoå cöù ñeo ñuoåi maõi khoâng bieát bao giôø heát.
Vaø nhö vaäy caùi cheát thaûm
thöông cuûa baùc Leâ – moät ngöôøøi cuøng ñöôøng soâng vaøo choã cheát ñeå hy
voïng kieám chuùt gaïo nuoâi con – laïi laø moät söï giaûi thoaùt vaø nhöõng
ngöôøi coøn ôû laïi vaãn nguïp laën trong beå khoå meânh moâng.
Trong
Moät Côn Giaän, taùc giaû phaân taâm lyù moät ngöôøi höôùng thieän nhöng ñieåm
then choát vaãn laø caûnh laàm than ñoïa ñaày dô baån cuûa con ngöôøi.
Laàn aáy laø laàn ñaàu toâi böôùc vaøo moät
choã ngheøo naøn, khoå sôû nhö theá , caùc anh thöû töôûng töôïng moät daãy
nhaø luïp xuïp vaø thaáp leø teø, xieâu veïo treân bôø moät caùi ñaàm maø nöôùc
ñen vaø hoâi haùm traøn vaøo caû ñeán theàm nhaø.
Trong caùi hang toái taêm baån thæu
aáy, soáng moät ñôøi khoán naïn, nhöõng ngöôøi gaày goø, raùch röôùi, nhö
nhöõng ngöôøi trong moät côn meâ.
Truyeän Ñoùi
dieãn taû taâm lyù moät ngöôøi ñoùi, Thaïch Lam ñöa ra vaán ñeà söùc maïnh cuûa
vaät chaát ñoái vôùi tinh thaàn nhöng taùc giaû chuù troïng vaøo taán thaûm
kòch gia ñình nhieàu hôn, moät anh choàng thaát nghieäp bò caùi ñoùi daày voø
theå xaùc vaø moät noãi khoå taâm khaùc saâu seù taâm hoàn anh khi ñöôïc bieát
ngöôøi vôï phaûi baùn thaân ñeå cöùu ñoùi cho mình.
Caùi
teân truyeän Moät Ñôøi Ngöôøi (Gioù Ñaàu Muøa) ñaõ mang ñaày yù nghóa veà kieáp
nhaân sinh ôû ñaây cuõng laø taán thaûm kòch khoâng bao giôø döùt nhö trong
Nhaø Meï Leâ. Ñònh meänh cay nghieät khieán cho Lieân laáy phaûi ngöôøi
choàng vuõ phu, meï choàng cay nghieät, hoï ñaùnh ñaäp, chöûi ruûa naøng taøn
nhaãn, gia ñình naøng laø moät ñòa nguïc, ngöôøi yeâu cuõ (Taâm) saép ñoåi vaøo
Saøi Goøn ñem laïi cho naøng moät loái thoaùt khoûi cuoäc ñôøi theâ thaûm aáy,
chaøng ruû Lieân troán theo. Lieân bò choàng ñaùnh ñaäp taû tôi nhaát ñònh hoâm
sau troán theo Taâm nhöng hoâm sau moïi döï ñònh tieâu tan heát caû, naøng ñoåi
yù aüm con ra ga tieãn ngöôøi yeâu leân xe löûa voâ
Khi ñoaøn xe ñaõ
khuaát, Lieân thaáy bao nhieâu noãi ñau khoå troãi daäy ngaäp loøng, naøng quay
ñaàu vaøo chieác coät saét roài oøa leân khoùc.
Vaø roài Lieân laïi tieáp tuïc cam chòu cuoäc ñôøi cay ñaéng ñau
khoå nhö moïi ngaøy, taùc giaû keát luaän.
Caùi moäng cuoäc ñôøi sung söôùng vôùi Taâm,
Lieân buoàn raàu nhö laø nhöõng vaät toát ñeïp maø naøng thaáy baày trong tuû kính caùc cöûa haøng, nhöõng vaät quí giaù maø
töôûng khoâng bao giôø coù theå thuoäc veà naøng ñöôïc.
