|
|
||
|
Chæ daån caùch
download font VNI mieån phí ñeå ñoïc Ñaëc san Vieät Voõ Ñaïo: click Chæ daån
Trung
Taâm Sinh Hoaït Vaên Hoùa Daân Gian Qua Caùc Trieàu
Ñaïi
GS Ñaøo
Vaên Döông
Töø khi daân Vieät giaønh ñöôïc quyeàn
töï chuû vaøo theá kyû thöù 10, nhöõng sinh hoaït vaên hoùa daân gian ñeàu
dieãn ra taïi nhöõng truï sôû nhaát ñònh tuøy theo hieän töôïng vaên hoùa daân
gian, taùc phaåm vaên hoùa daân gian vaø aûnh höôûng maïnh hay yeáu cuûa Phaät
Giaùo, Nho Giaùo hay Ñaïo Giaùo. Nhöõng trung taâm sinh hoaït vaên hoùa daân
gian thay ñoåi theo caùc trieàu ñaïi, nhöng bao giôø
cuõng laø caùc chuøa, ñình hay ñeàn. Cho ñeán ngaøy nay, caùc
hieän töôïng vaên hoùa daân gian, caùc taùc phaåm vaên hoùa daân gian vaãn coøn
toàn taïi raát soáng ñoäng. Ñieàu naøy cho ta thaáy daân chuùng ñaõ duy
trì ñöôïc neàn vaên hoùa daân gian töø thuôû xa xöa, ñaõ noùi leân tinh thaàn
baûo veä vaên hoùa daân toäc, yù chí baát khuaát cuûa gioáng noøi, khoâng ñeå
cho caùc hieän töôïng hay taùc phaåm daân gian bò ñoàng hoùa vaøo heä thoáng
giaùo ñieàu cuûa caùc toân giaùo, tuy raèng trung taâm sinh hoaït vaên hoùa
daân gian laø chuøa, ñình hay ñeàn laø nhöõng nôi thôø Phaät, thôø Thaàn Thaùnh
hay Tam Giaùo.
Phaät Giaùo raát thònh trong ñôøi Lyù neân nhöõng sinh hoaït chính
trò, xaõ hoäi vaø vaên hoùa cuûa laøng xaõ, ñeàu ñöôïc tieán haønh taïi chuøa
laøng. Do ñoù, chuøa laøng cuõng laø trung taâm sinh hoaït vaên hoùa
daân gian.
Caâu tuïc ngöõ: "Ñaát vua, chuøa
laøng, phong caûnh buït" khoâng bieát coù töø bao giôø, ñaõ phaûn aûnh
tình hình chính trò, xaõ hoäi vaø vaên hoùa thôøi nhaø Lyù, khi Phaät Giaùo ôû
ñòa vò cao nhaát trong Tam Giaùo. Ñaát ñai trong nöôùc thuoäc
quyeàn sôû höõu cuûa nhaø vua; daân chuùng laøm ruoäng, xöû duïng coâng ñieàn
noäp thueá cho nhaø vua. Chuøa laø taøi saûn chung
cuûa laøng, laø trung taâm chính trò vaø vaên hoùa cuûa hoùa cuûa laøng. Phong caûnh laø nhöõng vaän ñoäng töï nhieân khoâng coù hình saéc
nhö gioù (phong), hoaëc coù hình saéc nhö aùnh saùng (caûnh) thuoäc veà Phaät.
Caâu tuïc ngöõ ñoù cho ta thaáy vò theá quan troïng cuûa
chuøa laøng, neân chuøa laøng laø trung taâm sinh hoaït cuûa vaên hoùa daân
gian laø ñieàu deã hieåu. ÔÛ moãi laøng, beân caïnh
chuøa, coù theå coù ñeàn thôø Thoå Thaàn hoaëc moät vaøi ngoâi ñeán thôø caùc
thaàn linh khaùc lieân quan ñeán laøng. Thoâng thöôøng, ñeàn nhoû hôn
chuøa; tuy nhieân, coù nhöõng ñeàn roäng lôùn khoâng keùm gì chuøa, nhö ñeàn
Coå Loa, ñeàn Thaùnh Gioùng, ñeàn Hai Baø Tröng, ñeàn Traàn Höng Ñaïo,v.v... Ñeàn cuõng laø moät trung taâm sinh hoaït vaên hoùa daân gian.
ÔÛ nöôùc ta, ñeàn cuõng laø nôi thôø Nöõ
Thaàn cuûa ñaïo Tam Phuû, Töù Phuû: ñeàn Taây Hoà ôû Thaêng Long, ñeàn Soøng ôû
Thanh Hoùa. Töø ngöõ "phuû" cuõng ñöôïc duøng ñeå
goïi nhöõng nôi thôø Nöõ Thaàn: phuû Taây Hoà, phuû Giaày. Caùc
"phuû" cuõng laø trung taâm sinh hoaït vaên hoùa daân gian: nhöõng
ñieäu haùt "chaàu vaên" taïi hoäi phuû Giaày (huyeän Vuï Baûn, tænh
Nam Ñònh, nôi thôø baø chuùa Lieãu) coøn toàn taïi ñeán ngaøy nay.
Ñaïo Tam Phuû vaø Töù
Phuû laø tín ngöôõng daân gian töø coå xöa ñaõ ñoàng hoùa ñöôïc ñaïo giaùo phuø
thuûy töø maáy theá kyû nay. Nôi thôø cuûa Ñaïo Giaùo laø
caùc Ñaïo Quaùn nhö Traàn Vuõ Ñaïo Quaùn, Bích Caâu Ñaïo Quaùn ôû Thaêng Long
(daân chuùng thöôøng goïi laø ñeàn Traán Vuõ, ñeàn Bích Caâu). Vai troø
cuûa ñaïo quaùn ñaõ bò lu môø tröôùc vai troø cuûa
ñeàn vaø phuû, neân töø laâu ñaïo quaùn khoâng coøn laø trung taâm sinh hoaït
vaên hoùa daân gian nöõa.
Toùm laïi, ngoâi ñeàn laø
nôi thôø caùc vò thaàn linh cuûa tín ngöôõng daân gian taïi moãi ñòa phöông.
Ñeàn cuõng laø trung taâm sinh hoaït vaên hoùa daân gian ôû
khaép moïi nôi. Trong ñôøi nhaø Lyù, khi caùc chuøa coøn giöõ vai troø
troïng yeáu laø trung taâm vaên hoùa cuûa laøng, vai troø cuûa ñeàn cuõng
khoâng bò lu môø. Caùc hoäi leã quan troïng lieân quan
ñeán caùc vò thaàn linh taïi ñòa phöông thöôøng ñöôïc toå chöùc ngay trong
ngoâi ñeàn (ñeàn thôø Thaùnh Gioùng, Thaùnh Taûn Vieân, Thaùnh Traàn Höng Ñaïo,
v.v...)
|
Ðình Trà Cổ được
xây dựng vào khoảng năm 1550, thờ 6 vị Thành
Hoàng |
. Ðình Tây Ðằng được dựng
vào khoảng cuối thế kỷ XVI. Còn là nơi thờ
Tản Viên - Sơn Tinh |
Đình làng Đình Bảng xây dựng năm1700 quê hương Lý Công Uẩn (Lý Thái Tổ) |
Ðình Nhân Thọ xây dựng từ năm
1856 |
Tuy Phaät Giaùo cöïc thònh döôùi ñôøi nhaø Lyù
vaø giöõ vai troø cao nhaát trong Tam Giaùo, Phaät Giaùo cuõng khoâng theå trôû
thaønh quoác giaùo, khoâng theå laán aùp ñöôïc caùc toân giaùo khaùc hoaëc laøm
lu môø tín ngöôõng daân gian. Do ñoù, vaên hoùa daân gian trong ñôøi nhaø Lyù
khoâng bò Phaät Giaùo chi phoái; ngoâi chuøa khoâng theå xoùa boû vai troø cuûa
ngoâi ñeàn.
