|
|
||
|
Chæ daån caùch download font VNI mieån
phí ñeå ñoïc Ñaëc san Vieät Voõ Ñaïo: click
Chæ daån
VAÊN
CHÖÔNG CUÛA NGUYEÃN TUAÂN
TRÖÔÙC
NGAØY THEO KHAÙNG CHIEÁN
TROÏNG ÑAÏT
Nguyeãn Tuaân (1910-1987) laø ngöôøi ñaõ töï
xaây döïng cho mình moät vò trí rieâng
reõ trong neàn vaên chöông Vieät Nam, oâng khoâng thuoâc moäït tröôøng phaùi
naøo, laø moät nhaø vaên ñoäc laäp vaø coù nhöõng neùt ñoäc ñaùo veà haønh
vaên, tö töôûng.
Trong baøi naøy chuùng toâi xin trình
baày cuøng quí vò moät caùi nhìn toång quaùt veà ngheä thuaät tuøy buùt cuûa
Nguyeãn Tuaân, nhöõng neùt chính trong vaên chöông cuûa oâng tröôùc ngaøy theo
Vieät Minh khaùng chieán 1945 vaø xin ñöôïc chia laøm nhöõng ñaëc tính nhö sau.
1-Tuøy Buùt.
2-Löõ Haønh.
3-Caùi Toâi.
4-Maâu Thuaãn.
5-Höôùng Thieän.
6-Ñi Tröôùc Thôøi Ñaïi.
7-Bi Quan.
8-Giaù Trò.
Theo OÂng Vuõ Ngoïc Phan trong Nhaø
Vaên Hieän Ñaïi.
“Nhöõng
taäp vaên cuûa oâng daàu khoâng phaûi laø tuøy buùt cuõng ngaû veà tuøy buùt
chaúng ít thì nhieàu”
Trong baøi Nguyeãn TuaânVaø Soâng Ñaø, nhaø
nghieân cöùu trong nöôùc Nam Moäc vieát.
“Nhöõng taùc phaåm aáy coù cuoán ñeà laø
truyeän daøi, truyeän ngaén hoaëc phoùng söï, du kyù nhöng noùi chung ñeàu laø
nhöõng tuøy buùt hoaëc mang nhieàu tính chaát cuûa tuøy buùt laø theå taøi sôû
tröôøng cuûa Nguyeãn Tuaân vaø raát phuø hôïp vôùi caù tính cuûa Nguyeãn Tuaân”
Tröông Chính, nhaø nghieân cöùu pheâ bình
trong nöôùc cuõng ñaõ noùi.
“Truyeän
ngaén truyeän daøi, phoùng söï cuûa oâng taát caû ñeàu laø nhöõng thieân tuøy
buùt traù hình. Vì vaäy, noùi ñeán taùc phaåm cuûa Nguyeãn Tuaân töùc laø noùi
ñeán con ngöôøi cuûa oâng”
Caùc
taùc phaåm cuûa Nguyeãn Tuaân vieát tröôùc ngaøy theo Vieät Minh goàm coù:
-Vang Boùng Moät Thôøi, taäp truyeän
ngaén, xuaát baûn naêm 1940.
-Moät Chuyeán Ñi, du kyù, Taân Daân
xuaát baûn 1941.
-Ngoïn Ñeøn Daàu Laïc, kyù söï, Mai
Lónh xuaát baûn 1941.
-Taøn Ñeøn Daàu Laïc, kyù söï, Mai Lónh
xuaát baûn 1941
-Chieác Lö Ñoàng Maét Cua, tuøy buùt,
Haøn Thuyeân xuaát baûn 1941.
-Tuøy Buùt I, Coäng Löïc xuaát baûn
1941.
-Tuøy Buùt II, Löôïm Luùa Vaøng xuaát
baûn 1943.
-Queâ Höông, tieåu thuyeát, Anh Hoa xuaát
baûn 1943.
-Nguyeãn, taäp truyeän, Thôøi Ñaïi, Haø
Noäi xuaát baûn 1945.
-Chuøa Ñaøn, truyeän ma quæ, xuaát baûn Haø
Noäi 1945.
Chuùng toâi xin daønh ñoâi gioøng ñeå noùi
veà tuøy buùt.
1-Tuøy Buùt.
Ñöôïc ñònh nghóa laø ñeå tuøy yù cho ngoïn
buùt dieãn taû moät caùch roäng raõi töï do taâm tö cuûa taùc giaû.
OÂng Phaïm Theá Nguõ trong Vieät Nam Vaên Hoïc
Söû Giaûn Öôùc Taân Bieân, cuoán 3 ñaõ ñònh nghóa nhö sau.
“Duy coù
ñieàu laø kyù söï cuûa oâng khoâng phaûi nhö ôû giai ñoaïn
Nhaø
pheâ bình vaên hoïc trong nöôùc Nguyeãn Maïnh Ñaêng ñònh nghóa nhö sau.
“Tuøy
buùt laø gì? Ñònh nghóa vöøa deã laïi vöøa khoù. Deã vì khaùi nieäm baûn thaân
noù ñaõ töï giaûi thích: laø phoùng buùt, tuøy buùt maø vieát chöù sao! Nhöng
chính vì theá maø khoù. Vaäy thì coøn coù theå noùi gì veà qui taéc theå loaïi
cuûa noù nöõa? ÔÛ Taây phöông hieän ñaïi, tuøy buùt raát phaùt trieån. Nhöng
caøng phaùt trieån, khaùi nieäm tuøy buùt caøng mô hoà hôn. Coù ngöôøi ñaõ
noùi: ‘Töï do laø pheùp taéc duy nhaát cuûa tuøy buùt’.Coù theå hieåu moät
caùch ñaïi khaùi theá naøy: ngöôøi vieát tuøy buùt thöôøng möôïn côù thuaät
laïi moät söï kieän, moät maåu chuyeän naøo ñoù maø mình coù traûi qua ñeå
nhaân ñaáy neâu leân nhöõng vaán ñeà naøy khaùc maø baøn baïc, maø nghò luaän,
trieát luaän, neùm ra nhöõng suy töôûng cuûa mình moät caùch thoaûi maùi phoùng
tuùng”.
Chuùng toâi xin trích daãn theâm moät soá ñònh
nghóa nöõa veà tuøy buùt cuûa caùc nhaø nghieân cöùu trong nöôùc ñeå chuùng ta
coù theâm nhieàu yù kieán haàu deã beà quaùn trieät.
OÂng
Vöông Trí Nhaøn trong baøi Nguyeãn Tuaân Vaø Theå Tuøy Buùt coù noùi.
“Thuôû
vua Leâ chuùa Trònh, töùc nhöõng naêm thaùng hoãn loaïn cuûa cheá ñoä phong
kieán, cuõng ñaõ coù moät cuoán saùch mang teân Vuõ Trung Tuøy Buùt cuûa Phaïm
Ñình Hoå ra ñôøi, nhöng chöõ tuøy buùt ôû ñaây, khoâng phaûi laø ñeå chæ theå
loaïi cuûa taùc phaåm, maø coù lieân quan tôùi caùch vieát cuõng laø caùi
phoùng tuùng trong coâng vieäc caàm buùt. Vaû chaêng ñoïc vaøo thì thaáy ñaây
laø moät thöù ghi cheùp cuûa nhaø nho ngheøo nhaân quan saùt söï ñôøi maø tìm
caùch ghi laïi ñeå caùc theá heä sau cuøng bieát, chöù caùi phaàn thaáy ñaäm
gaét ôû tuøy buùt Nguyeãn Tuaân laø
chaát chuû quan cuûa nhaø vaên, caùi ñoù ôû Vuõ Trung Tuøy Buùt khoâng
coù”
Theo Vöông Trí Nhaøn, tuøy buùt phaûi coù tính
caùch chuû quan cuûa nhaø vaên, nhöõng yù nghóa thaâm traàm, nhöõng taâm tö
cuûa taùc giaû tröôùc cuoäc ñôøi. OÂng cuõng laáy ñònh nghóa trong töï ñieån cuûa
Nga ra ñeå giaûng nghóa theâm nhö sau.
“Tuøy
buùt (essai – tieáng Phaùp) laø taùc phaåm vaên xuoâi côõ nhoû vaø coù caáu
truùc töï do, bieåu thò nhöõng aán töôïng vaø suy nghó caù nhaân veà nhöõng söï
vieäc, nhöõng vaán ñeà cuï theå vaø hoaøn toaøn khoâng tính tôùi vieäc ñöa ra
caùch giaûi thích coá ñònh vaø ñaày ñuû veà ñoái töôïng”
OÂng cuõng trích daãn moät cuoán töï ñieån
khaùc nhö sau.
“Ñöôïc
goïi laø tuøy buùt laø nhöõng taùc phaåm maø ôû ñoù noåi leân treân bình dieän
thöù nhaát, nhöõng phaåm chaát, coát caùch rieâng cuûa taùc giaû. Chæ nhöõng
ngöôøi muoán laøm roõ caùi gioïng ñieäu ñoäc ñaùo cuûa rieâng mình, nhöõng
ngöôøi thích töï bieåu hieän, töï phaân tích, ñoàng thôøi laø nhöõng buùt phaùp
vöøa giaàu chaát hình töôïng, vöøa coù khaû naêng vieát chaët cheõ nhö chaâm
ngoân. . . nhöõng ngöôøi ñoù môùi ñi vaøo tuøy buùt”.