Thaïch Lam ôû
ñaây coù quan nieäm bi quan veà haïnh phuùc, moät caùi nhìn môùi meû traùi vôùi
quan nieäm laïc quan cuûa Leùon Tolstoi veà haïnh phuùc trong Chieán Tranh Vaø
Hoøa Bình, haïnh phuùc bao giôø cuõng ôû trong taàm tay, bao giôø cuõng coù ,
nhöng döôùi con maét Thaïch lam haïnh phuùc chæ laø mô töôûng xa vôøi, Lieân
ñöùng nhìn haïnh phuùc chaïy ngang tröôùc maét naøng treân chuyeán xe löûa voâ
Nam maø khoâng sao baét laïi ñöôïc, haïnh phuùc ñoái vôùi naøng y nhö nhöõng
moùn haøng beân kia tuû kính. Coù theå
laø luaân lyù khoâng cho pheùp Lieân boû choàng theo
trai hoaëc naøng khoâng ñuû can ñaûm ñeå lao ñaàu vaøo moät cuoäc phieâu löu
neân ñaønh cam chòu vôùi soá phaän ñaéng cay. Nhöng coù ñieàu laø caùi nhì bi
quan veà haïnh phuùc cuûa oâng ôû ñaây laïi traùi ngöôïc vôùi yù nghóa cuûa
haïnh phuùc laïc quan trong Ngaøy Môùi vieát cuøng naêm 1937 vôùi Moät Ñôøi
Ngöôøi (Gioù Ñaàu Muøa), moät anh chaøng vì yeâu ñöông mô moäng boû moät ñaùm
giaàu, laáy moät coâ gaùi ngheøo ñeå roài laâm vaøo caûnh baàn haøn tuùng
thieáu caùu kænh vôùi vôï con, theøm thuoàng söï giaàu sang, uaát öùc vaø ñau
khoå ñeå roài sau nhöõng öu tö daènvaët cuoái cuøng laïi thaáy caùi xaáu xa
cuûa söï giaàu sang vaø yeân phaän vôùi
caùi ngheøo, tìm ra ñöôïc haïnh phuùc, haïnh phuùc luoân ôû quanh ta choã naøo
cuõng coù, moät quan nieäm coå ñieån veà haïnh phuùc y nhö trong Chieán Tranh
Vaø Hoøa Bình.
Vaán ñeà ñaùng
noùi ôû ñaây laø trong cuøng moät naêm 1937 hai taùc phaåm, moät truyeän ngaén,
moät truyeän daøi ñaõ theå hieän hai quan nieäm hoaøn toaøn traùi ngöôïc nhau
veà haïnh phuùc, moät bi quan, moät laïc quan. Ta coù theå noùi ñaây laø söï
nhaàm laãn ñaùng keå cuûa Thaïch Lam khi trong cuøng moät khoaûng thôøi gian
oâng coù theå ñoåi quan nieäm nhanh ñeán theá, ngöôøi ta coù caûm töôûng taùc
giaû khoâng coù laäp tröôøng veà haïnh phuùc con ngöôøi.
Truyeän Ngöôøi Lính
Cuõ, coát truyeän giaûn dò, ñôn sô quaù cho thaáy loái thuaät truyeän cuûa oâng
coù phaàn thua keùm Nhaát Linh vì noù quaù sô saøi nhöng laïi dieãn taû ñöôïc
moät caùch phong phuù taán bi kòch cuûa ñôøi ngöôøi, cuoäc ñôøi y nhö côn aùc
moäng.
Ngöôøi Baïn Treû,
moät thanh nieân bò xaõ hoäi doàn ñeán böôùc ñöôøng cuøng phaûi töï keát lieãu
cuoäc ñôøi baèng sôïi daây oan nghieät.
Trong Toái Ba Möôi
(Sôïi Toùc), Thaïch Lam daønh nhieàu caûm thöông cho nhöõng keû baát haïnh
phaûi soáng beân leà cuûa xaõ hoäi ñaõ yù thöùc ñöôïïc thaûm caûnh cuûa mình,
nhöõng noãi cay ñaéng, coâ ñôn cuûa hoï giöõa luùc tieáng phaùo giao thöøa noå
vang.
Maëc duø Thaïch Lam
khoâng ñeà caäp trong Theo Gioøng, bi kòch cuõng laø moät tieâu chuaån hieän
thöïc ñeå dieãn taû moät khía caïnh cay ñaéng thaám thía, cuûa xaõ hoäi, cuûa
con ngöôøi.