Sang ñôøi nhaø Traàn, Phaät Giaùo maát
daàn ñòa vò cao nhaát; Nho Giaùo caøng ngaøy coù aûnh höôûng caøng maïnh trong trieàu
ñöôøng cuõng nhö trong xaõ hoäi. Ñeán theá kyû 15 sang ñôøi Haäu Leâ, Tam Giaùo
vaãn ñöôïc truyeàn baù saâu roäng khaép nôi nhöng Nho Giaùo daàn daàn tieán
leân vò trí cao nhaát, hôn caû Phaät Giaùo vaø Ñaïo Giaùo. Vai
troø cuûa taêng só suùt giaûm daàn. Nho só ñöôïc trong
duïng thì theå cheá xaõ hoäi taát nhieân coù söï thay ñoåi. Trung taâm
chính trò xaõ hoäi vaø vaên hoùa cuûa laøng xaõ töø ñaây ñaõ chuyeån töø chuøa
sang ñình.
Chuøa chæ coøn laø nôi
thôø Phaät vaø nôi toå chöùc caùc leã hoäi lieân quan ñeán Phaät Giaùo maø
thoâi. Nhöõng sinh hoaït chính trò, xaõ hoäi coù tính
caùch theá tuïc, khoâng coøn ñöôïc toå chöùc ôû chuøa nöõa. Nhö vaäy, ngoâi ñình naøy laø trung taâm sinh hoaït vaên hoùa daân
gian. Ñaëc bieät, caùc hoäi leã trong laøng ñaày tính
caùch vaên hoùa daân gian ñeàu ñöôïc toå chöùc taïi ñình. Tuy nhieân, vai troø cuûa ñeàn vaãn chöa bò phai nhaït, caùc ngoâi
ñeàn ôû raûi raùc khaép moïi nôi, gaén lieàn vôùi tín ngöôõng daân gian neân
caùc hoäi leã daân gian vaãn ñöôïc toå chöùc taïi ñeàn. Toùm laïi, ñình vaø ñeàn vaãn laø trung taâm sinh hoaït nôi haï
taàng vaên hoùa daân gian.
Töø theá kyû 15 trôû ñi, khi Nho Giaùo
chieám ñòa vò cao nhaát trong Tam Giaùo, vai troø cuûa chuøa, ñình vaø ñeàn ñaõ
khaùc nhau raát roõ. Chuøa chæ coøn laø trung taâm sinh hoaït
toân giaùo; ñeàn laø trung taâm sinh hoaït tín ngöôõng daân gian, coøn ñình laø
nôi trung taâm sinh hoaït chính trò, xaõ hoäi, vaên hoùa. Tuy vaäy, cuõng coù khi chuøa giöõ vai troø cuûa moät trung taâm
vaên hoùa nhö ñeàn, nhöng khoâng bao giôø coâng vieäc cuûa laøng xaõ laïi ñem
ra baøn baïc taïi chuøa hay ñeàn. Nhöõng coâng vieäc
lieân quan ñeán laøng xaõ nhö thôø cuùng, hoäi leã daân gian ñeàu ñöôïc ñem ra
thaûo luaän vaø giaûi quyeát taïi ñình laøng. Tieáng
troáng ñình ñaõ thay theá tieáng chuoâng chuøa baùo hieäu vieäc taäp hoïp daân
laøng ñeán ñình baøn vieäc laøng.
Ñình laøng chính thöùc
laø nôi giaûi quyeát moïi vieäc cuûa chính quyeàn, cuõng nhö ñeå tieáp ñoùn
caùc quan laïi ôû huyeän, phuû hay tænh veà laøng xaõ. Ngay chính nhaø vua khi veà noâng thoân, cuõng nghæ ngôi taïi ñình
laøng.
Chuùng ta cuõng caàn bieát theâm laø vieäc
thôø cuùng ôû ñình laøng hoaøn toaøn theo nghi thöùc
Nho Giaùo. Moãi laøng ñeàu thôø moät vò "Thaønh Hoaøng
Laøng". Vò thaàn naøy ñöôïc nhaø vua phong töôùc
ñeå toû uy quyeàn cuûa nhaø vua.
Töø ñôøi Traàn vaø nhaát
laø töø ñôøi Haäu Leâ, nhaø vua ñaõ thöïc hieän nhieàu ñôït phong saéc cho caùc
vò thaàn trong caû nöôùc ñeå chöùng toû cho daân chuùng bieát Vua laø ngöôøi thay
Trôøi trò daân. Caùc vò thaàn ñöôïc vua phong chöùc töôùc coù theå laø
nhöõng ngöôøi trong caùc truyeän thaàn thoaïi, truyeän daân gian hun ñuùc bôûi
khí thieâng soâng nuùi (thaàn nuùi, thaàn soâng, thaàn bieån, v.v...) Hoaëc nhöõng anh huøng daân toäc, anh huøng
trong thaàn thoaïi, anh huøng lòch söû ñöôïc ñòa phöông toân leân laøm thaàn,
taát caû nhöõng vò ñoù ñöôïc trieàu ñình "chính thöùc hoùa" ñeå cai
trò daân chuùng veà khiaù caïnh thaàn quyeàn. Ñoàng thôøi, vieäc phong töôùc
chöùng toû uy quyeàn cuûa nhaø vua theo quan ñieåm
cuûa Nho Giaùo, vì chö thaàn ñeàu ôû döôùi söï cai quaûn cuûa nhaø vua. Thôøi kyø naøy laø giai ñoaïn "lòch söû thaàn linh hoùa".
Ngoaøi vieäc thôø cuùng Thaønh Hoaøng
Laøng, ñình laø nôi sinh hoaït chung cuûa daân laøng,
laø nôi hoïp baøn vieäc laøng. Nhöõng ngöôøi vi phaïm
luaät leä cuûa laøng hay thuaàn phong myõ tuïc ñeàu bò ñöa ra xeùt xöû taïi
ñình. Ngoâi ñình cuõng laø nôi caùc chöùc saéc giaûi quyeát caùc coâng vieäc
lieân quan ñeán daân laøng nhö phaân phoái coâng ñieàn, tính toaùn thueá maù,
vaán ñeà söu dòch, baûo trì hay xaây caát theâm nhöõng coâng trình chung cuûa
laøng nhö ñình, ñeàn, mieáu, chuøa hoaëc tu boå gieáng nöôùc, caàu ao, coång
laøng, ñaøo keânh raïch hay söûa sang ñöôøng saù, v.v....
Nhö vaäy, ñình laø nôi giaûi quyeát caùc
vaán ñeà lieân quan ñeán tín ngöôõng (thôø cuùng thaønh hoaøng laøng hay caùc
vò thaàn linh khaùc), vaø caùc vaán ñeà theá tuïc lieân quan ñeán ñôøi soáng
cuûa daân laøng, caùc hoäi leã daân gian cuõng ñöôïc toå chöùc taïi saân ñình
hay chung quanh ñình.
