Vol. 12 12/ 2002	2^nd year edition
Editor-in-chief: Ñoã Hoaøng Nghóa phutavanthu@yahoo.com or nthihoang@aol.com

Please click to download VNIfonts if you cannot read this page. Then, click HERE and follow instructions to configure Web Browsers.

Best view with Internet Explorer.

Nhòp Böôùc Giöõa Phong Ba .....

Ñi Tìm Vaên Hoùa

*Caâu chuyeän beân leà ñaïi hoïc

Vaên hoùa, theo quan nieäm cuûa ngöôøi taây phöông, laø trình ñoä daân trí, laø kieán thöùc veà kyõ thuaät, laø caùch toå chöùc xaõ hoäi, vaø moái töông quan giöõa con ngöôøi vôùi con ngöôøi trong xaõ hoäi ñoù.

Trong vieän ñaïi hoïc tieåu bang California taïi San Diego (San Diego State University), moät hoâm khi hoïc veà vaên minh ñoâng phöông, toâi ñöôïc nghe ñònh nghóa veà moät daân toäc, moät ñaát nöôùc “coù vaên hoùa”, moät ñònh nghóa thoâ thieån cuûa ngöôøi taây phöông: coù nhöõng thò traán ñoâng hôn naêm ngaøn ngöôøi, coù caùc ñeàn ñaøi hay coâng trình kieán truùc qui moâ, vaø coù nhöõng coâng trình bieân khaûo veà phong tuïc taäp quaùn ñaëc thuø cuûa ñaát nöôùc, daân toäc ñoù.

Khi nghe giaûng tôùi ñoaïn naøy, boãng döng toâi baâng khuaâng töï hoûi: neáu ñònh nghóa theo kieåu naøy thì daân Vieät ñaõ coù “vaên hoùa” töø bao giôø? Trong huyeàn thoaïi veà boán ngaøn naêm laäp quoác, coù bao nhieâu coâng trình kieán truùc ñaõ ñöôïc döïng neân vaø coøn daáu tích ñeå ngaøy nay ngöôøi ta hoïc hoûi? Trong thôøi kyø coå xöa, daân mình coù bieân soaïn gì khoâng?

Trong suoát thôøi ñaïi maø ngaøy nay chuùng ta goïi laø thôøi kyø cuûa hoï Hoàng Baøng (töø naêm 2879 ñeán naêm 258 tröôùc taây lòch), söï hieän dieän cuûa daân toäc Vieät ñaõ ñöôïc saùch söû Taàu noùi ñeán nhieàu, nhöng khoâng thaáy daáu veát veà caùc kieán truùc, vaø cuõng khoâng thaáy moät coâng trình bieân khaûo naøo coøn toàn taïi.

Cho ñeán naêm 257 tröôùc taây lòch, An Döông Vöông Thuïc Phaùn chinh phuïc Vaên Lang, laäp kinh ñoâ ôû Phong Kheâ, töùc huyeän Ñoâng Anh, tænh Phuùc Yeân baây giôø. Hai naêm sau khi thu phuïc Vaên Lang, moät kieán truùc ñaàu tieân, maø vaãn coøn daáu tích, cuûa ngöôøi Vieät ñöôïc xaây ñaép: THAØNH COÅ LOA (caùc baïn treû yeâu thích nhöõng chuyeän tình laâm ly kì bí khoâng theå naøo boû qua caâu chuyeän veà caùi thaønh bi huøng naøy trong ngaøy thaát theá cuûa noù: chuyeän tình Troïng Thuûy Myõ Chaâu).

Khi nhôù veà Coå Loa, nhôù huyeàn thoaïi thaàn Kim Quy vaø chieác noû thaàn, toâi môùi ngôø ngôï nghó ra - ngôø ngôï thoâi, chôù chöa daùm noùi chaéc - ñaây, nhöõng neùt vaên hoùa ñaàu tieân, theo ñònh nghóa cuûa taây phöông. Trong thôøi nhaø Thuïc naøy daân Vieät ñaõ coù coâng trình kieán truùc. Veà soá daân tuï hoäi chung quanh khu vöïc thaønh Coå Loa, cuõng khoâng thaáy saùch söû naøo ñeà caäp ñeán. Töông truyeàn raèng khi ñaùnh vaøo thaønh, Trieäu Ñaø ñaõ hao toán haøng chuïc vaïn töôùng só. Muoán cho chaéc aên khi ñeám, toâi boû chöõ “chuïc”, coøn laïi laø ñieàu maø chuùng ta coù theå tin töôûng ñöôïc: khi ñaùnh vaøo Coå Loa, Trieäu Ñaø ñaõ hao toán haøng vaïn töôùng só, moãi “vaïn” ñoä möôøi ngaøn ngöôøi. Nhö vaäy, soá quaân daân baõo veä thaønh aét haún phaûi cao hôn con soá maáy chuïc ngaøn ngöôøi naøy nhieàu laém.