NHÖÕNG KHUYNH HÖÔÙNG KHAÙC
Laõng Maïn
Thaïch lam coù vò
trí ñöùng rieâng trong Töï Löïc vaên ñoaøn so voùi Khaùi Höng vaø Nhaát Linh ôû
nhieàu phöông dieän ngay caû yeâu ñöông bay böôùm. OÂng khoâng theo caùi khuoân saùo tình yeâu lyù töôûng, yeâu nhau trong
taâm hoàn, nhöõng moái tình caâm laëng kín ñaùo, yeâu khoâng noùi ra, yeâu cao
thöôïng, yeâu nhau khoâng bao giôø ñuïng tôùi nhau. . . . . Khuynh höôùng hieän thöïc bao truøm toaøn boä
vaên chöông Thaïch Lam: xaõ hoäi cuõng nhö taâm lyù vaø caû ôû ñaây, laõng
maïn. Caùi laõng maïn bay böôùm cuûa Thaïch Lam ôû Naéng Trong Vöôøn, Beân Kia Soâng, Baét Ñaàu, Ñeâm saùng Traêng, Tình Xöa, Ngaøy
Môùi. . ñaõ ñöôïc dieãn taû chaân thöïc nheï nhaøng thi vò, nhöõng moái tình
trong vaên chöông Thaïch Lam ngaây thô chaân thöïc cuûa nhöõng chaøng trai môùi lôùn, nhöõng coâ
gaùi trong traéng ngaây thô, noù hieän thöïc hôn vaên chöông laõng maïn Khaùi
Höng Nhaát linh ôû nhöõng caùi oâm hoân thaém thieát.
Dö luaän caùc nhaø
pheâ bình vaø dö luaän ñoäc giaû haàu nhö khoâng ai chuù yù ñeán vaên chöông
laõng maïn Thaïch Lam, ngöôøi ta nghó raèng truyeän tình cuûa oâng ñôn giaûn
vaø thöïc quaù khoâng dieãn taû ñöôïc khoâng khí laõng maïn bay böôùm khaû dó
rung ñoäng ñöôïc ngöôøi thöôûng thöùc nhö Hoàn Böôùm Mô Tieân, Ñoâi Baïn, Hai
Buoåi Chieàu Vaøng. . .cuûa
Khaùi Höng, Nhaát Linh hay noùi khaùc ñi khoâng khí laõng maïn cuûa oâng khoâng
coù gì ñaùng noùi so vôùi caùc baäc ñaøn anh trong Töï Löïc vaên ñoaøn.
Dö luaän coù theå
ñuùng song toâi nghó ta khoâng theå phuû nhaän hoaøn toaøn vaên chöông yeâu ñöông bay böôùm cuûa
Thaïch Lam. OÂng luoân toû ra coù moät phong thaùi, buùt phaùp khaùc bieät so vôùi
vaên ñoaøn: truyeän Döôùi Boùng Hoaøng Lan teû nhaït nhöng phaûi coâng nhaän
khoâng khí laõng maïn thi vò, nheï nhaøng cuûa noù ñaùng ñöôïc xeáp vaøo haøng
ñaàu trong chuû ñeà laõng maïn cuûa vaên ñoaøn vaø caû neàn vaên chöông Vieät
Nam.
Chuùng ta khoâng theå
naøo boû queân truyeän Beân Kia Soâng, moät truyeän tình tuyeät vôøi nhaát cuûa
Thaïch Lam cuûa Töï Löïc vaên ñoaøn , ta töôûng nhö laïc vaøo khoâng khí bay
böôùm cuûa Ivan Tourgueniev trong truyeän
Moái tình Ñaàu. Truyeän moät caäu hoïc troø lôùp ba möôøi
maáy tuoåi yeâu moät thieáu nöõ hôn mình naêm, saùu tuoåi, chò cuûa caäu baïn
cuøng lôùp. Thieáu nöõ quí meán vuoát ve caäu nhö moät
ñöùa em beù boûng nhöng coù ngôø ñaâu moät tình yeâu ngaây thô non nôùt trong
loøng caäu noåi daäy daït daøo thay theá caùi tình chò em cao quí aáy.
Caäu theo gia ñình doïn leân Haø Noäi, theá maø möôøi naêm sau caäu coøn tìm
veà caùi huyeän nhoû beù ñeå tìm ngöôøi ñeïp. . .
nhöng than oâi! Moái tình ngaây thô chaân thaät cuûa chaøng
nay chæ coøn laø moät kyû nieäm ñeïp trong loøng.
Thi Vò
Nhieàu
nhaø pheâ bình ca ngôïi nhöõng trang vaên taû tình taû caûnh cuûa Thaïch Lam
tao nhaõ, thi vò. Ñaây cuõng laø moät trong nhöõng neùt ñaëc saéc cuûa
vaên chöông Thaïch Lam maø Khaùi Höng, Nhaát Linh khoâng thaáy coù, trong Döôùi
Boùng Hoaøng Lan, ta thaáy nhöõng con ñöôøng laùt gaïch Baùt traøng reâu phuû ,
nhöõng muøi laù non phaûng phaát trong khoâng khí, nhöõng giaøn hoa thieân lyù
thôm dòu, nhöõng buùp hoa lyù non thôm phaûng phaát, caây hoaøng lan cao vuùt
vôùi nhöõng caønh laù ruû . . . Ta coù caûm töôûng nhö caûnh trí trong moät
böùc tranh thuûy maïc cuûa Taàu, moät baøi thô tuyeät dieäu.