Döôùi
ñaây laø ñònh nghóa veà tuùy buùt cuûa Haø Vaên Döùc, nhaø nghieân cöùu trong
nöôùc.
“Tuøy
buùt laø moät theå loaïi coù loái vieát töông ñoái töï do, phoùng khoaùng. Nhaø
vaên tuøy theo ngoïn buùt ñöa ñaåy, coù theå ñi töø vieäc naøy sang vieäc
khaùc, töø lieân töôûng naøy sang lieân töôûng noï ñeå boäc loä nhöõng nhaän
thöùc, suy nghó vaø caûm suùc cuûa mình veà ñoái töôïng ñöôïc phaûn aùnh. ÔÛ
theå loaïi tuøy buùt, caùi toâi baûn ngaõ cuûa nhaø vaên ñöôïc theå hieän roõ
neùt gaàn nhö trong thô tröõ tình. Nguyeãn Tuaân khi noùi veà theå loaïi tuøy
buùt ñaõ ñöa ra moät nhaäân xeùt ngaén goïn nhöng khoâng keùm phaàn dí doûm:
‘Tuøy buùt laø vieát tuøy theo buùt, theo caûm höùng’. Noùi nhö vaäy khoâng coù
nghóa ñaây laø moät theå loaïi deã vieát. Neáu ngöôøi vieát toû ra keùm baûn
lónh hay non tay seõ raát deã gaây cho ngöôøi ñoïc caùi caûm giaùc nhaøm chaùn”.
Nhö
vaäy theo yù kieán chung cuûa moät soá nhaø nghieân cöùu keå treân chuùng ta
coù theå hieåu tuøy buùt laø moät baøi töôøng thuaät, moâ taû moät vaán ñeà hay
moät söï kieän, caâu chuyeän . . ñeå baøn baïc, trieát lyù hay suy tö thoaûi
maùi. Baøi vieát thöôøng mang naëng tính chaát chuû quan, caùi toâi cuûa taùc
giaû.
OÂng Nguyeãn
Ñaêng Maïnh coù noùi ôû Taây phöông hieän ñaïi, tuøy buùt raát phaùt trieån,
nhöng theo chuùng toâi bieát vaên hoïc Taây phöông qua söï nghieäp cuûa caùc
taùc giaû lôùn, noåi tieáng töø thôøi coå ñieån nhö Tolstoi, Ivan Tourgueniev,
Dostoievsky, Victor Hugo. . ñeán thôøi caän ñaïi, hieän ñaïi nhö Sholokhov,
Hemingway, Margaret Mitchell, Gheorghiu, J. Steinbeck, Boris Pasternak. . . . chæ
thaáy hoï vieát truyeän ngaén, hoaëc tieåu thuyeát vó ñaïi tröôøng giang ñaûi
haûi khoâng thaáy vieát tuøy buùt vaø
cuõng khoâng nghe thaáy noùi ñeán tuøy buùt cuûa hoï. Coù leõ chæ rieâng coù
Solzhenitsyn (ñöôïc giaûi Nobel vaên chöông 1972, Moät Ngaøy Trong Ñôøi Ivan
Denitsovitch) vôùi cuoán Khu Beänh Ung Thö (Le Pavillon des canceùreux) daøi
khoaûng 500 trang, goàm nhieàu truyeän ngaén khoâng keát thuùc coù theå coi nhö gaàn gioáng theå
vaên tuøy buùt. Theo chuùng toâi bieát caùc nhaø vaên noåi tieáng cuûa vaên
hoïc Trung Hoa caän ñaïi nhö Loã Taán, Laâm Ngöõ Ñöôøng, Quaùch Töï Phaàn, Thi
Daân. . . . cuõng chæ vieát truyeän ngaén, tieåu thuyeát vaø khoâng thaáy vieát
tuøy buùt.
Vang
Boùng Moät Thôøi cuûa Nguyeãn Tuaân vieát 1940 vaø Haø Noäi Baêm Saùu Phoá
Phöôøng cuûa Thaïch Lam vieát 1942 laø nhöõng tuøy buùt ñaàu tieân cuûa neàn
vaên chöông Vieät Nam ta coù theå coi Nguyeãn Tuaân vaø Thaïch Lam laø hai nhaø
vaên ñi tieân phong vieát tuøy buùt. Taïi mieàn Nam töø sau 1954 cho tôùi 1975 vaø baây giôø taïi haûi
ngoaïi theå tuøy buùt vaãn ñöôïc raát nhieàu nhaøvaên öa chuoäng. Nhö vaäy theå
tuùy buùt laø moät theå loaïi ñöôïc nhieàu nhaø vaên chuyeân nghieäp ôû Vieät
2-Löõ Haønh.
NguyeãnTuaân trong ña soá caùc truyeän vaø
tuøy buùt ñaõ cho ta thaáy hình aûnh moät ngöôøi löõ khaùch chæ thích ra ñi, du
lòch, boû nhaø, phieâu baït giang hoà. . Trong Nguyeãn, moät truyeän daøi vieát
1941, cuï Tuù Quaân mua ñaát ôû taû ngaïn soâng Toâ laøm nhaø cho Nguyeãn ñeå
giöõ chaøng laïi, boû caùi tính loâng boâng nhöng chæ ñöôïc ít ngaøy laïi soång
maát Nguyeãn. Chaøng laïi cho thueâ caên nhaø roài chæ giöõ laïi moät phoøng
ñeå chöùa saùch vaø moät ít ñoà xong laïi tieáp tuïc cuoäc ñôøi keû löõ haønh,
phieâu baït giang hoà.
Trong Moät Chuyeán Ñi, taùc giaû theo ñoaøn
taøi töû sang Hoàng Koâng naêm 1938 ñoùng phim Caùnh Ñoàng Ma oâng vieát.
“Thì ra böõa röôïu say söa cuûa keû löõ haønh vónh vieãn ñaõ ñöôïc traû giaù moät ñôøi ngheä só tìm leõ soáng cuûa mình trong söï xeâ dòch luoân luoân trong khoâng gian vaø thôøi gian”
Nguyeãn
Tuaân cho raèng ñoåi choã trong khoâng gian laø ñeå thoaùt ly khoûi söï troùi
buoäc cuûa cuoäc soáng haøng ngaøy. OÂng chæ mong ñöôïc ñi maõi khoâng ngöøng, taùc
giaû ca ngôïi cuoäc ñôøi giang hoà, di chuyeån luoân ñeå thoaùt khoûi caùi tuûn
muûn cuûa cuoäc ñôøi coá ñònh nhaát laø trong Queâ Höông, moät truyeän daøi
ñoäc nhaát cuûa oâng, thöïc ra chæ laø moät tuøy buùt daøi doøng vaên töï nhö
vieát ra ñeå ca ngôïi nhöõng cuoäc vieãn du.
“Baïch
caûm thaáy mình ñaõ hoaøn toaøn laø mình, moät ngöôøi theøm ñi vaø ñöôïc ñoåi
choã. Ñi vôùi caùi thöông nhôù nhöõng ngöôøi vöøa chia tay, vôùi caùi hoài hoäp
cuûa phuùt saép ñöôïc höôûng taïi choã seõ tôùi”
Nhaân
vaät Baïch cuõng nhö Nguyeãn ñeàu laø nhöõng hình aûnh cuûa Nguyeãn Tuaân ôû
ñaây chæ theøm thuoàng cuoäc soáng khoâng coù quaù khöù , nhôù tieác cuoäc ñôøi
thuûy thuû ñaõ töøng löu laïc giang hoà
qua Nam Myõ, YÙ, Thöôïng Haûi, Hoaønh Taân. . Baïch noùi nhöng ngöôøi ñôøi
khoâng hieåu Baïch laïi cho raèng ngöôøi coù taøi nhö chaøng khoâng chòu laøm
moät vieäc gì, chæ bieát ñi khoâng kyø haïn ñeå laïi nhieàu thieät thoøi cho
chính oâng vaø cho caû xaõ hoäi.
Thöïc
vaäy caùi haïnh phuùc cuûa Baïch, moät hình aûnh cuûa Nguyeãn Tuaân chæ laø
caùi thuù ích kyû, laõng maïn tieâu cöïc ñeå laïi nhieàu thieät thoøi cho gia
ñình chaøng vaø cho caû xaõ hoäi xung quanh.
Vaø
baây giôø taïi Haø Noäi, khoâng ñöôïc ñi vieãn du, chieàu chieàu Baïch thích ra
ga ngaém nhöõng con taàu vaøo Nam ra Baéc cho ñôõ côn theøm du lòch, Baïch töï
ví mình nhö ngöôøi du khaùch ñöùng ngoaøi thôøi gian, khoâng gian, ñöùng yeân
maõi ñeå du lòch trong trí töôûng töôïng vôùi moät taám loøng ñau khoå. Hình
aûnh cuûa moät chaøng Baïch theøm ñi laø loái dieãn taû cuûa Nguyeãn Tuaân ñeå
nhaán maïnh theâm leân caùi thuù ñi, phieâu baït khoân cuøng.