Kieán truùc coù, daân cö coù, coøn coâng trình bieân soaïn?

Gaàn moät traêm naêm sau khi Trieäu Ñaø vaøo thaønh Coå Loa, nhöõng coâng trình bieân soaïn cuûa ngöôøi Vieät (coøn tìm thaáy ñöôïc hoâm nay) môùi xuaát hieän; söï bieân soaïn ñaõ hoøa hôïp vôùi kyõ thuaät ñieâu khaéc, chaïm troå. Ngöôøi Vieät thôøi ñoù coù bieân soaïn treân goã tre nhö ngöôøi Taàu hay khoâng thì khoâng ai bieát, nhöng hoï ñaõ ghi laïi sinh hoaït tö töôûng cuûa mình treân kim loaïi, treân TROÁNG ÑOÀNG. Caùc hình neùt, caáu truùc treân maët caùc troáng ñoàng coå xöa naøy vaãn coøn laø ñeà taøi nghieân cöùu, hoïc hoûi cho ñeán nay.

Sau giôø Vaên Minh Ñoâng Phöông hoâm ñoù laø giôø kyõ thuaät. Vöøa oâm taäp chaïy sang phaân khoa kyõ thuaät, toâi vöøa gaõi ñaàu töï hoûi: nhö vaäy, vaên minh Vieät chæ môùi xuaát hieän ñoä hai ngaøn naêm nay?

OÂng thaày giaø cho ñeà luaän cuoái naêm hôi aùc: vieát veà khía caïnh vaên hoùa cuûa moät daân toäc naøo ñoù ôû ñoâng phöông. Ñaõ coù yù vieát veà vaên minh Vieät Nam, toâi laïi baên khoaên: laøm sao coù ñuû giôø ñeå nghieân cöùu laïi heát nhöõng saùch vôû noùi veà thôøi huyeàn söû, thôøi khuyeát söû, veà troáng ñoàng,... ñeå vieát veà vaên minh ñoâng phöông theo ñònh nghóa heïp hoøi cuûa ngöôøi taây phöông?

Trong lôùp cao hoïc ñieän toaùn, vò giaùo sö treû noùi oang oang: laø kyõ sö, anh chò em phaûi giöõ cho oùc mình ñöôïc töï do. Töï do suy töôûng, töï do saùng taïo, töï do böôi tìm söï thaät,... phaûi quaêng boû heát nhöõng ñònh nghóa goø boù thoâng thöôøng cuûa nhöõng ngöôøi ñi tröôùc...” Nghe tôùi ñoù, trong ñaàu toâi loùe leân moät ñieåm saùng, toâi töï cho pheùp mình quaêng boû luoân caùc ñònh nghóa heïp hoøi veà vaên hoùa cuûa ngöôøi taây phöông. Toâi seõ ñeå cho mình “töï do” tìm ñeà taøi maø vieát ñeå “traû nôï quyû thaàn” cho caùi lôùp Nhaân Vaên maéc dòch kia.

Chieàu hoâm ñoù laø moät chieàu cuoái naêm AÂm Lòch. Naéng ñoå vaøng treân ñoài, gioù veà gaây gaây laïnh. Trong caên gaùc troï, beân taùch caø pheâ noàng aám toâi chôït nhôù nhöõng taùch caø pheâ noàng aám ngaøy cuoái naêm treân queâ höông Vieät Nam. Moät noãi nhôù dìu dòu, meânh mang... nhôù töøng loái moøn qua vöôøn cau xanh, nhôù doøng soâng nheø nheï nöôùc troâi, nhôù nhöõng vieân soûi, nhöõng caønh hoa treân saân tröôøng trung hoïc cuõ... Ngaøy ñoù hai buoåi ñi veà treân moät loái moøn quen thuoäc, toâi mô nhöõng chaân trôøi xa, mô ñi hoïc trong ñaïi hoïc Myõ. Hoâm nay töø moät chaân trôøi xa, nhoïc nhaèn vôùi ñeøn saùch trong moät ñaïi hoïc Myõ, chôït mô veà loái moøn naêm cuõ!