Truyeän Ngaøy Môùi,
moät truyeän daøi ñöôïc coi nhö khoâng thaønh coâng nhöng ta khoâng phuû nhaän
ñöôïc nhöõng trang vaên taû caûnh taû tình tuyeät dieäu cuûa oâng khi noùi ñeán
caäu hoïc sinh veà thaêm queâ cuõ ôû huyeän An Laâm vôùi nhöõng taám
thaûm luùa xanh thaãm döôùi laøn gioù nheï noåi leân nhöõng laøn soùng baïc,
nhöõng daãy nhaø thaáp thoaùng sau luõy tre xanh, nhöõng côn gioù nheï ñem laïi
höông vò deã chòu cuûa muøa ñaát aûi, hôi maùt laïnh cuûa soâng Tieân boác leân
thaám thía vaøo caûnh vaät, muøi thôm cuûa luùa coû. . .
Taát caû giaùc quan nhö chôø ñôïi nhöõng
caùi thuù vaø höông vò cuûa caùnh ñoàng queâ maø chaøng sôï khoâng ñöôïc höôûng
heát.
Ñoäc giaû cuõng nhö nhaø pheâ bình khoâng ai coù theå
queân ñöôïc nhöõng trang vaên tao nhaõ tuyeät dieäu nhaát cuûa Thaïch Lam dieãn
taû caùi thanh cao thi vò cuûa coám trong Haø Noäi Baêm Saùu Phoá Phöôøng, moùn
aên döôùi ngoøi buùt ñaày chaát thô cuûa Thaïch Lam ñaõ ñöôïc dieãn taû thaät
laø thanh cao thi vò. Vaên chöông Thaïch Lam ñoäc ñaùo ôû choã tìm ra ñöôïc
nhöõng caùi ñeïp trong nhöõng söï vaät taàm thöôøng nhaát nhö moùn aên chaúng haïn.
Côn gioù muøa thu haï löôùt qua vuøng sen
treân hoà, nhuaàn thaám caùi höông thôm cuûa laù, nhö baùo tröôùc muøa veà cuûa
moät thöùc quaø thanh nhaõ vaø tinh khieát.
Moät baøi tuøy buùt veà moùn aên töï nhieân ñaõ trôû
thaønh moät aùng thô tuyeät vôøi vôùi nhöõng maàu saéc, yù vò voâ cuøng tao
nhaõ: maàu xanh cuûa coám, caùi töôi maùt cuûa laù non .
. caùi muøi thôm ngaùt cuûa laù sen giaø öôùp laáy
töøng haït coám.
Chuùng ta coù theå noùi raèng trôøi sinh laù sen ñeå bao boïc coám,
cuõng nhö trôøi sinh coám naèm uû trong laù sen
Nhöõng
veû ñeïp ñaày chaát thô aáy nay ñaõ trôû thaønh vang boùng moät thôøi nhö nhaän
xeùt cuûa Döông Nghieãm Maäu döôùi ñaây.
Thôøi cuûa Thaïch Lam ñaõ troâi qua, vaø baây giôø tìm ñaâu boùng daùng
moät Thanh, bình thaûn sung söôùng vôùi luùc trôû veà vaø luùc ra ñi, tìm ñaâu
moät giaøn hoa lyù, tìm ñaâu cho ra moät caây hoaøng lan, vaø nöõa ñaâu cho
thaáy moät coâ Nga vôùi moái tình nheï nhaøng chung thuûy. Nhö vieân ngoïc quí
cho thôøi ñaïi chuùng ta ñeå thaáy moät ngöôøi naøo coøn ñöôïc soáng trong
saùng nhö thieân thaàn, coøn bieát höông hoaøng lan, coøn thaáy ñöôïc veû ñeïp
cuûa moät boâng hoa daïi gaøi treân maùi toùc. . .
Baây giôø laø thôøi cuûa nhöõng ra ñi voäi vaøng, trôû laïi chua xoùt, laø
nhöõng hoa nhöïa caém trong chaäu, thôøi cuûa ñôøi soáng taát töôûi. . . Trong caûnh huoáng ñoù, ngöôøi ñoïc Thaïch Lam
hoâm nay coøn ai thaáy mình ñöôïc soáng trong haïnh phuùc.