Nguyeãn Tuaân töï cho mình laø ngöôøi cao
ñaúng vì coù caùi thuù cuûa thoùi quen muoán thoaùt khoûi caùi chaët cheõ cuûa
ñôøi soáng, theo oâng khoâng coù gì chaùn cho baèng cöù gaëp nhau maõi ôû moät
nôi nhaát ñònh. Trong truyeän Baïch, maëc duø ñaõ heát caùi thôøi ñi ñaây ñi
ñoù nhöng vaãn coøn theøm thuoàng vaø luyeän cho ngöôøi khaùc nhö caäu em Phoái
leân ñöôøng, maëc nhieân noù cho ta thaáy khaùt voïng ra ñi cuûa Baïch, cuûa
Nguyeãn Tuaân laø nhöôøng naøo.
Heát
caùi thôøi ñi Nguyeãn Tuaân laïi noùi ñeán caùi loøng theøm ñi cuûa nhaân vaät
Baïch hoaëc Taàn, caùi soá khoâng ñöôïc lìa nhaø, vôï ñeû, hai cuï maõn phaàn,
roài thöông vôï quaù neân khoâng nôõ xa lìa ñeå baây giôø laïi theøm thuoàng
cuoäc ñôøi giang hoà cuûa baïn. Söï ra ñi, phieâu löu . . . ñoái vôùi Baïch nhö
moät lyù töôûng: muoán ñi phaûi queân heát ngöôøi thaân, gaït taát caû nhöõng
löu luyeán laïi phía sau mình thì môùi môû ñaàu cho moät ñoä ñöôøng môùi.
Nguyeãn Tuaân noùi.
“Hoï ñi ñeå mong laøm moät caùi gì, laàm!
laàm to! Sao laïi khoâng laáy nguyeân caùi vieäc ñöôïc ñi laø moät caùi thuù ôû
ñôøi roài? Toâi cho ñöôïc ñi laø moät cöùu caùnh”
Theo
Nguyeãn Tuaân ñi laø moät cöùu caùnh vì noù ñöa ta thoaùt khoûi caùi goø boù,
tuøn muûn cuûa cuoäc ñôøi coá ñònh chöù khoâng phaûi ñi ñeå mong tôùi moät keát
quaû naøo. Ñi ñeå coù moät nôi rôøi boû khoâng phaûi coù moät nôi ñeán, coù
theå noùi ñoù laø moät taâm hoàn beänh hoaïn maø ngöôøi ta ñaõ ñaït teân cho
laø “beänh khoâng gian”.
Trong baøi Moät Laù Thö Khoâng Göûi
(cuoán Tuøy Buùt I) Nguyeãn Tuaân göûi cho moät ngöôøi baïn thuûy thuû ôû phöông
xa oâng noùi keû ñöôïc ñi vui thuù vôùi cuoäc vieãn du, ngöôøi ôû laïi nhö oâng
phaûi choân chaân moät choã thaáy ngaøy thaùng daøi nhö keû toäi nhaân khoå sai
coù kyø haïn.
“Caùi thaèng ñöôïc ñi thì laïi cöù ñöôïc ñi
maõi, coøn caùi ñöùa phaûi ôû nhaø thì laïi cöù phaûi moøn heùo vôùi caùi tuûn
muûn moät cuoäc ñôøi heïp hoøi”
Cuõng nhö trong Queâ Höông, ÔÛ ñaây Nguyeãn
Tuaân ca ngôïi lyù töôûng cuoäc soáng,
haïnh phuùc cuûa con ngöôøi ôû choã phaûi ñi, ñi maõi. . . nhöng neáu ñaõ tôùi ñích
thì cuoäc vui ñaõ heát, moät ngöôøi cua rô xe ñaïp, moät ngöôøi chinh phuïc
tình yeâu khi ñaït muïc ñích chæ thaáy söï nhaït nheõo voâ vò. Nguyeãn Tuaân
laïi cheâ bai cuoäc ñôøi ñònh cö nhö moät böùc tranh tónh vaät.
Trong
baøi Laïi Ñi Nöõa, Nguyeãn Tuaân vieát.
“Ñi
ñoái vôùi toâi laø hình thöùc toát ñeïp nhaát cuûa thoaùt ly. . . cöù baét toâi
ôû maõi moät nôi, toâi seõ heøn trong tình yeâu – yeâu hieåu theo nghóa roäng –
vaø trôû neân nhuùt nhaùt vaø gheû laïnh tröôùc cuoäc soáng”
OÂng laäp ñi laäp laïi nhieàu laàn caùi maâu
thuaãn giöõa ñi vaø ôû, ñi laø nhöõng caùi gì toát ñeïp nhaát vaø ngöôïc laïi ôû
seõ laøm ta nhuùt nhaùt laïnh luøng tröôùc cuoäc soáng.
“Toâi thích ñi khoâng phaûi vì coù moät xöù
ñeå maø ñeán, nhöng vì coù moät xöù ñeå rôøi boû”
Caøng
ñi, caøng yeâu nhöõng ngöôøi chung quanh, khoâng bao giôø tính chuyeän döøng
böôùc giang hoà.
Vuõ Ngoïc Phan trong Nhaø Vaên Hieän Ñaïi
vieát.
“Trong
Thieáu Queâ Höông, ngöôøi ta thaáy du lòch trôû neân moät beänh, vai chính
trong truyeän laø moät chaøng thieáu nieân luùc naøo cuõng muoán ñi, luùc naøo
cuõng thaáy mình caàn phaûi ñi. Chieác va li, taåu thuoác laù, saân ga, con
taàu laø nhöõng vaät chính ñeå ñöa ngöôøi laõng töû leâ goùt boán phöông trôøi.
Nhöng ñi ñaây laø ñi khoâng coù ñònh kieán, khoâng coù muïc ñích gì caû, ñi cho
chaùn chaân, roài laïi trôû veà nhaø ít laâu ñeå roài laïi laáy söùc maø ñi
nöõa”
Theo yù kieán cuûa moät soá nhaø pheâ bình
nhaän xeùt veà söï theøm ñi, cuoäc laõng du cuûa Nguyeãn Tuaân chæ laø bieåu
hieän cuûa moät thöù beänh hoaïn.
3-Caùi Toâi.
Caùc nhaø nghieân cöùu pheâ bình veà
Nguyeãn Tuaân ñeàu nhìn nhaän oâng laø moät nhaø vaên chuû quan nhaát, môû ñaàu
cuoán Nguyeãn oâng vieát moät caùch ngang taøng .
“Kính taëng toâi”
Ng.T
Töï kính taëng mình, quaû chöa coù nhaø vaên naøo chuû quan vaø
ngang taøng nhö theá. Tröông Chính trong Vaøi Neùt Veà Con Ngöôøi Vaø Taùc
Phaåm Nguyeãn Tuaân ñaõ nhaän xeùt nhö sau.
“Nguyeãn
Tuaân laø moät nhaø vaên chuû quan nhaát trong caùc nhaø vaên cuûa ta. Chöa coù
moät ngöôøi naøo chuyeân noùi veà mình moät caùch loä lieãu, khoâng che daáu
nhö theá. Töïa hoà ngoaøi oâng, oâng khoâng coøn nhìn thaáy ai nöõa.Maø coù
nhìn thaáy thì luùc naøo cuõng nhìn thaáy qua caùi maøn söông taâm tình cuûa
mình. Cho neân oâng laø moät nhaø vieát tieåu thuyeát maø laïi khoâng saùng
taùc ñöôïc moät nhaân vaät naøo khaùc, ngoaøi nhaân vaät ñaïi dieän cho oâng
laø anh chaøng Nguyeãn. Truyeän ngaén truyeän daøi, phoùng söï cuûa oâng taát
caû ñeàu laø nhöõng thieân tuøy buùt traù hình. Vì vaäy noùi ñeán taùc phaåm
cuûa Nguyeãn Tuaân töùc laø noùi ñeán con ngöôøi cuûa oâng”
Toân
Thaûo Mieân trong Nguyeãn Tuaân Taøi Hoa Vaên Chöông vieát.
“Nguyeãn
Tuaân hoaït ñoäng treân raát nhìeàu laõnh vöïc: vieát vaên, laøm baùo, dieãn
kòch. . . ôû laõnh vöïc naøo oâng cuõng say söa, theå hieän heát caùi “toâi”
cuûa mình”
Hoaëc.