Ta coù theå keát luaän: ñình laøng laø
trung taâm sinh hoaït chính trò, xaõ hoäi, vaên hoùa cuûa laøng. Chính vì taàm
voùc quan troïng cuûa ñình neân ngoâi ñình laø ngoâi nhaø lôùn nhaát trong
laøng: do ñoù daân laøng thöôøng noùi: "to nhö caùi ñình" hoaëc
"toäi loãi taøy ñình".
So saùnh loái kieán truùc ñaëc bieät
cuûa ngoâi ñình laøng ôû caùc tænh mieàn trung chaâu Baéc Vieät vôùi
"ngoâi nhaø saøn coâng coäng" coù maùi cong thôøi Huøng Vöông, chuùng
ta khoâng roõ ngoâi ñình laøng coù phaûi laø "haäu thaân" cuûa ngoâi
nhaø saøn coâng coäng thôøi coå xöa khoâng. Coù ñieàu chaéc
chaén laø chöùc naêng cuûa ngoâi nhaø saøn coâng coäng vaø ngoâi ñình laøng
khoâng gì khaùc nhau. Caû hai coâng trình kieán truùc naøy ñeàu laø
ngoâi nhaø chung cuûa daân laøng. Laø
nôi giaûi quyeát moïi vieäc trong laøng vaø cuõng laø trung taâm sinh hoaït
cuûa caùc hoäi heø, ñình ñaùm trong laøng.
Ñình cuõng laø nôi cho thaáy ñaúng caáp
cuûa caùc chöùc saéc trong laøng, töø tieân chæ, lyù tröôûng ñeán moõ laøng,
raäp khuoân theo toân ti traät töï cuûa Nho Giaùo. Tuy vaäy, do nhöõng sinh hoaït daân gian ñöôïc toå chöùc taïi ñình,
daân chuùng môùi duy trì ñöôïc truyeàn thoáng vaø vaên hoùa daân toäc.
Daân laøng coi ñình laø
moät nôi thieâng lieâng, coù aûnh höôûng nhieàu ñeán cuoäc soáng cuûa moïi
ngöôøi. Daân laøng vaãn soáng trong tinh thaàn bình ñaúng, töông thaân
töông aùi, toân troïng tính daân chuû ñaõ coù töø ngaøn xöa tuy raèng laøng
chòu aûnh höôûng traät töï xaõ hoäi theo nghi thöùc
Nho Giaùo trong caùc cuoäc hoïp taïi ñình. Vôùi thôøi gian, nhöõng chöùc saéc
laõnh ñaïo neàn haønh chaùnh trong laøng, coù theå lôïi duïng coâng vieäc chung ñeå möu lôïi rieâng tö. Daân chuùng ñaõ phaûn aûnh
chuyeän laïm duïng quyeàn haønh cuûa chöùc saéc trong laøng qua caâu cao dao:
"Troáng laøng ai ñaùnh thì thuøng
Cuûa chung ai
kheùo vaãy vuøng laøm rieâng."
***
Phaàn treân cho ta
thaáy ba trung taâm sinh hoaït vaên hoùa daân gian ôû laøng xaõ trong khaép moïi
nôi laø chuøa, ñeàn vaø ñình. Thoaït ñaàu, chuøa coù
vò theá quan troïng hôn caû. Veà sau vai troø chuøa
keùm daàn vaø ñình laøng ñaõ giöõ vai troø quan troïng nhaát cho tôùi trieàu
ñaïi nhaø Nguyeãn.
Nhö ñaõ noùi ôû nhöõng phaàn treân, chöa
bao giôø coù moät toân giaùo naøo chieám ñòa vò ñoäc toân ôû nöôùc ta, ñeå trôû
thaønh quoác giao nhö nhöõng nöôùc Laøo, Cao Mieân, Thaùi Lan, Mieán Ñieän
(Phaät Giaùo laø quoác giaùo), Phi Luaät Taân (Ki-toâ Giaùo), Indonesia vaø
Malaysia (Hoài Giaùo).
Khi
moät toân giaùo ñöôïc coi laø quoác giaùo, chuøa (Phaät Giaùo) hoaëc nhaø thôø
(Ki-toâ Giaùo, Hoài Giaùo) laø trung taâm sinh hoaït toân giaùo vaø vaên hoùa.
Do ñoù, tín ngöôõng daân gian vaø vaên hoùa daân gian seõ bò aûnh höôûng naëng
neà. Tín ngöôõng daân gian coù theå bò loaïi tröø vì khoâng
thích hôïp vôùi toân giaùo choïn laøm quoác giaùo. Vaên hoùa daân gian
tuy raát sinh ñoäng vaø ña daïng, phuø hôïp vôùi moïi maët cuûa cuoäc soáng
daân thöôøng, nhöng rôøi raïc vaø thieáu phaàn giaùo lyù chaët cheõ, neân deã
bò thu huùt vaøo heä thoáng giaùo ñieàu cuûa quoác
giaùo. Nhö vaäy, tín ngöôõng daân gian vaø vaên hoùa dan gian
khoâng theå toàn taïi moät caùch ñoäc laäp vôùi toân giaùo ñoäc toân choïn laøm
quoác giaùo, maø deã daøng bò ñoàng hoùa vaøo toân giaùo ñoù. Baûn saéc
daân toäc cuûa nhöõng nöôùc keå treân ñaõ lu môø raát
nhieàu. Vieäc thaùo gôõ caùc "lôùp sôn toân giaùo ñoäc
toân" ñeå tìm laïi tín ngöôõng daân gian vaø vaên hoùa daân gian laø moät
vieäc laøm raát khoù khaên vaø ñoøi hoûi nhieàu coá gaéng vôùi moät thôøi gian
khaù daøi.
Traùi laïi, ôû nöôùc ta,
chöa coù moät toân giaùo naøo ñöôïc ñöa leân ñòa vò "quoác giaùo".
Ñeàn vaø ñình laø nhöõng trung taâm quan troïng nhaát cuûa caùc sinh hoaït vaên
hoùa daân gian, hoaøn toaøn khoâng phuø hôïp vaøo Phaät Giaùo hay Ki-toâ Giaùo.
Do ñoù, caùc tö töôûng lieân quan ñeán tín ngöôõng daân gian, vaên hoùa daân
gian vaãn phaùt trieån khoâng ngöøng taïi nhöõng trung taâm sinh hoaït treân,
khoâng leä thuoäc vaøo giaùo ñieàu cuûa Phaät Giaùo hay Ki-toâ Giaùo. Vì vaäy, vaên hoùa daân gian vaãn
giöõ ñöôïc tính sinh ñoäng, ña daïng, vaø phaûn aûnh trung thöïc cuoäc soáng
cuûa daân Vieät qua caùc trieàu ñaïi. Do ñoù, daân Vieät môùi baûo toàn
ñöôïc baûn saéc daân toäc mình.
Vieäc thôø cuùng thaàn linh
raát khaùc nhau taïi caùc ñòa phöông ñaõ minh chöùng ñieàu nhaän xeùt treân.