Ñeâm ñoù ñöôùc môøi ñeán aên côm vôùi gia ñình moät ngöôøi baïn cuõ. Laâu laâu môùi coù dòp aên thöùc aên Vieät Nam – thöôøng thöôøng laø ngaøy cuoái naêm, hay ngaøy leã, toâi môùi coù dòp aên thöùc aên Vieät Nam. Ngaøy ñoù ngöôøi Vieät ôû San Diego coøn ít, khi ñeán Teát, hay trong nhöõng dòp leã nghæ, ngöôøi ta hay môøi nhöõng sinh vieân töù coá voâ thaân nhö toâi ñeán aên côm ñeå höôûng chuùt khoâng khí gia ñình. Böõa aên ñeâm ñoù coù canh chua, coù caù kho; vò caù laït neân ñóa nöôùc maém cuõng ñaõ ñöôïc chieáu coá taän tình. Chung quanh ñóa nöôùc maém, tình gia ñình nôû ñeïp töôi, ñaèm thaém. Qua vò maém ñaäm ñaø, tieáng cöôøi dòu ngoït, toâi vuït thaáy ñóa nöôùc maém laø ñieåm ñoàng quy cuûa caùc ñoâi ñuõa trong gia ñình; roài vuït thaáy trong cuoäc ñôøi: ñóa nöôùc maém laø ñieåm ñoàng quy cuûa daân toäc Vieät. Duø quan hay daân, duø ngheøo hay giaøu, duø sang duø heøn ngöôøi Vieät vaãn coù chung moät thöùc aên caên baûn, raát coù “daân toäc tính”: gaïo vaø nöôùc maém.

A! Vaên hoùa laø ñaây, toâi suyùt reo to. Cho caùi ñònh nghóa veà vaên minh, vaên hoùa cuûa ngöôøi phöông taây vaøo thuøng raùc, chuùng ta haõy nhìn vaên hoùa baèng ñoâi maét thaät khai phoùng: vaên hoùa laø gì neáu khoâng phaûi laø caùc sinh hoaït ñaõ thaønh neáp, ñöôïc ñôøi qua ñôøi noái tieáp nhau. Moät “caùi gì ñoù” khoâng theå thieáu trong gia ñình mình, khoâng theå thieáu trong cuoäc ñôøi cuûa con chaùu mình, roài truyeàn chuyeån maõi veà mai haäu. Moät caùi gì ñoù baát khaû phaân ly trong nhòp soáng cuûa daân toäc, phaûi chaêng cuõng laø “vaên hoùa”? Nöôùc maém ñaõ hieän dieän trong loøng daân toäc Vieät Nam töø bao giôø? Tröôùc troáng ñoàng? Sau troáng ñoàng?

Ngöôøi Vieät ñaõ ñöôïc söû Taàu ghi laïi raát sôùm laø thaïo veà thuûy nghieäp. Töø thôøi Huøng Vöông ñaõ coù tuïc xaâm mình, laën loäi döôùi soâng ñeå thuûy quaùi ñöøng laøm haïi. ÔÛ döôùi soâng ñeå laøm gì? Neáu khoâng phaûi laø ñeå baét caù, ñeå luyeän taäp thuûy chieán? Caù.... Ñoù, con maém vaø nöôùc maém töø con caù maø ra.