“Nguyeãn Tuaân ñaõ ñeà cao caùi “toâi” caù
nhaân, taát caû ñeàu xuaát phaùt vaø quy tuï veà caùi “toâi”ngheä só ñoù. OÂng
khoâng ngaàn ngaïi maø töï thuù raèng: ‘loøng kieâu caêng cuûa ta ñaõ xui ta
chæ chôi coù moät loái ñoäc taáu’. Vì aån mình trong caùi voû caù nhaân, khoâng
hoøa mình vôùi theá giôùi xung quanh, neân nhieàu luùc Nguyeãn Tuaân bò maát
nieàm tin vaøo cuoäc soáng, khoâng daùm tin vaøo baát cöù ñieàu gì ngoaøi baûn
thaân mình: ‘Roài toâi vaãn veânh vaùo ñi giöõa cuoäc ñôøi nhö moät vieãn
khaùch khoâng coù queâ höông nhaát ñònh. Caùi gì cuõng ngôø heát, duy chæ coù
tin chaéc ôû caùi kho caùi voán tình caûm vaø caûm giaùc cuûa mình”
Nguyeãn Ñaêng Maïnh trong Quan Ñieåm Ngheä
Thuaät Cuûa Nguyeãn Tuaân vieát.
“Maâu
thuaãn naøy xoay quanh caùi maø moät nhaø pheâ bình goïi laø “beänh toâi”cuûa
Nguyeãn Tuaân. Thöïc ra baûn thaân nhaø vaên cuõng coù luùc töï nhaän xeùt nhö
theá: “Loøng kieâu caêng cuûa ta ñaõ xuùi ta chæ chôi coù moät loái ñoäc taáu”
(Voâ Ñeà)
Tröø
Vang Boùng Moät Thôøi vaø nhöõng truyeän ma quæ, haàu heát tuøy buùt truyeän
ngaén truyeän daøi, kyù söï cuûa Nguyeãn Tuaân ñeàu theå hieän taâm tö giai
thoaïi, cuoäc ñôøi cuûa chính mình nhö Haø Vaên Ñöùc nhaän xeùt döôùi ñaây.
“Ñoïc tuøy buùt Nguyeãn Tuaân, ta thaáy
“toâi”baûn ngaõ ñöôïc theå hieän moät caùch roõ reät. Nhieàu nhaân vaät trong
taùc phaåm Nguyeãn Tuaân xöû duïng ñaïi töø nhaân xöng thöù nhaát “toâi”vaø
thaäm chí caùc nhaân vaät khaùc cuûa oâng, maëc duø coù teân goïi khaùc nhau:
Vi, Baïch, Hoaøng. . . thì thöïc chaát vaãn mang roõ hình boùng chuû quan cuûa
taùc giaû”
Vöông Trí Nhaøn trong baøi Nguyeãn Tuaân, Huyeàn
Thoaïi Moät Thôøi ñaõ so saùnh Nguyeãn Tuaân vôùi Hemingway, nhaø vaên haøo Myõ
ñoaït giaûi Nobel 1954 naøy coù nhöõng caù tính, loái soáng kyø laï vaø nhieàu
huyeàn thoaïi: ñaáu boø, ñaùnh caù, tham chieán taïi AÂu Chaâu. . nhöõng huyeàn
thoaïi aáy ñaõ ñöôïc ngöôøi ta baøn
taùn, thoåi phoàng khoâng keùm gì taùc phaåm cuûa oâng , coù ngöôøi cho
Hemingway ñaõ coá yù trình ra tröôùc xaõ hoäi moät con ngöôøi coù nhöõng caù tính
ñoäc ñaùo nhö oâng muoán ñeå giuùp cho taùc phaåm cuûa oâng ñöôïc nhieàu ngöôøi
chuù yù hôn leân.
“AÁy
theá nhöng trong vaên hoïc Vieät
Nhaø vaên ñoù laø Nguyeãn Tuaân”
Vöông Trí Nhaøn ñaõ coù nhaän xeùt raát hay
vaø môùi meû khi oâng so saùnh loái taïo huyeàn thoaïi cuûa Nguyeãn Tuaân vôùi
Hemingway, khoâng phaûi Nguyeãn Tuaân ñaõ baét chöôùc ñua ñoøi theo kieåu Hemingway
nhöng oâng cuõng coá taïo döïng cho cuoäc ñôøi mình nhöõng neùt ñoäc ñaùo, loái
nhìn ñôøi khinh baïc, nhöõng cuoäc löõ haønh khoâng muïc ñích, caûnh aên chôi
sa ñoaï beân maâm baøn ñeøn thuoác phieän, choán laàu xanh laàu hoàng. . . ñeå toâ ñieåm theâm cho vaên chöông mình
theâm phong phuù ñaëc saéc. Töø Queâ Höông, Moät Chuyeán Ñi, Ngoïn Ñeøn Daàu Laïc,
Tuøy Buùt. . Nguyeãn Tuaân ñaõ chau chuoát caùi toâi cuûa oâng nhieàu neùt ñoäc
ñaùo khieán cho noù coù nhöõng ñieåm khaùc ngöôøi, caùi toâi cuûa oâng phaûi
laø ñoäc ñaùo, mang nhieàu huyeàn thoaïi.
Ña soá caùc
nhaø pheâ bình ñaõ nhaän xeùt Nguyeãn Tuaân laø moät nhaø vaên ñoâc laäp, chuû
quan nhaát, ngöôøi ñaõ coâng khai ñem chuyeän ñôøi tö cuûa mình ra vieát thaønh
tuøy buùt, truyeän ngaén, truyeän daøi, kyù söï. Tröø moät soá truyeän ma quæ
vaø taùc phaåm ñaàu tay Vang Boùng Moät Thôøi coøn laïi ñeàu laø nhöõng giai
thoaïi noùi veà mình töø cuoäc vieãn du ñi ñoùng phimbeân Hoàng Koâng Moät
Chuyeán Ñi ñeán nhöõng cuoäc aên chôi, coâ ñaàu haùt xöôùng trong Chieác lö
Ñoàng Maét Cua, Ngoïn Ñeøn Daàu Laïc. . coù khi oâng xöng toâi, coù khi aån
döôùi moät vaøi nhaân vaät naøo nhö Nguyeãn, Baïch. .
Trong Chieác Lö Ñoàng Maét Cua, Nguyeãn Tuaân
laøm soáng laïi nhöõng ngaøy aên chôi sa ñoaï cuûa oâng beân ngöôøi baïn Thoâng
Phu baát haïnh. Trong Moät Chuyeán Ñi taû moät chuyeán vieãn du sang Hoàng
Koâng cuøng nhöõng taâm tình cuûa oâng veà tình baïn, söï cay ñaéng cuûa
chuyeán ñi, trong Nguyeãn taâm söï cuûa moät ngöôøi chæ thích laøm ngöôøi löõ
khaùch, Tuøy Buùt I,II. . theå hieän nhöõng kyù söï, taâm tö cuûa taùc giaû
tröôùc thôøi cuoäc vaø ngoaïi caûnh.
4-Maâu
Thuaãn.
Vaên chöông vaø con ngöôøi cuûa Nguyeãn Tuaân
coù nhieàu ñieåm maâu thuaãn traùi ngöôïc nhau. Nhieàu tuøy buùt hay truyeän
raát thanh cao, tao nhaõ theå hieän moät theá giôùi tinh thaàn huy hoaøng röïc
rôõ vaø cuõng trong nhieàu tuøy buùt, kyù söï, oâng ñaõ taû chaân kyõ löôõng
nhöõng cuoäc aên chôi truïy laïc ôû choán laàu xanh, coâ ñaàu, thuoác phieän.
Trong
Vang Boùng Moät Thôøi Nguyeãn Tuaân laøm soáng laïi caû moät neàn vaên minh
tinh thaàn thanh cao huy hoaøng ñaày nhöõng phong, hoa, tuyeát, nguyeät. Nhöõng
ngheä thuaät, neáp soáng xa xöa, tao nhaõ ñöôïc dieãn taû nhö moät nieàm hoái
tieác cuûa moät taâm hoàn hoaøi coå. Trong baøi Höông Cuoäi, oâng döïng laïi
moät theá giôùi ñaày höông thôm ngaøo ngaït cuûa höông lan, keïo ñaù y nhö phong
vò neân thô cuûa thi ca ñôøi Ñöôøng. Nguyeãn Tuaân taû tæ mæ caùi thuù chôi hoa
troàng hoa cuûa cuï tuù Keùp, thuaätù laøm ñaù keïo, caûnh nhaém röôïu thöôûng
xuaân khieán cho ta coù caûm töôûng ngaäm nguøi tieác nhôù cho nhöõng caùi hay,
caùi ñeïp cuûa moät neàn vaên minh tinh thaàn nay ñaõ vang boùng moät thôøi.
“Theá
roài trong caùi vöôøn caây nhoû, trong ñaùm coû caây xanh rôøn, nhöõng buoåi
sôùm tinh môø, vaø nhöõng buoåi chieàu taøn naéng, ngöôøi ta thöôøng thaáy moät
oâng giaø loâng maøy baïc, toùc baïc, raâu baïc, maëc aùo loâng traéng, lom
khom tæa nhöõng laù vaøng trong ñaùm laù xanh. Cuï Keùp nguyeän ñem caùi quaõng
ñôøi xeá chieàu cuûa moät nhaø nho ñeå phuïng söï luõ hoa thôm coû quí. Goïi
laø kieám moät coâng vieäc nhaøn nhaõ cho quaõng choùt moät kieáp dö sinh”
Baøi
Cheùn Traø Trong Söông Sôùm dieãn taû moät ngheä thuaät “nhaåm xaø” thaät laø
caàu kyø coâng phu y nhö traø ñaïo ôû taän xöù Phuø Tang.