Taïi caùc ñeàn, mieáu, daân Vieät thôø
caùc thaàn thuoäc Coõi Trôøi (thaàn saám, thaàn seùt, thaàn möa, thaàn gioù,
v.v..); Coõi Nuùi Röøng, Soâng Bieån (thaàn ñaát, thaàn nuùi, thaàn röøng,
thaàn soâng, thaàn nöôùc...) hoaëc Coõi Nhaân Gian (anh huøng döïng nöôùc, anh
huøng daân toäc, anh huøng vaên hoùa....). Moãi laøng xaõ thöïc hieän caùc nghi
thöùc theo phong tuïc taäp quaùn cuûa daân laøng taïi
moãi nôi. Vieäc trình dieãn vaên hoùa daân gian gaén lieàn
vôùi neáp soáng, vôùi tö töôûng vaø tình caûm cuûa nhöõng taäp theå daân laøng,
cuûa töøng ñòa phöông.
Toùm laïi, ñeàn vaø
ñình laø nhöõng trung taâm sinh hoaït vaên hoùa daân gian taïi caùc laøng xaõ
ôû noâng thoân, caùc quaän huyeän hay caùc phöôøng khoùm nôi thaønh thò.
Vaên hoùa daân gian ñaõ duy trì ñöôïc nhöõng saùng taïo cuûa
daân chuùng veà nhieàu phöông dieän, ñaõ phaûn aûnh söùc soáng maõnh lieät,
phong phuù vaø ña daïng cuûa daân chuùng qua nhieàu theá kyû. Caùc hieän töôïng vaên hoùa daân gian, taùc phaåm vaên hoùa daân
gian vaãn toàn taïi ñeán ngaøy nay moät caùch raát soáng ñoäng. Do ñoù,
nhöõng truyeàn thoáng xa xöa cuûa daân Vieät vaãn coøn baûo toàn ñöôïc ñeán
baây giôø, cho thaáy söùc maïnh cuûa vaên hoùa daân gian, tuy coù theå ñaõ bò
ít nhieàu aûnh höôûng cuûa Phaät Giaùo, Nho Giaùo vaø Ñaïo Giaùo; nhieàu khi
"nhöõng neùt sôn lôït laït cuûa Tam Giaùo" laïi bò phai môø tröôùc
vaên hoùa daân gian (hoäi leã Long Hoa ôû Toång Daâu, tænh Baéc Ninh laø moät
thí duï ñieån hình. Chuùng ta coù theå thaáy nhieàu tröôøng
hôïp khaùc nöõa ôû caùc ñòa phöông trong nöôùc).
***
Ñeàn vaø ñình laø
nhöõng trung taâm sinh hoaït vaên hoùa daân gian ôû raûi raùc khaép caùc laøng
xaõ trong nöôùc.
Moãi laøng xaõ phaûi laäp
tôø khai trình vôùi trieàu ñình Ñaïi Vieät, ghi roõ lai lòch, coâng traïng cuûa
moãi vò thaàn ñöôïc thôø ôû laøng, hoaëc anh huøng daân toäc ñöôïc toân laøm
thaàn. Tôø khai naøy cuõng phaûi ghi roõ theå leä thôø
cuùng, ngaøy thaùng toå chöùc hoäi leã haøng naêm, roài chuyeån qua chính
quyeàn huyeän, tænh ñeå kieåm tra; sau ñoù, chính quyeàn tænh môùi noäp leân
boä Leã. Tuøy theo coâng lao vaø thaønh tích cuûa anh huøng daân toäc
ñaõ ñöôïc "thaàn linh hoùa", nhaø vua seõ phong töôùc hieäu cho
"thaàn" ñoù, hoaëc thaêng caáp cho thaàn vôùi moät "danh hieäu
môùi". Trong moät tröôøng hôïp ñaëc bieät naøo ñoù, nhaø
vua coù theå caùch chöùc "thaàn" roài cho leänh trieät haï ngoâi ñeàn
thôø vò thaàn ñoù.
Nhö vaäy, nhaø vua ñaõ toû ra chö vò thaàn
linh trong nöôùc ñeàu ôû döôùi quyeàn cai quaûn cuûa
nhaø vua, vôùi muïc ñích cuûng coá vöông quyeàn. Ñoàng thôøi,
tín ngöôõng daân gian vaø hoäi leã daân gian coi nhö ñaõ ñöôïc trieàu ñình
coâng nhaän, maø hoäi leã daân gian luoân luoân phaûn aûnh phong tuïc taäp
quaùn cuûa daân ñòa phöông qua nhöõng theå ca muùa vaø trình dieãn vaên ngheä
(haùt cheøo, tuoàng caûi löông). Keát quaû laø neáp
soáng cuûa daân chuùng ôû khaép nôi ñeàu ñaõ ñöôïc phoâ baøy trong vaên hoùa
daân gian cuûa töøng ñòa phöông. Töø ñoù, ta thaáy
vaên hoùa daân gian ña daïng, phong phuù vaø sinh ñoäng, coù ñòa phöông tính
roõ raøng.
Nhieàu hoäi leã ñòa
phöông ñaõ ñöôïc toå chöùc taïi nhieàu nôi trong nöôùc, roài trôû thaønh quoác
leã; caùc Nho só ñaõ ñöa hoäi leã daân gian coù tính caùch ñòa phöông thaønh
hoäi leã cho caû nöôùc. Caùc hoäi ñeàn Huøng, hoäi ñeàn Gioùng, hoäi
ñeàn Hai Baø Tröng, hoäi ñeàn Hoa Lö, hoäi ñeàn Kieáp Baïc, v.v... ñaõ ñöôïc trieàu ñình ñöa leân haøng quoác leã. Caùc sinh hoaït vaên hoùa daân gian, caùc taùc phaåm vaên hoùa daân
gian gaén lieàn vôùi caùc hoäi leã ñoù vì theá maø ñöôïc "daân toäc
hoùa".
Vôùi nieàm töï haøo
daân toäc, daân chuùng ñaõ "huyeàn thoaïi hoùa" caùc anh huøng daân
toäc cuõng nhö nhieàu nhaân vaät lòch söû. Do ñoù, ta thaáy coù nhöõng
huyeàn thoaïi veà nhöõng anh huøng daân toäc nhö Ñinh Boä Lónh, Lyù Thöôøng
Kieät, Traàn Quoác Tuaán hay veà nhöõng nhaân vaät lòch söû nhö Thaùnh Gioùng,
Taûn Vieân. Vieäc huyeàn thoaïi hoùa nhöõng nhaân vaät treân ñöôïc phoå bieán
roäng raõi khaép moïi nôi laø do caùc vò ñoù ñaõ ñöôïc "thaàn linh
hoùa", vaø vieäc thôø cuùng ôû caùc ngoâi ñình hay ñeàn raûi raùc taïi
nhieàu nôi trong nöôùc. Caùc nho só thöôøng thuaät laïi söï
tích oai huøng cuûa caùc nhaân vaät lòch söû trong caùc vôû tuoàng haùt boäi,
haùt cheøo ñöôïc trình dieãn ôû ñình, ñeàn trong nhöõng ngaøy hoäi leã daân
gian.