Giao Ñieåm soá 1, SaøiGoøn 1972.
Taøn Baïo
Caùc nhaø pheâ bình
thöôøng chuù troïng ñeán nhöõng aùng vaên nheï nhaøng thanh thoaùt, tao nhaõ,
nhöõng trang vaên taû caûnh thi vò cuûa Thaïch Lam maø queân moät caù tính
khaùc cuûa oâng khi phaûi taû nhöõng caûnh hieän thöïc phuõ phaøng. Ñaây cuõng laø ñieåm khieán oâng coù moät choã ñöùng rieâng trong
Töï Löïc vaên ñoaøn. ÔÛ moät vaøi ñoaïn oâng ñaõ xöû duïng ñeán loái
vaên dieãn taû taøn baïo theo kieåu Sholokhov ñeå taû chaân caùi thuù tính gôùm
ghieác cuûa con ngöôøi maø ta ít thaáy trong vaên Khaùi Höng, Nhaát Linh,
ngöôøi ngheä só nhö Thaïch Lam noùi, phaûi can ñaûm nhìn vaøo söï thöïc.
Baøn tay nhö saét boùp chaët coå naøng laïi.
Lieân thaáy giaùp maët mình, caùi maët gheâ sôï cuûa Tích, hai con maét ñoû
ngaàu. Caùi giaän döõ laøm tieáng haén run leân.
-Con ñó
Roài naøng ngaõ guïc
xuoáng döôùi nhöõng caùi ñaám ñaù naëng neà. Loøng
ghen gheùt laøm söùc khoeû theâm leân. Haén nghieán
raêng laïi ñaùnh tuùi buïi. Haén thaáy gheùt naøng
ñeán cöïc ñieåm. Khoâng phaûi vì naøng khoâng yeâu maø
haén caêm töùc. Nhöng naøng laïi ñi yeâu moät ngöôøi khaùc, nhö ñaâm
vaøo loøng töï aùi cuûa haén. Söï aáy khoâng bao giôø haén tha thöù ñöôïc
Moät Ñôøi Ngöôøi (Gioù Ñaàu Muøa)
Caùc nhaø pheâ bình
hay chuù troïng ñeán nhöõng caùi ñeïp trong vaên chöông Thaïch lam, ca ngôïi
nhöõng trang vaên xanh maàu coám non, nhöõng aùng vaên
höôùng noäi moâ taû nhöõng öu tö khaéc khoaûi. . maø
queân khoâng noùi tôùi tính chaát taøn nhaãn phuõ phaøng khi oâng muoán dieãn
taû chaân thöïc thaân phaän ñoïa ñaây khoán khoå cuûa giôùi bình daân, baàn
cuøng trong xaõ hoäi nhö truyeän Nhaø Meï Leâ
Baùc mô maøng thaáy vaøng son choùi
loïi trong nhaø oâng Baù, thaáy neùt maët gian aùc cuûa caäu Phuùc, con choù
Taây nhe nanh choàm ñeán..
Trong phaàn lôøi noùi ñaàu truyeän Gioù Ñaàu Muøa, Thaïch
lam ñaõ noùi vaên chöông laø moät thöù khí giôùi thanh cao vaø ñaéc löïc maø
chuùng ta coù ñeå toá caùo vaø thay ñoåi moät caùi theá giôùi giaû doái vaø
taøn aùc, ñoù laø loaïi vaên chöông tranh ñaáu choáng laïi söï taøn baïo cuûa
con ngöôøi, loái vieát phuõ phaøng taøn nhaãn cuûa oâng ñeå choáng laïi theá
giôùi taøn aùc nhö ñoaïn trích trong truyeän Ñöùa Con döôùi ñaây.
Chò Sen ôû
vôùi baø Caû ñöôïc ngoùt moät naêm. Böõa hoâm aáy, thaáy tieáng baø Caû quaùt
thaùo ñaõ laâu, toâi chaïy sang. Chò Sen ñang cuùi
ñaàu vaøo ñoáng rôm khoùc. Toâi hoûi taïi sao, chò nöùc nôû ñaùp.
- Toâi lôõ tay
ñaùnh vôõ moät caùi cheùn, oâng aáy ñaùnh toâi ñau quaù.
Chò Sen thaâm tím caû mình maåy, moät
veát roi aáy qua moâi laøm röôùm maùu. Chò vöøa xoa boùp vöøa than thôû:
-Bôûi thaày u toâi maéc nôï neân toâi
môùi phaûi chòu khoå theá naøy
Naéng
Trong Vöôøn