“Pha
cho mình cuõng nhö pha traø môøi khaùch, cuï AÁm ñaõ ñeå vaøo ñaáy bao nhieâu
coâng phu. Nhöõng coâng phu ñoù ñaõ trôû neân leã nghi, neáu trong aám traø pha
ngon, ngöôøi ta chòu nhaäân thaáy moät chuùt muøi thô vaø moät tò trieát lyù
vaø taâm lyù”
Laïi
coøn moät ngheä thuaät caàu kyø chöa töøng nghe ai noùi tôùi: hoát töøng gioït
nöôùc treân nhöõng chieác laù sen thô moäng ñeå ñuû pha moät aám traø thôm ngon.
“-Caû aï, thaày cho nöôùc pha traø khoâng
gì thôm laønh baèng caùi thöù nöôùc ñoïng treân laù sen. Moãi laù chæ coù ít
thoâi.Phaûi gaïn veùt ôû nhieàu laù môùi ñuû uoáng moät aám. Hoài thaày coøn ít
tuoåi, moãi luùc ñöôïc quan ñoác truyeàn cho ñi thuyeàn thuùng vôùt nhöõng
gioït thuûy ngaân aáy ôû laù sen maët ñaàm, thaày cho laø kyø thuù nhaát trong
ñôøi moät ngöôøi hoïc troø ñöôïc thaày hoïc yeâu nhö con”
Trong Nhöõng Chieác
AÁm Ñaát, Nguyeãn Tuaân keå chuyeän moät ngöôøi uoáng traø saønh ñieäu, say meâ
caùi thuù aáy ñeán ñoä khaùnh taän caû gia taøi söï nghieäp, Ngoâi Maû Cuõ oâng
ca ngôïi tinh thaàn hy sinh cao caû cuûa moät ngöôøi chò khoâng xuaát giaù ôû
nhaø deät vaûi nuoâi em aên hoïc, oâng ñaõ laøm soáng laïi nhöõng caùi hay caùi
ñeïp cuûa moät thôøi nho giaùo nay ñaõ suy taøn, trong Thu Muoän oâng moâ taû
kyõ löôõng caùi thuù chôi ñeøn keùo quaân döïa treân ñieån xöa tích cuõ.
Phu
Nhaân Hoï Boà, truyeän tình yeâu laõng maïn duy nhaát cuûa Nguyeãn Tuaân, moät
moái tình lyù töôûng cao thöôïng, taùc giaû ñaõ yeâu moät baø phu nhaân baèng moái
tình caâm moät chieàu, thanh cao.
“Tình yeâu cuûa toâi laø moät thöù tình chæ
coù moät chieàu, coù buoâng ra raát nhieàu maø chöa nghó tôùi söï ñöôïc traû
laïi laáy maûy may. Ñaáy laø moät thöù tình chìm haún xuoáng, laån haún caû
vaøo trong”
Cao thöôïng hôn nöõa, taùc giaû laïi khoâng bao
giôø nghó ñeán chuyeän chinh phuïc phu nhaân.
“Ñoái vôùi Boà phu nhaân, chöa bao giôø
toâi nghó ñeán chuyeän chinh phuïc. Toâi chæ töôûng voïng tôùi söï caàu thaân
cuûa taâm töôûng thoâi”
Moät tình yeâu cao thöôïng hôn caû nhöõng truyeän tình
lyù töôûng trong caùc taùc phaåm cuûa Töï Löïc Vaên Ñoaøn.
“Vaäy laø toâi cöù yeân laëng maø yeâu Boà
phu nhaân khoâng caàn ñeán tieáng noùi, giaáy möïc lôøi thö vaø nhöõng cöû chæ
raát quen thöôøng cuûa theá tình”
Nguyeãn Tuaân noùi Boà phu nhaân coù moät
loái ñeïp kín ñaùo neân oâng ñaõ yeâu baø baèng moät moái tình lyù töôûng y nhö
trong truyeän thaàn tieân.
Traùi
ngöôïc vôùi caùi theá giôùi thanh cao trong Phu Nhaân Hoï Boà , Vang Boùng Moät
Thôøi, Nguyeãn Tuaân cuõng keå laïi cho ngöôøi ñoïc nhöõng cuoäc aên chôi truïy
laïc, sa ñoïa cuûa oâng trong Ngoïn Ñeøn Daàu Laïc, Taøn Ñeøn Daàu Laïc, Chieác
Lö Ñoàng Maét Cua, Moät Chuyeán Ñi. . .
Trong
Taøn Ñeøn Daàu laïc, Ngoïn Ñeøn Daàu Laïc, oâng dieãn taû chi tieát nhöõng caùi
xaáu xa beä raïc cuûa caùi theá giôùi nghieän, moät quaõng ñôøi beä raïc cuûa mình
beân naøng tieân naâu, coù leõ khoâng phaûi ñeå khoe khoang caùi kinh nhieäm
aên chôi sa ñoïa cuûa mình maø chæ laø moät kyù söï dieãn taû ghi nhaän moät
caùch khaùch quan. Trong Taøn Ñeøn daàu Laïc, baèng nhöõng chi tieát chua chaùt,
hieän thöïc, taùc giaû cho thaáy caùi xaáu xa, nhôùp nhuùa cuûa choán aên chôi
nhö sau.
“OÂng Ba Quynh queân noùi raèng caàu
thang hoâi thoái quaù, öôùt aùt quaù nöõa. Vì ban naõy, luùc toâi voäi vaõ
leân, toâi ñaõ daãm phaûi moät vieân gaïch long ñöôøng voâi mieát, nöôùc phoït
vaøo thaáu haùng vaø ñaãm caû ñuõng quaàn vaø caùi oâng maùng gaïch ôû phía
treân cöûa caàu thang, ñaõ vôõ ræ maáy gioït nöôùc ñaëc vaøo ñaàu toâi.Toâi sôø
tay leân ñaàu, dí tay vaøo muõi, coù muøi thum thuûm nhö nöôùc gaïo vaø nhaày
nhaày nhö môõ chaäu nöôùc röûa baùt muøa ñoâng thaùng giaù”
Taùc giaû cuõng cho
thaáy caùi söùc haáp daãn gheâ gôùm cuûa naøng tieân naâu, caùi xaáu xa heøn
maït vaø beä raïc cuûa thuoác phieän cuøng caûnh nghieän ngaäp cuõng nhö nhöõng
con ngöôøi beä raïc beâ tha khi sa ngaõ vaøo voøng tay cuûa AÛ Phuø Dung.
Trong
Ngoïn Ñeøn daàu Laïc, theá giôùi nghieän ñöôïc dieãn taû kyõ löôõng hôn, môû
ñaàu Vua Tieäm Baêng Haø laø caûnh ñaùm ma cuûa moät oâng chuû tieäm, moät oâng
vua thuoác phieän, moät theá giôùi nghieän, töø ngöôøi cheát ñeán keû ñi ñöa
toaøn laø daân nghieän. Trong Baøi Böõa Thuoác Hoàng Phieán Ngoaøi Queâ Höông,
Nguyeãn Tuaân moâ taû moät tieäm huùt
taäp theå taïi nôi xöù ngöôøi, xaáu xa beä raïc, oàn aøo, soâ boà dô baån, ôû
giöôøng treân khaïc ñôøm nhoå xuoáng giöôøng döôùi.
“Vì boïn treân naøy cöïa nhieàu quaù, ñaùnh
rôi maáy con reäp qua keõ saøn vaø loït xuoáng baøn ñeøn döôùi. Vaø khi laåy baåy,
maáy oâng giaø quaù böõa tay ñaâm ra baét chuoàn chuoàn, ñaõ roùt nöôùc khoâng
ñuùng vaøo cheùn toáng laøm leânh laùng caû maët saøn vaø thaåm laäu xuoáng
maët nhöõng ngöôøi naèm döôùi”
Taøn
Ñeøn Daàu Laïc, Ngoïn Ñeøn Daàu Laïc ñaõ cho ta thaáy nhöõng kinh nghieäm,
töøøng traûi cuûa Nguyeãn Tuaân trong
theá giôùi thuoác phieän, moät theá giôùi beä raïc ñoäc haïi, xaáu xa
nhô nhôùp, theá giôùi caën baõ cuûa xaõ hoäi, coäng ñoàng.
ÔÕ
baøi Duyeân Beøo trong Moät Chuyeán Ñi, Nguyeãn Tuaân khai ra heát nhöõng ngaøy
aên chôi truïy laïc cuûa mình trong chuyeán ñi Hoàng Koâng ñoùng phim Caùnh
Ñoàng Ma, roài moät ñeâm laïnh leõo ñeán nhaø chöùa nguû vôùi moät coâ gaùi
taàu, ngöôøi ñeïp ra veà coù ñeå cho oâng moät taám danh thieáp vôùi caùi teân
Duyeân Beøo. Taùc giaû ñaõ töï khai ra heát nhöõng ngaøy sa ñoïa cuûa mình
choán laàu hoàng, oâng muoán toû ra ngöôøi töøng traûi aên chôi ñeå veà nöôùc
keå laïi cho baïn beø nghe chuyeän veà ñaøn baø xöù laï.