Caù baét ñöôïc trong ngaøy muøa, aên khoâng heát, trao ñoåi hay baùn khoâng heát, ngöôøi noâng daân hay anh ngö phuû phaûi coù caùch ñeå daønh. Caù coù ñöôïc ngaøy toát trôøi phaûi giöõ moät phaàn ñeå phoøng khi gioù möa baát oån. AÊn con caù ngaøy bình yeân phaûi thuû phaàn chaïy loaïn ngaøy naøo ñoù trong töông lai. Naêm qua naêm, ñôøi qua ñôøi, ngöôøi Vieät soáng vaø lo cho nhöõng ngaøy mai vaãn coøn ñöôïc soáng. Caù baét ñöôïc phaûi öôùp muoái maën ñeå laøm maém, ñeå coù theå giöõ ñöôïc laâu (maém ñeå caøng laâu caøng ngon). Nöôùc maém laø keát tinh cuûa muoái vaø ñaïm toá trong caù, coù theå giuùp theâm cho ngöôøi soáng maïnh khoûe (ÔÛ mieàn taây nam Vieät, ñeå choáng laïnh, ngöøa caûm gioù, khi ra bieån ngö phuû thöôøng uoáng moät hai nguïm nöôùc maém). Vieäc daønh duïm, tính lo xa ñoù phaûi chaêng cuõng laø moät trong nhöõng yeáu toá taïo neân baûn taùnh cuûa ngöôøi Vieät? Nhö vaäy, maém vaø nöôùc maém ñöôïc phaùt sinh, phaûi chaêng cuõng laø töø ñaàu oùc thoâng minh, bieát toå chöùc cuûa ngöôøi mình?

Nhö vaäy neáu noùi nöôùc maém laø moät khía caïnh ñaëc thuø trong neàn vaên hoùa Vieät coù leû cuõng khoâng coù gì laø quaù ñaùng? Toâi ñaõ vieát veà nöôùc maém trong baøi khaûo luaän cuoái naêm cuûa lôùp Vaên Minh Ñoâng Phöông ñoù.

*

Treân ñaát ngöôøi, khi duøng chöõ ngöôøi ñeå lyù luaän, ñeå suy taàm veà vaên hoùa mình, ñoät nhieân toâi cuõng thaáy nhöõng ngöôøi ñoàng haønh: nhöõng ñoàng baøo ñang ñi tìm moät beán bình yeân cho vaên hoùa Vieät. Treân doøng soâng vaên hoùa Myõ, thaáy vaên hoùa Vieät ñang bò cuoán troâi, ñang bò tan loaõng, ngöôøi ta hoái haû goïi nhau ñi tìm yù “Vieät Thöôøng” treân maët troáng ñoàng Ngoïc Luõ, ngöôøi ta moi saùch Taàu ñeå truy nguoàn coäi Vieät Nam, ngöôøi ta ñoïc Kieàu, hoïc Chinh Phuï Ngaâm, môû tröôøng daïy chöõ Vieät,... Taát caû ñeàu laø nhöõng coá gaéng ñaùng khaâm phuïc.

Anh chò em sinh vieân cuõng coù raát nhieàu coá gaéng ñaùng khaâm phuïc: caùc tôø baùo Vieät ngöõ trong tröôøng, caùc coá gaéng cöùu vôùt ñoàng baøo trong traïi tò naïn nhöõng naêm tröôùc, caùc hoäi chôï Teát,.... Taát caû ñeàu laø VAÊN HOÙA. Taát caû coá gaéng, ñeàu laø coá gaéng ñeå khoâi phuïc vaên hoùa. Vaên hoùa coøn con ngöôøi coøn. Vaên hoùa maát, daân toäc vaø ñaát nöôùc maát, maát vónh vieãn.

Treân con ñöôøng ñi tìm vaên hoùa, tröôùc khi tôùi troáng ñoàng, tröôùc khi veà thaønh Coå Loa, tröôùc khi ñeán ao Troïng Thuûy, chuùng ta nhôù nhaéc nhôû con em mình: moät caùi cuoái ñaàu chaøo ngöôøi lôùn tuoåi, moät caâu thöa meï cha khi ñi, trình meï cha khi veà, moät taám loøng quaûng ñaïi bao dung vôùi ngöôøi chung quanh,... Nhieàu, thaät nhieàu, nhöõng ñieàu thaät gaàn guõi, thaät töï nhieân chung quanh, chuùng ta vaãn thöïc haønh haøng ngaøy, cuõng nhö vaãn aên nöôùc maém, maø khoâng hay: ñoù laø vaên hoùa.

Toáng Minh Ñöôøng

--------------------------------------

Saùch tham khaûo:

- Phaïm Vaên Sôn, Vieät Söû Toaøn Thö (Saøi Goøn: Thö Laâm AÁn Quaùn, 1960)

- Kim Ñònh, Söù Ñieäp Troáng Ñoàng (San Jose: Thanh Nieân Quoác Gia, 1984)

Home