Theo quan ñieåm cuûa Nho Giaùo, nhöõng
trí thöùc nho hoïc giöõ nhieäm vuï vieát söû phaûi giaûi thích roõ raøng nhöõng
truyeän thaàn thoaïi khi vieát veà thôøi kyø tieàn söû, huyeàn söû, vì nho hoïc
coù truyeàn thoáng chæ baøn ñeán chuyeän ngöôøi maø khoâng baøn ñeán chuyeän
quûy thaàn. Tuy nhieân, caùc huyeàn thoaïi thôøi tieàn söû
phaûn aûnh yù nghó thaàn tthoaïi cuûa daân chuùng thôøi xa xöa ñoù, neân truyeän
thaàn thoaïi môùi coù veû hoang ñöôøng, tuy noäi dung chöùa ñöïng phaàn naøo
neáp soáng cuûa con ngöôøi coå xöa. Ñeå toân troïng giaùo lyù cuûa Nho
Giaùo, caùc trí thöùc nho hoïc thôøi Haäu Leâ khi vieát söû Vieät, phaûi bieân
soaïn laïi caùc truyeän thaàn thoaïi, caùc truyeàn thuyeát daân gian cuûa laøng
xaõ moïi nôi, ñaõ bieán nhieàu nhaân vaät huyeàn thoaïi coå xöa thaønh nhaân
vaät lòch söû (thôøi kyø thaàn thoaïi lòch söû hoùa) vôùi nieàm töï haøo veà
truyeàn thoáng anh huøng cuûa daân toäc trong thôøi kyø döïng nöôùc vaø môû
nöôùc.
Veà sau, ñeå cuûng coá vöông quyeàn, nhaø
vua laïi ra leänh cho caùc quan boä Leã - nhöõng trí thöùc nho hoïc - ghi cheùp
thaønh tích caùc vò anh huøng daân toäc, nhaân vaät lòch söû ñaõ ñöôïc phong
laøm "thaàn, thaùnh" vaø ñöôïc daân thôø phuïng taïi caùc ñình, ñeàn
vaø mieáu (thôøi kyø lòch söû thaàn linh hoùa).
Daân chuùng thöôøng löu
tröõ taïi caùc ñình laøng baûn ghi cheùp ñaày ñuû chi tieát veà ñôøi soáng cuûa
vò Thaønh Hoaøng Laøng vaø caùc ñaïo saéc cuûa trieàu ñình ñaõ phong cho vò
Thaàn ñoù. Nhôø nhöõng "thaàn phaû" naøy, theá heä sau môùi
bieát ñöôïc: Thaàn giaùng sinh vaøo giôø, ngaøy, thaùng, naêm naøo; ñaõ töø góa
coõi traàn - ñaõ trôû veà Thaàn - vaøo giôø, ngaøy, thaùng, naêm naøo. Khi coøn
ôû traàn theá, Thaàn coù teân huùy laø gì, ñaõ laäp ñöôïc nhöõng coâng traïng
nhö theá naøo ñoái vôùi ñaát nöôùc, ñaõ ñöôïc trieàu ñình (coù theå nhieàu
trieàu ñaïi) phong nhöõng töôùc hieäu gì, vaø ñaõ hieån linh ôû nôi ñaâu, trong
nhöõng tröôøng hôïp naøo? Coù nhöõng nôi coøn ghi roõ nhöõng sôû thích cuûa
thaàn luùc coøn soáng nôi traàn theá, gia ñình cuûa Thaàn nhö theá naøo, v.v...
Vieäc thôø cuùng thaàn cuõng nhö vieäc
môû hoäi leã haøng naêm ñeå toân vinh thaàn ñöôïc tieán haønh ñeàu ñaëc, nhieàu
khi coù nhöõng tuïc leä raát caàu kyø theo nhöõng nghi
leã trang nghieâm, hôïp vôùi phong tuïc taäp quaùn coå truyeàn cuûa daân laøng.
Chinh vì theá, vieäc môû hoäi leã coù nhöõng neùt chung
cho taát caû moïi nôi, nhöng laïi coù nhöõng ñieåm ñaëc bieät cuûa rieâng töøng
laøng, neân hoäi leã coù tính ñòa phöông raát phong phuù vaø raát ña daïng.
Duø coù nhöõng ñaëc ñieåm ñòa phöông
khaùc bieät nhau, vaên hoùa daân gian vaãn coù tính caùch chung
cuûa daân toäc. Caùc hoäi leã ñeå kyû nieäm caùc vò khai saùng ñaát nöôùc nhö
Huøng Vöông, hoaëc caùc anh huøng daân toäc nhö Hai Baø Tröng, Leâ Lôïi, Traàn
Höng Ñaïo, Quang Trung ñeàu ñöôïc toå chöùc taïi moãi ñòa phöông vôùi nghi
thöùc haønh leã taïi moãi ñòa phöông ñoù, vaø ñaõ trôû thaønh quoác leã, roài
ñöôïc toå chöùc khaép moïi nôi trong nöôùc vôùi nhöõng neùt chung cuûa daân
toäc Vieät. Hình töôïng Roàng lieân quan ñeán AÂu Cô vaø Laïc
Long Quaân töø thôøi döïng nöôùc Vaên Lang ñôøi Hoàng Baøng, sau laïi gaén lieàn
vôùi vieäc ñaët teân cho kinh ñoâ nöôùc Ñaïi Vieät laø Thaêng Long ñôøi vua Lyù
Thaùi Toå. Töông töï, hình töôïng Ruøa lieân quan ñeán truyeän An Döông
Vöông ñôøi Thuïc laïi gaén lieàn vôùi moät thaéng caûnh cuûa kinh ñoâ nöôùc ta
laø Hoà Hoaøn Kieám vôùi huyeàn thoaïi Ruøa Thaàn daâng göôm cho anh huøng Leâ
Lôïi ñeå ñuoåi giaëc Minh, roài sau khi ñaùnh ñuoåi quaân xaâm laêng, nhaø vua
traû laïi thanh kieám ñoù cho Ruøa Thaàn.
Hai vieäc treân cho
chuùng ta thaáy nhöõng huyeàn thoaïi veà Roàng vaø Ruøa töø thôøi kyø döïng
nöôùc Vaên Lang vaø AÂu Laïc ñaõ toàn taïi moät caùch raát soáng ñoäng trong
vaên hoùa daân gian suoát bao nhieâu theá kyû. Ñieàu naøy moät laàn nöõa
laïi chöùng toû söùc maïnh cuûa vaên hoùa daân gian noùi rieâng, cuûa vaên hoùa
daân toäc noùi chung, trong vieäc baûo veä baûn saéc
daân toäc Vieät choáng laïi caùc "lôùp sôn vaên hoùa ngoaïi lai".
- Toång Keát:
Vieät Nam laø moät nöôùc ôû ven bieån
Ñoâng, bao lôn cuûa Thaùi Bình Döông, thuoäc vuøng Ñoâng Nam AÙ, giöõa hai nöôùc
lôùn laø AÁn Ñoä vaø Trung Hoa. Do ñoù, caùc nöôùc Ñoâng Nam AÙ noùi chung ñaõ chòu aûnh höôûng saâu ñaäm cuûa hai neàn vaên hoùa
AÁn Ñoä vaø Trung Hoa. Vaên hoùa daân gian Vieät Nam coù raát nhieàu ñieåm
töông ñoàng vôùi vaên hoùa Ñoâng Nam AÙ, nhöng Vieät Nam laïi bò Trung Hoa ñoâ
hoä hôn moät ngaøn naêm neân chòu aûnh höôûng cuûa vaên hoùa Trung Hoa nhieàu
hôn. Caùc nöôùc khaùc ôû Ñoâng Nam AÙ chòu aûnh höôûng nhieàu hôn cuûa AÁn Ñoä;
do ñoù, vaên hoùa daân gian Vieät Nam laïi coù nhöõng ñieåm khaùc bieät vôùi
vaên hoùa Ñoâng Nam AÙ.