Trong
Chieác Lö Ñoàng Maét Cua, Nguyeãn Tuaân töï thuaät laïi nhöõng ngaøy aên chôi
beân nhöõng xoùm coâ ñaàu, heát nhaø naøy ñeán nhaø khaùc. OÂng noùi cuoäc ñôøi
aên chôi leâu loång cuûa mình baét ñaàu töø luùc oâng baïn vong nieân Thoâng
Phu cho oâng caùi lö ñoàng maét cua, ñi tuø veà oâng laïi lao ñaàu vaøo nhöõng
cuoâc aên chôi höôûng thuï, roài gaëp ngöôøi baïn haønh laïc laïi ruû reâ vaøo
ñöôøng aên chôi.
Thaùng
gieâng veà nhaø aên teát vôùi gia ñình, thaùng hai trôû ra Haø Noäi quyeát laäp
laïi cuoäc ñôøi, theà khoâng vaøo nhaø haùt coâ ñaàu, tình côø gaëp laïi
Xuyeán, coâ ñaøo haùt ngöôøi tình cuõ theá laø laïi daêm baåy ngaøy xuoáng nhaø
Xuyeán.
Taùc giaû töï cho mình laø keû chôi bôøi nghòch
ngôïm vaø Chieác Lö Ñoàng Maét Cua ñöôïc coi nhö taäp tuøy buùt veà nhöõng
ngaøy aên chôi phoùng tuùng cuøng vôùi taâm traïng chaùn chöôøng. Nguyeãn Tuaân
laáy chieác lö ñoàng maét cua laøm caùi moác thôøi gian cho nhöõng ngaøy aên
chôi sa ñoïa, töø ngaøy oâng Thoâng Phu cho chaøng caùi vaät kyû nieäm aáy.
Truyeän ñaõ cho thaáy moät quaõng ñôøi aên chôi leâu loång cuûa oâng vôùi taâm
tö chaùn chöôøng thaát voïng.
Ngöôøi ñoïc ñoâi luùc ngaïc nhieân khi thaáy ôû moät soá tuøy buùt,
truyeän ngaén raát thanh tao, trang nhaõ laøm soáng laïi moät neàn vaên minh
tinh thaàn röïc rôõ nhöng ñeán moät soá baøi, truyeän khaùc laïi thaáy moät
theá giôùi aên chôi sa ñoïa ôû nhöõng choán laàu hoàng, tieäm thuoác phieän,
nhaø haùt coâ ñaàu, nhöõng caûnh xaáu xa truïy laïc khieán ta coù caûm töôûng
ôû NguyeãnTuaân coù hai con ngöôøi: moät thanh cao vaø moät oâ troïc.
5-Höôùng Thieän.
Qua
nhieàu taùc phaåm Ngoïn Ñeøn Daàu Laï, Nguyeãn, Moät Chuyeán Ñi, Chieác Lö
Ñoàng maét Cua, Queâ Höông. . Nguyeãn
Tuaân laïi toû ra ngöôøi coù tinh thaàn höôùng thieän, oâng ñaõ töï nhaän mình
laø ngöôøi voâ tích söï cuûa gia ñình, nhieàu khi oâng döøng böôùc laõng du ñeå
quay veà vôùi maùi aám, vôùi cuï thaân sinh, vôï hieàn, con thô. . khi aáy oâng
cuõng nhìn nhaän caùi suy ñoài cuûa nhöõng ngaøy aên chôi sa ñoaï.
Trong
Ngoïn Ñeøn Daàu Laïc, sau nhöõng ngaøy meät moûi beân maâm baøn ñeøn thuoác
phieän, NguyeãnTuaân thuù thöïc nhöõng caùi tai haïi cuûa naøng tieân naâu ñaõ
ñem ñeán cho mình, taùc giaû nhaän thaáy nhöõng caùi ñoäc haïi, muoán thoaùt ly
noù vaø ñaõ xuoáng moät tôø ly hoân vôùi thuoác phieän, oâng ñaõ xaùm hoái, yù
thöùc ñöôïc caùi sa ñoaï cuûa noù vaø coù yù höôùng thieän quay veà cuoäc ñôøi
laønh maïnh.
“Neáu
ôû caùi xaõ hoäi ñaày toäi loãi cuûa chuùng mình, coù nhöõng teân töû tuø coøn
muoán vöôït nguïc, coøn muoán choïc thuûng caùi löôùi canh phoøng chaët cheõ,
thì toâi, moät daân nghieän chaân chính, toâi ñeâm nay, cuõng coù caùi tö
töôûng muoán thoaùt ly thuoác phieän”
Taùc
giaû khoâng ca ngôïi caùi thuù aên chôi höôûng laïc nhö moät nhaø pheâ bình trong
nöôùc ñaõ keát aùn, oâng cho thaáy thuoác phieän ñoäc haïi nhö theá naøo:
“Boû
thaày chính laø haén roài ñaáy ñaèng aáy aï”
OÂng ñaõ cho noù laø thuoác ñoäc, taäp kyù söï cho
thaáy caùi theá giôùi sa ñoïa xaáu xa, ñoäc haïi maø boïn thöïc daân coù tình
duy trì. OÂng keát aùn thuoác phieän laø phaù hoaïi nhaân phaåm, gia ñình, xaõ
hoäi, vôùi tinh thaàn höôùng thieän Nguyeãn Tuaân leân aùn noù laø thuoác ñoäc.
Trong baøi Caùi Ca Vaùt Ñen, taùc giaû môû tuû nhìn loâ ca vaùt ñaâm chaùn caùi
ñôøi truy hoan, loâ ca vaùt laø daáu veát cuûa cuoäc ñôøi aên chôi ñaõ qua nay
chæ ñeå laïi nhöõng chaùn chöôøng voâ taû.
“Nguyeãn
chaùn laém roài, khoâng theå chaùn ñöôïc hôn theá naøy nöõa. Chaøng ñaõ maát
heát caû tin töôûng trong caùi loái soáng rieâng bieät maø tröôùc kia chaøng
cho laø maàu nhieäm kyø thuù laém.
Ra caùi haïnh phuùc con ngöôøi ta
khoâng theå ñaët leân truy hoan ñöôïc”
Thaám thía caùi chaùn chöôøng cuûa cuoäc ñôøi aên
chôi hoang ñaøng leâu loång, Ngyuyeãn ñaõ laáy caùi ca vaùt ñen keát thuùc caùi
cuoäc ñôøi toäi loãi aáy, coù ngöôøi hoûi chaøng ñeå tang ai, Nguyeãn ñaùp “
Chaùu ñeå tang chaùu ñaáy aï”. Trong Moät Ngöôøi Cha Veà AÊn Teát, anh chaøng
Nguyeãn veà nhaø aên Teát trong loøng aân haän vì chaúng ñem ñöôïc caùi gì veà
nhaø, töï thaáy mình ích kyû quaù khoâng xöùng ñaùng vôùi thaày meï, vôï hieàn
con treû, vì chaøng nghó ñeán mình nhieàu quaù, queân haún caû nhöõng ngöôøi
xung quanh gaàn nhaát.
Trong Löûa Traïi, Nguyeãn trôû veà nhaø vôùi
haïnh phuùc gia ñình sau moät cuoäc ñôøi aên chôi chaùn chöôøng, muoán ñem nöûa
ñôøi toäi loãi cuûa mình ñaùnh ñoåi laáy moät ñeâm ñoát löûa. Moät Ngöôøi Cha
Veà AÊn Teát, Löûa Traïi cho thaáy taâm traïng moät chaøng Nguyeãn löông thieän
giaõ töø cuoäc ñôøi aên chôi toäi loãi, quay veà maùi aám gia ñình vaø tìm thaáy
haïnh phuùc beân aùnh löûa hoàng, maëc duø oâng dieãn taû toâ ñieåm cuoäc ñôøi
aên chôi phoùng ñaõng nhöng chung cuïc nhaân vaät chính cuûa oâng, cuõng chính
laø taùc giaû ñaõ quay veà vôùi haïnh phuùc gia ñình.
Trong Moät Chuyeán Ñi, treân con taàu trôû
veà Haûi Phoøng moät ñeâm möa, Nguyeãn Tuaân töôûng nhôù ñeán oâng cuï thaân
sinh trong nhöõng ñeâm möa phuøn ñaõ sai ñoát loø höông traàm ñeå cuï ñaùnh
ñaøn, ngaâm thô, trong Chieác Lö Ñoàng Maét Cua, gaàn moät naêm laøm thö kyù
cho moät sôû tö, Nguyeãn Tuaân khoâng ñem veà nhaø moät ñoàng naøo maø ñem vaøo
choán coâ ñaàu, thuoác phieän aên chôi heát, mua saém nhöõng caùi cöôøi cuûa
nhöõng coâ ñaøo, coù nhieàu ñoaïn cho thaáy oâng ñaõ xaùm hoái caùi toäi loãi
xaáu xa cuûa mình. Nguyeãn Tuaân ñaõ naèm lieân mieân ôû nhaø oâng Thoâng Phu
maáy thaùng naøo röôïu cheø, thuoác phieän, coâ ñaàu coâng nôï, trôû veà nhaø
thaáy vôï con, taùc giaû cho mình laø moät ngöôøi thöøa trong gia ñình, oâng ñaõ
caûm thaáy noåi leân trong loøng moät noãi eâ cheà ñau tuûi voâ cuøng .
Nguyeãn Tuaân can ñaûm thuù nhaän taát caû nhöõng caùi xaáu xa nhaát nhö
ñaõ ñaùnh löøa oâng cuï thaân sinh laáy nöûa hoøm röôïu saâm banh ñem ñi vui
chôivôùi chuùng baïn taïi caùc xoùm coâ ñaàu, ôû Chieác Lö Ñoàng Maét Cua töø
chaùn chöôøng ñöa tôùi aân haän vaø taùc phaåm
cuõng ñaõ ñeå loä cho thaáy coù luùc oâng nghó ñeán gia ñình vaø töï cho
mình laø ngöôøi loãi ñaïo.
Khi oâng Thoâng Phu trôû beänh ngaët ngheøo,
Nguyeãn Tuaân ñi môøi baùc só Taây veà chích thuoác ñeå laáy le vôùi haøng
xoùm, vôï con oám ñau ôû nhaø tröôùc ñaây chaúng bao giôø oâng ñi lo thuoác men
cho hoï. Moät hoâm coâ ñaøo Ngaøn ñi saém ñoà veà queâ cho gia ñình, Baïch,
moät hình aûnh cuûa Nguyeãn Tuaân hoái haän coù yù muoán laäp laïi cuoäc ñôøi,
phaûi noùi oâng laø ngöôøi höôùng thieän, ñaõ nhaän ra nhöõng caùi xaáu xa cuûa
cuoäc ñôøi aên chôi coâ ñaàu thuoác phieän vaø muoán quay trôû laïi. Loái soáng
giang hoà voâ traùch nhieäm ñeán moät luùc naøo baét oâng phaûi aân haän ñeå
quay veà maùi aám gia ñình vôùi nhöõng ngöôøi thaân thích ñeå laäp laïi cuoäc
ñôøi vì ñaõ aên tieâu hoang phí nhieàu roài.
Baïch
caûm thaáy mình thieáu loøng traéc aån vôùi vôï con, thaáy roõ söï voâ nhaân
ñaïo cuûa mình, chaøng xaáu hoå chæ muoán chuoäc laïi toäi loãi cuûa mình, Baïch
cuõng nhö Nguyeãn ñaõ aên naên hoái caûi toäi loãi hoang ñaøng hö hoûng cuûa
mình. Phaàn cuoái truyeän, Nguyeãn Tuaân toû ra hoái haän caùch cö xöû vôùi gia
ñình vôï con, cuï thaân sinh. Coù luùc oâng muoán noùi ñaõ xaáu hoå vôùi löông
taâm, muoán chuoäc laïi toäi loãi baèng nhöõng lôøi vui veû giöõa hoaøn caûnh
gia ñình.
6-Ñi
Tröôùc Thôøi Ñaïi.
Trong Nguyeãn coù ñoaïn.
“Moät ngöôøi baïn ñoàng nghieäp coù ñòa vò
ngoài moät chieáu caïp ñieàu rieâng traûi ôû giöõa laøng vaên, luùc ñoïc saùch
chaøng ñaõ phaûi ñeo ñeán hai caëp kính tuoåi choàng leân nhau môùi nhìn thaáy
maët chöõ, ñaõ noùi khaùy taùc giaû, moät luùc tan moät buoåi hoïp thaûo luaän
döï aùn veà theå leä Hoäi nhaø vaên.
-Taùc phaåm cuûa tieân sinh quaû laø ñi tröôùc
thôøi ñaïi, e nhöõng ngöôøi ñoàng thôøi cuûa tieân sinh khoâng theo ngay cho
kòp ñöôïc, neân kìm caùi ñaø cuûa mình laïi thì coù hôn”
Ñoaïn vaên treân coù theå laø phaûn aûnh nhöõng yù
kieán cuûa baïn beø, nhöõng ngöôøi ñöông thôøi cuûa Nguyeãn Tuaân veà söï saùng
taïo cuûa oâng. Nhöng treân thöïc teá vaên chöông cuûa Nguyeãn Tuaân coù theå
coi laø ñi tröôùc thôøi ñaïi.
-Veà hình
thöùc, tuøy buùt laø moät theå vaên hoaøn toaøn môùi so vôùi nhöõng naêm ñaàu
thaäp nieân 40, ngoaøi oâng vaø Thaïch Lam ra chöa coù ai vieát tuøy buùt ñeà
cao caùi toâi vaø cuoäc ñôøi mình, trong Nguyeãn.
“Nguyeãn ñaõ duøng moät cuoán saùch in ñeå toû
roõ caû tính mình, cuoán saùch ñaõ ñaùnh daáu söï chaøng coù maët ôû cuoäc
soáng naøy - moät cuoäc soáng ñaày baát maõn vaø uaát keát cuûa ngöôøi trong cuoäâc,
phaûn laïi noãi leøm nheøm, leït ñeït, lôø môø, luoäm thuoäm vaø baèng loøng
cuûa taát caû chung quanh”
Theå tuøy buùt aáy ñeå phaûn laïi cuoäc ñôøi
hieän taïi, dieãn taû nhöõng taâm tình, caùi toâi cuûa mình, nhöõng quaõng ñôøi
aên chôi leâu loång, taâm söï chua chaùt, chaùn chöôøng veà cuoäc ñôøi.
-Veà
noäi dung, ca ngôïi vieãn du, phieâu laõng . . ñeå phaûn öùng laïi caùi tuûn
muûn, leøm nheøm cuûa cuoäc ñôøi, Nguyeãn Tuaân ñaõ ñem vaøo vaên chöông Vieät
- Thoaùt
ly khoûi caùi tuûn muûn, leøm nheøm cuûa cuoäc ñôøi hieän taïi.
- Loái
nhìn khinh baïc, ngaïo maïn chæ oâng môùi co.ù
- Loái soáng môùi, laõng du coù theå coi ñoù
laø nhöõng yù töôûng ñi tröôùc thôøi ñaïi.
- OÂng
laø ngöôøi noùi veà caùi toâi nhieàu nhaát vaø ñoái vôùi thôøi ñaïi aáy, hoài
thaäp nieân 40, ñem chuyeän rieâng cuûa ñôøi mình ra vieát thaønh truyeän, kyù
söï, tuøy buùt moät caùch coâng nhieân chæ coù Nguyeãn Tuaân môùi laøm ñöôc.
- Loái vaên bieåu töôïng: Trong Caùi Ca Vaùt
Ñen (Nguyeãn), oâng ñaõ laáy nhöõng chieác ca vaùt laøm bieåu töôïng cho cuoäc
ñôøi aên chôi hoang ñaøng cuûa mình, laïi coøn laáy ñoù laøm hình aûnh cuûa
nhöõng cung nöõ bò boû rôi trong cung caám. Vaø roài Nguyeãn chaùn chöôøng caùi
cuoäc ñôøi aên chôi voâ vò, chaøng laáy ca vaùt ñen ñeå tang chính mình, ñeå
keát thuùc cuoäc ñôøi aên chôi aáy. Trong Chieác AÙo Gaám Möôïn (Nguyeãn), moät anh chaøng ñaõ coù saùu ñöùa
con ñöôïc môøi ñi phuø reå, maëc moät caùi aùo gaám möôïn cuûa nhaø trai thaáy
loøng vui laây caùi haïnh phuùc cuûa ngöôøi khaùc, caùi vui keù aáy cuõng laø
moät giaác mô baèng vaøng dieäp. Laáy caùi ca vaùt ñen ñeå tieâu bieåu cho söï
keát thuùc cuoäc ñôøi aên chôi phuø phieám vaø chieác aùo gaám möôïn bieåu
hieän cho chuùt haïnh phuùc möôïn keù cuûa ngöôøi khaùc, Nguyeãn Tuaân ñaõ xöû
duïng moät loái vieát bieåu töôïng saâu saéc ñi tröôùc thôøi ñaïi.
Trong Phu Nhaân Hoï Boà, moät moái tình thanh
cao, thaàm laëng, lyù töôûng, cao thöôïng. . moät tình yeâu chæ coù buoâng ra
maø khoâng maûy may nghó ñeán söï traû laïi, khoâng bao giôø nghó ñeán söï
chinh phuïc ngöôøi yeâu. Moät taán bi kòch thanh cao, trong saùng vaø moät söï
thuù toäi ñaõ aên löôøng gaït tình caûm cuûa vôï choàng ngöôøi baïn. Tuøy buùt
cho thaáy vaên chöông cuûa oâng ñi tröôùc thôøi ñaïi raát xa, cho tôùi nay
cuõng coøn laø môùi laï, moät veát thöông loøng day döùt cuûa Nguyeãn Tuaân
ñöôïc theå hieän trong moät truyeän tình kyø aûo nhö truyeän thaàn tieân ôû
moät nöôùc non xa laï, so vôùi thôøi Töï Löïc vaên ñoaøn, loái vieát cuûa
Nguyeãn Tuaân coù theå noùi ñaõ ñaït ñöôïc moät böôùc tieán daøi.