Trong möôøi theá kyû
cuûa thôøi kyø Baéc Thuoäc, nhaân daân Vieät luoân luoân phaûi ñaáu tranh
choáng chính saùch ñoàng hoùa cuûa Trung Hoa. Vaên
hoùa daân gian laø söùc maïnh chuû yeáu cuûa cuoäc ñaáu tranh baûo veä vaên
hoùa Vieät choáng laïi vaên hoùa cuûa noøi Hoa, tieáp sau laø noøi Haùn.
Cuõng vì theá maø vaên hoùa daân gian cuûa daân Vieät trôû neân phong phuù vaø
ña daïng, roài daàn daàn theå hieän yù thöùc daân toäc, thaønh coát loõi vaên
hoùa daân toäc ñeå xaây döïng moät nöôùc ñoäc laäp, nhaát laø töø thôøi kyø
Ñaïi Vieät.
Xeùt theo chieàu
daøi cuûa lòch söû, nhieàu toân giaùo töø caùc nöôùc ngoaøi xaâm nhaäp vaøo
nöôùc ta vaø coù aûnh höôûng lôùn trong xaõ hoäi Vieät. Tuy
nhieân, nöôùc ta chöa bao giôø ñeå cho moät toân giaùo naøo trôû thaønh quoác
giaùo. Lyù do chính laø khoâng moät toân giaùo naøo coù theå ñoàng hoùa
ñöôïc vaên hoùa daân gian vaøo heä thoáng giaùo ñieàu cuûa toân giaùo ñoù. Sinh hoaït vaên hoùa daân gian luoân luoân ñöôïc toå chöùc taïi
caùc Ñình vaø Ñeàn, ñoäc laäp vôùi moâi tröôøng daønh rieâng cho toân giaùo.
Caùc ngoâi ñình vaø
ñeàn trong nöôùc ta ôû raûi raùc khaép moïi laøng xaõ vaø gaén lieàn vôùi tín
ngöôõng daân chuùng nôi ñoù. Tín ngöôõng cuûa daân
chuùng tuy khoâng thaønh heä thoáng, nhöng laïi raát phong phuù vaø sinh ñoäng,
phuø hôïp vôùi thieân nhieân vaø xaõ hoäi cuûa töøng ñòa phöông. Caùc hoäi leã daân gian toå chöùc taïi caùc ñình vaø ñeàn ñaõ phaûn
aûnh neáp soáng cuûa daân chuùng ñòa phöông neân vaên hoùa daân gian ñaõ phaùt
trieån ngoaøi söï chi phoái cuûa caùc toân giaùo. Ñoù
laø moät trong nhöõng neùt ñaëc thuø cuûa vaên hoùa daân gian.
***
Trong hôn hai ngaøn saùu
traêm naêm ñaàu tieân cuûa söû Vieät, daân chuùng thôøi Huøng Vöông tieáp xuùc
raát ít vôùi Trung Hoa neân daân Vieät vaãn giöõ ñöôïc neàn vaên hoùa rieâng
bieät cuûa gioáng noøi. Tieáp noái caùc thaønh töïu vaên hoùa thôøi
Huøng Vöông, vua Thuïc An Döông Vöông ñaõ xaây döïng theâm moät soá thaønh töïu
khaùc nöõa (nhö xaây thaønh Coå Loa ñeå choáng xaâm laêng), nhöng chaúng ñöôïc
bao laâu thì bò Trieäu Ñaø thoân tính nöôùc AÂu Laïc. Sau
nhaø Thuïc, Trieäu Ñaø saùt nhaäp nöôùc ta vaøo nöôùc Nam Vieät; sau cuøng
nöôùc Nam Vieät bò noøi Haùn thoân tính. Daân Vieät
quaèn quaïi hôn moät ngaøn naêm döôùi aùch thoáng trò cuûa noøi Hoa, roài noøi
Haùn.
Neàn vaên minh cuûa noøi Vieät döôùi
thôøi ñaïi cuûa Huøng Vöông vaø An Döông Vöông coøn ñeå laïi nhieàu daáu aán
trong ñôøi soáng kyù öùc cuûa daân chuùng thôøi xöa qua nhöõng di tích qua caùc
nhaø khaûo coå ñaõ phaùt hieän trong thôøi gian gaàn ñaây taïi Baéc Vieät vaø
phiaù baéc Trung Vieät ngaøy nay.
Chính nhôø coù moät neàn vaên minh vôùi
baûn saéc daân toäc ñöôïc theå hieän roõ reät ôû neáp soáng cuûa daân Vieät
trong moïi toå chöùc ñaõ vöôn leân taàm voùc quoác gia, daân Vieät noøi gioáng
Laïc Hoàng môùi khoâng bò ñoàng hoùa, khaùc haún vôùi nhöõng daân Vieät taïi
mieàn nam soâng Döông Töû (Quaûng Ñoâng, Quaûng Taây ngaøy nay) coøn soáng
thaønh nhöõng boä laïc rôøi raïc neân ñaõ bò hoøa tan vaøo noøi Hoa (sau laø
noøi Haùn).
Trong hôn moät ngaøn naêm Baéc Thuoäc,
nhöõng yeáu toá cuûa neàn vaên minh Laïc Vieät vaø AÂu Vieät tuy bò maát maùt
khaù nhieàu, nhöng vaãn coøn nhieàu daáu tích aån taøng trong vaên hoùa daân
gian. Nhöõng truyeän coå tích thôøi Huøng Vöông hay An Döông Vöông, nhöõng ca
dao tuïc ngöõ, nhöõng hình khaéc treân nhöõng troáng ñoàng, thaùp ñoàng cho ta
thaáy nhöõng neùt chính yeáu cuûa ñôøi soáng, phong tuïc taäp quaùn, tín
ngöôõng cuûa daân chuùng trong nöôùc Coå Vieät. Ta thaáy roõ vaên hoùa daân
gian laø moät trong nhöõng söùc maïnh quan troïng cuûa daân Vieät ñaõ ñöa ñeán
söï thaát baïi cuûa chính saùch Haùn hoùa maø keû thoáng trò phöông Baéc ñaõ theo ñuoåi trong suoát moät ngaøn naêm ñoâ hoä nöôùc ta. Khoâng nhöõng theá, nhieàu thaønh töïu cuûa ngöôøi Hoa-Haùn, laïi
bò Toå Tieân ta Vieät hoùa.
Tuy vaäy, nhaø caàm quyeàn Ñaïi Vieät
laïi toå chöùc quoác gia theo moâ hình Trung Hoa ôû thöôïng taàng cô sôû: chính
phuû boå nhieäm caùc quan laïi ñöùng ñaàu tænh(hay
traán) phuû, huyeän, chaâu; coøn cô sôû haønh chaùnh ôû haï taàng laø Laøng
laïi khaùc: ngöôøi caàm ñaàu khoâng do trieàu ñình boå nhieäm maø do daân laøng
ñeà cöû. Moät hoäi ñoàng höông chính hay "höông hoäi" do daân ñeà cöû
ñeå quaûn lyù caùc coâng vieäc cuûa laøng; coù nôi, höông hoäi laïi laø moät
"hoäi ñoàng toäc" goàm ñaïi bieåu caùc hoï (gia toäc) ôû trong laøng.