7- Bi Kòch.
Nguyeãn
Tuaân ít saùng taùc veà Bi Kòch, ta chæ thaáy trong Chieác Lö Ñoàng Maét Cua
vaø moät thoaùng trong Phu Nhaân Hoï Boà, theo chuùng toâi bieát Chieác Lö
Ñoàng Maét Cua khoâng phaûi chæ ñeå dieãn taû cuoäc ñôøi aên chôi phoùng tuùng
sa ñoïa, nhöng chuû ñeà chính laïi laø caùi beå khoå meânh moâng cuûa ñôøi
ngöôøi gioáng nhö Thaïch Lam trong Gioù Ñaàu Muøa theå hieän nhöõng taám thaûm
kòch cuûa ñôøi ngöôøi.
Taû
moät beänh nhaân naèm lieät giöôøng lieät chieáu nhö oâng thoâng phu, soáng moøn
moûi chôø cheát, Nguyeãn Tuaân vieát.
“ÔÛ
ñaây laø moät söï cheát moøn, ôû ñaây laø moät caùi moà soáng”
Nhieàu ñoaïn trong
Chieác Lö Ñoàng Maét Cua cho thaáy vaên chöông cuûa oâng taû chaân hieän thöïc
coù phaàn coøn gheâ rôïn hôn caû ôû Thaïch Lam.
“Nhöõng buoåi phaûi chui vaøo trong caùi
maøn khai aåm nöûa cuoán nöûa buoâng ñoù, caàm caùi muõi tieâm saét soaïn böõa
a phieán haøng ngaøy cho con beänh chôø cheáùt kia, toâi muoán roû moät gioït
nöôùc maét voâ ích ñeå tieác cho oâng Thoâng Phu vaø ñeå thöông roäng ra ñeán taát caû nhöõng
cuoäc ñôøi phoùng laõng khaùc luùc laâm vaøo caûnh oám lieät, beänh giöõ rieät
ôû moät choã toái taêm laøm noù trì chieát vaø gaây buoàn phieàn cho mình ñeán
theá laø cuøng.
OÂng trôøi chôi nhieàu mieáng khaêm maø thaät
vaäy! Moãi ñöôïc dòp chöùng kieán laø mình moãi theâm khieáp sôï”
Phaàn cuoái truyeän, Nguyeãn Tuaân sang moät
bi kòch khaùc: Baûo, moät nhaø vaên, nhaø baùo, tính tình phoùng khoaùng.
Höôøng, baïn gaùi chaøng laø coâ ñaøo haùt coù danh phaän sau thaønh vôï leõ,
bò lao, khoâng coù thaày thuoác naøo chöõa ñöôïc, sau coù moät thaày lang maùch
cho caùch laáy maùu deâ soáng, taùc giaû moâ taû tæ mæ caùch Baûo mua con deâ
ñöïc, choïc tieát coå, caém oáng cao su vaøo roài ñöa cho Höôøng uoáng öøng öïc
thaät gheâ rôïn, beänh vaãn khoâng heát sau cuøng naøng cheát treân giöôøng
beänh.
Trong
Phu Nhaân Hoï Boà, Nguyeãn Tuaân keå laïi moái tình u uaån cuûa chính oâng vôùi
moät phu nhaân hoï Boà, moät moái tình caâm, lyù töôûng vaø bi thaûm, moät veát
thöông loøng day döùt cuûa oâng, moái tình u uaát bò doàn neùn, moät taán bi
kòch laõng maïn trong cuoäc ñôøi tình caûm cuûa taùc giaû.
“Phu nhaân hoï Boà maát. Toâi ñaõ phaûi
phuï oâng baø M nhieàu hôn laø luùc phu nhaân coøn soáng, vì coù ñeán laïi
nöõa, chæ caøng phieàn khoå theâm cho toâi laø moät keû ñaõ choùt phaûi loàng
moät ít dó vaõng vaøo khung caûnh aáy. Baây giôø toâi töôûng coù trôû laïi nhaø
oâng baø M thì moãi laàn chæ caøng laø moät laàn ñi taûo moä”
Ñoù laø moät truyeän
tình buoàn, nheï nhaøng cho thaáy Nguyeãn Tuaân cuõng coù chuù troïng tôùi khía
caïnh bi kòch cuûa tình yeâu, cuûa ñôøi ngöôøi.
8-Giaù Trò.
Toaøn
boä taùc phaåm cuûa Nguyeãn Tuaân töø 1940 ñeán 1945 goàm Vang Boùng Moät
Thôøi, Moät Chuyeán Ñi, Ngoïn Ñeøn daàu Laïc, Taøn Ñeøn Daàu laïc, Queâ Höông,
Chieác Lö Ñoàng Maét Cua, Tuøy Buùt I, Tuøy Buùt II, Nguyeãn, Chuøa Ñaøn. Noùi
veà phöông dieän ngheä thuaät cuûa oâng, chuùng ta thaáy coù moät soá taùc
phaåm vöôït troäi leân nhö Vang Boùng Moät Thôøi, Phu Nhaân Hoï Boà, Chuøa
Ñaøn, Caùi Ca Vaùt Ñen, Chieác AÙo Gaám Möïôn. . Moät soá khaùc saùng suûa coù
giaù trò veà vaên chöông nhö Moät Chuyeán Ñi, Ngoïn Ñeøn Daàu Laïc, Tuøy Buùt
II. . nhöng cuõng coù nhieàu taùc phaåm röôøm raø nhaït nheõo nhö Queâ Höông,
Nguyeãn, Tuøy Buùt I. . giaù trò ngheä thuaät trong söï nghieäp vaên chöông Nguyeãn
Tuaân khoâng ñöôïc ñoàng ñeàu nhö ta thaáy ôû Khaùi Höng , Thaïch Lam, coù theå
noùi khi baát caäp, khi laïi thaùi quaù.
Nguyeãn Tuaân laø moät nhaø vaên chuû quan,
coâng khai ñem cuoäc ñôøi tö cuûa mình vieát thaønh ngheä thuaät, vaên nghieäp
cuûa oâng haàu heát laø tuøy buùt, laø caùi toâi, cuoâc ñôøi rieâng tö cuûa
oâng ñöôïc dieãn taû moät caùch ngang nhieân baèng moät gioïng vaên khinh baïc.
Moät
soá taùc phaåm chöùng toû ngheä thuaät cuûa oâng ñoäc ñaùo, tuyeät dieäu vöôït troäi haún caùc taùc giaû
ñöông thôøi khaùc nhö Vang Boùng Moät Thôøi, moät taäp truyeän laøm soáng laïi
caû moät thôøi coå xöa, moät neàn vaên minh tinh thaàn röïc rôõ vôùi nhöõng tö
lieäu, nhöõng ngheä thuaät caàu kyø. . maø khoâng ai coù theå döïng leân ñöôïc
nhö oâng. Phaûi noùi ngheä thuaät cuûa taùc giaû coù nhöõng neùt ñoäc ñaùo ít
ai saùnh kòp nhö Phu Nhaân Hoï Boà, moät moái tình kyø aûo maø haàu nhö khoâng
thaáy ai coù theå thöïc hieän ñöôïc söï u uaån, laõng maïn nhö Nguyeãn Tuaân,
loái vaên bieåu töôïng nhö Caùi Ca Vaùt Ñen, Chieác AÙo Gaám Möôïn töôïng tröng
cho söï keát thuùc cuoäc ñôøi aên chôi vaø moät thöù haïnh phuùc vay möôïn cho
thaáy vaên chöông Nguyeãn Tuaân coù nhöõng neùt ñoäc ñaùo ít ai saùnh kòp, moät
caây vieát chæ laáy nhöõng chuyeän rieâng tö, taâm tình caù nhaân cuûa mình ñeå
döïng leân nhöõng taùc phaåm hay nhö Phu Nhaân Hoï Boà, Chieác AÙo Gaám Möôïn,
Töïa Am Soâng Toâ. . nhöng laïi thaønh coâng veû vang thì phaûi noùi laø
tröôøng hôïp hy höõu. Chuøa Ñaøn truyeän quaùi ñaûn cuoái cuøng cuûa Nguyeãn
Tuaân, moät taùc phaåm ñaõ ñöôïc caùc nhaø pheâ bình coi laø ñaït tôùi toät
ñænh ngheä thuaät cho thaáy oâng cuõng laø moät thieân taøi trong theå loaïi ma
quaùi.
Nhöng
vì oâng ñaõ tham lam ñöa quaù nhieàu chi tieát vaøo vaên chöông khieán cho nhieàu
taùc phaåm coù khi loän xoän, röôøm raø laøm ta töôûng nhö oâng ñaõ heát ñeà
taøi, caïn nguoàn caûm höùng .
Troïng
Ñaït
(Trích
trong cuoán “Ngheä Thuaät Tuøy Buùt Cuûa Nguyeãn Tuaân”, seõ xuaát baûn trong
naêm nay)