Moïi coâng vieäc chung cuûa laøng, vieäc
thôø Thaønh Hoaøng Laøng hay toå chöùc caùc hoäi leã cuûa laøng ñeàu do daân laøng
qui ñònh trong "höông öôùc": leä laøng coù theå coi laø moät luaät
cuûa laøng, ñaõ coù töø thôøi xa xöa, maø moïi ngöôøi daân laøng ñeàu phaûi
toân troïng. Ngöôøi naøo vi phaïm leä laøng seõ bò
phaùt vaï, coù khi raát naëng. Pheùp nöôùc (töùc pheùp cuûa trieàu ñình, pheùp
vua) cuõng khoâng maïnh baèng leä laøng, cho neân tuïc ngöõ môùi coù caâu:
pheùp vua thua leä laøng. Tuy nhieân, leä laøng khoâng bao
giôø ñi ngöôïc laïi ñöôøng loái cuûa nhaø nöôùc. Quyeàn
lôïi cuûa laøng vaø cuûa nöôùc ñaõ ñöôïc dung hoøa, vaø danh töø keùp
Laøng-Nöôùc coøn toàn taïi ñeán ngaøy nay.
Leä laøng laø moät soá
luaät leä gaén lieàn vôùi neáp soáng cuûa daân laøng qua nhieàu theá heä.
Neáp soáng ñoù coù theå ñaõ coù töø raát laâu ñeå daân laøng soáng
sao chi thích hôïp vôùi moâi tröôøng cuûa laøng, tieän lôïi cho vieäc giao dòch
giöõa daân laøng vôùi nhau hay vôùi daân nhöõng vuøng laân caän. Noùi moät caùch khaùc, leä laøng phaûi phuø hôïp vôùi thieân
nhieân, thích hôïp vôùi ngöôøi vôùi ngöôøi trong laøng hay trong xaõ hoäi
Vieät. Leä laøng coù ñieàu hay cuõng nhö coù ñieàu dôû, nhöng ñaõ phaûn
aûnh ñôøi soáng daân chuùng, vaø laø saûn phaåm cuûa vaên hoùa daân gian.
Toùm laïi, yù thöùc Nho
Giaùo ñaõ coù aûnh höôûng saâu ñaäm vaøo xaõ hoäi Vieät vaøo cuoái ñôøi Traàn,
tôùi ñôøi Haäu Leâ roài ñôøi Nguyeãn. Tuy vaäy,
"lôùp sôn Nho Giaùo" chæ ñaäm ñaëc nôi taàng lôùp treân cuûa xaõ hoäi
luoân luoân toân troïng "tam cöông, nguõ thöôøng" (töø ñoù ñaõ hình
thaønh neàn vaên hoùa baùc hoïc), nhöng cuõng khoâng chaët cheõ, khaéc nghieät
nhö trong saùch vôû cuûa Trung Hoa. Ñoái vôùi ñaøy taàng daân chuùng -
ñaïi ña soá daân chuùng soáng ôû thoân queâ hoaëc thaønh phoá nhoû xa kinh ñoâ
- Nho Giaùo thöôøng coù aûnh höôûng môø nhaït, khoâng theå choáng laïi vaên
hoùa daân gian Vieät (thí duï: hoäi leã Meï Xuoáng Ñoàng, vieäc thôø cuùng caùc
thaàn linh ñôøi nhaø Lyù, nhaø Haäu Leâ töùc laø vieäc "thaàn linh
hoùa" caùc nhaân vaät lòch söû).
Vaên hoùa daân gian ñaõ coù moät vai
troø raát quan troïng trong xaõ hoäi Vieät, nhieàu khi coù aûnh höôûng caû ngay
ñeán neàn vaên hoùa baùc hoïc (thí duï: luaät Hoàng Ñöùc ñôøi vua Leâ Thaùnh
Toâng, nhöõng taùc phaåm cuûa Leâ Quùi Ñoân thôøi Leâ Maït). Vaên hoùa daân
gian vaø vaên hoùa baùc hoïc ñaõ coù aûnh höôûng hoã töông raát nhieàu; do ñoù
vaên hoùa daân gian khôûi ñieåm töø caùc ñòa phöông ñaõ daàn daàn phaùt trieån
saâu roäng taïi khaép moïi nôi trong nöôùc vaø ñoùng vai troø chính yeáu trong
vaên hoùa daân toäc.
Vaên hoùa baùc hoïc
phaùt trieån ôû taàng treân cuûa xaõ hoäi, trong giôùi quan laïi thuoäc thaønh
phaàn thoáng trò, chòu aûnh höôûng nhieàu cuûa vaên hoùa Trung Hoa coù lieân
quan ñeán Ñoâng AÙ. Vaên hoùa daân gian phaùt trieån
roäng raõi khaép moïi choã nôi ñaùy taàng xaõ hoäi, trong giôùi daân chuùng
thuoäc thaønh phaàn bò trò, coù coát loõi nguyeân thuûy lieân quan ñeán Ñoâng
Nam AÙ. Hai doøng vaên hoùa naøy coù aûnh höôûng hoã töông tuy coù
nhieàu ñieåm khaùc bieät, coù khi ñoái laäp, tuøy theo
chính saùch cuûa nhaø caàm quyeàn nöôùc ta. Döôùi thôøi Haäu
Leâ vaø Nguyeãn, nhaø caàm quyeàn ñaõ haïn cheá nhieàu sinh hoaït vaên hoùa
daân gian vaø caám ñoaùn nhöõng taùc phaåm vaên hoùa daân gian khoâng thích
hôïp vôùi giaùo lyù cuûa Nho Giaùo. Tuy nhieân, vaên
hoùa daân gian vaãn phaùt trieån maïnh nôi daân chuùng taïi khaép nôi trong
nöôùc vaø ñaõ phaûn aûnh ñôøi soáng xaõ hoäi. Trong
nhieàu tröôøng hôïp, nhaø caàm quyeàn cuõng phaûi döïa vaøo vaên hoùa daân gian
ñeå xaây döïng vaên hoùa daân toäc. Chính vì theá maø nhieàu hoäi leã
ñaõ trôû thaønh quoác leã: nhöõng sinh hoaït vaên hoùa daân gian cuûa ñòa
phöông ñaõ trôû thaønh sinh hoaït vaên hoùa cuûa caû nöôùc. Nhieàu saùng taùc
vaên hoïc, ngheä thuaät ñaõ ñöôïc ñem vaøo trình dieãn taïi tö dinh caùc quan
laïi hay taïi cung ñình.
Nho Giaùo Trung Hoa
khoâng coù aûnh höôûng treân laõnh vöïc ngheä thuaät, neân chöa thaáy coù söï
khaùc bieät roõ reät giöõa vaên hoùa baùc hoïc vaø vaên hoùa daân gian.
Caùc ngaønh nhö hoäi hoïa, kieán truùc, ñieâu khaéc thuoäc veà ngheä thuaät
taïo hình, hoaëc caùc ngheä thuaät ca nhaïc, muùa haùt, saân khaáu phaùt trieån
ñöôïc nhôø söï ñoùng goùp cuûa giôùi trí thöùc, nhöng noäi dung vaø hình thöùc
laïi ñöôïm maàu vaên hoùa daân gian. Veà laõnh vöïc vaên
hoïc, söï khaùc bieät ñaõ roõ raøng hôn giöõa hai neàn vaên hoùa baùc hoïc vaø
vaên hoùa daân gian. Nhöõng taùc phaåm cuûa caùc nhaø khoa baûng hay
cuûa nhöõng trí thöùc Nho hoïc nhö truyeän, thô phuù, v.v... khaùc
vôùi nhöõng truyeän daân gian hoaëc thi ca truyeàn tuïng trong daân chuùng theo
loái truyeàn khaåu.
Töø theá kyû 17 trôû
ñi, nhöng taùc phaåm vaên hoïc baùc hoïc thöôøng ñöôïc sao cheùp laïi, nhöng
löu haønh raát haïn cheá. Veà sau, caùc truyeän noâm
môùi ñöôïc in ra ñeå baùn nhöng vaãn coøn raát haïn cheá. Chæ coù nhöõng
baøi thô xöôùng hoïa, vònh caûnh ñöôïc cheùp baèng tay
ñeå truyeàn baù roäng raõi, hoaëc truyeàn khaåu ñi nhieàu nôi. Do vieäc sao
cheùp laïi hay truyeàn khaåu, caùc taùc phaåm vaên hoïc baùc hoïc cuõng nhö
vaên hoïc daân gian ñaõ coù nhieàu baûn khaùc nhau (ta thöôøng noùi "tam
sao thaát boån" neân khaùc nhau laø ñieàu deã hieåu. Vôùi
thôøi gian, nhöõng thi phuù ñöôïc daân gian hoùa neân khoâng coøn ai bieát taùc
giaû laø vò naøo nöõa (thô khuyeát danh, voâ danh).
Toùm laïi, vaên hoùa
baùc hoïc vaø vaên hoùa daân gian ñaõ hoã töông taùc ñoäng ñeå hình thaønh vaên
hoùa daân toäc, nhöng vaên hoùa daân gian ñaõ ñoùng vai troø quan troïng hôn
vaên hoùa baùc hoïc. Do ñoù, muoán tìm hieåu neáp soáng cuûa daân Vieät,
ta phaûi chuù troïng ñaëc bieät ñeán vaên hoùa daân gian ñeå thaùo gôõ nhöõng
"lôùp sôn vaên hoùa ngoaïi lai".
Coù raát nhieàu ngöôøi Vieät - chaéc
chaén laø nhöõng nhaø trí thöùc - coi thöôøng vaên hoùa daân gian vaø chæ chuù
troïng tôùi vaên hoùa baùc hoïc, neân ñaõ bò nhöõng lôùp sôn Nho Giaùo, Phaät
Giaùo, Laõo Giaùo laøm sai laïc suy nghó cuûa hoï. Nhöõng vò
ñoù thöôøng quan nieäm daân Vieät khoâng coù "tö töôûng" vì khoâng
coù nhöõng khuoân maët lôùn nhö Thích Ca, Khoång Töû, Laõo Töû. Do ñoù,
hoï cho raèng "tö töôûng Vieät" phaùt xuaát töø tö töôûng cuûa Khoång
Töû, Thích Ca hay Laõo Töû.
Neáu chuùng ta ñi saâu
vaøo vaên hoùa daân gian, chuùng ta thaáy "tö töôûng Vieät" baøng
baïc trong neáp soáng cuûa daân chuùng. Daân Vieät soáng vôùi thöïc
taïi, haønh ñoäng theo thöïc taïi vaø suy nghó theo thöïc
taïi cuûa ñôøi soáng. Tö ttöôûng Vieät khoâng xeáp ñaët thaønh heä thoáng,
khoâng goø boù con ngöôøi theo nhöõng giaùo ñieàu nhö
cuûa Tam Giaùo, coù khi khaéc nghieät nhö giaùo ñieàu cuûa Nho Giaùo. Tö töôûng Vieät laø "tö töôûng cuûa nhöõng taùc giaû voâ
danh" ñaõ soáng trong nhieàu theá kyû, dieãn qua nhöõng truyeän thaàn
thoaïi, huyeàn thoaïi, truyeàn thuyeát, ca dao tuïc ngöõ ñaõ coù töø thôøi xa
xöa vaø coøn toàn taïi ñeán ngaøy nay.
Laïi nöõa, nöôùc ta khoâng coù nhöõng
coâng trình kieán truùc vó ñaïi nhö Kim Töï Thaùp cuûa Ai Caäp hay Vaïn Lyù
Tröôøng Thaønh cuûa Trung Hoa laø hai nöôùc ñaõ coù moät neàn vaên minh röïc
rôõ thôøi xa xöa. Taïi sao nöôùc Vieät cuõng ñaõ coù moät neàn vaên hoùa röïc
rôõ nhö vaên hoùa Hoøa Bình, roài vaên hoùa Baéc Sôn, vaên hoùa Ñoâng Sôn maø
tuyeät nhieân khoâng coù moät kieán truùc to lôùn naøo ñeå laïi cho haäu theá? Neáu cho raèng nöôùc Vieät nhoû yeáu vaø ít daân, khoâng ñuû söùc
thöïc hieän nhöõng coâng trình kieán truùc vó ñaïi nhö treân, ñieàu naøy xeùt
kyõ cuõng khoâng ñuùng. Chöùng côù laø nöôùc Cao Mieân
coù theå noùi laø nhoû yeáu vaø coøn ít daân hôn Vieät maø cuõng coù theå ñeå
cho haäu theá moät coâng trình kieán truùc ñoà soä noåi danh laø Ñeá Thieân Ñeá
Thích.
Chuùng ta thöû suy gaãm xem: nhöõng coâng
trình vó ñaïi keå treân phaûi thöïc hieän trong moät thôøi gian daøi, vôùi söï
ñoùng goùp xöông maùu cuûa haøng chuïc ngaøn, traêm ngaøn daân, coù theå döôùi
nhöõng thôøi tieát thaät khaéc nghieät (thaät noùng ôû Phi Chaâu, raát laïnh ôû
Trung Hoa). Bao nhieâu traêm ngaøn ngöôøi ñaõ boû maïng, bao
nhieâu gia ñình ñaõ tan naùt, bao nhieâu tieàn cuûa ñaõ phung phí vaøo nhöõng
coâng trình kieán truùc vó ñaïi ñoù? Keát quûa chæ laø tieáng khen ngôïi
cuûa haäu theá cho oâng vua hay cho trieàu ñaïi ñaõ chuû tröông taïo döïng
nhöõng coâng trình kieán truùc ñoà soä nhö theá (nhöng ñaõ khoâng quan taâm
ñeán noãi khoå cöïc cuûa daân chuùng)
ÔÛ nöôùcta, töø hoài xa xöa, döôùi trieàu
ñaïi Hoàng Baøng, caùc vua Huøng cuøng vôùi nhöõng Laïc haàu luoân luoân soáng
gaàn daân, khoâng caùch bieät vôùi daân, thöông yeâu daân. Söû saùch ñaõ ghi:
"Vua toâi cuøng caøy, khoâng chia quyeàn uy caáp baäc. Vua
toâi gaàn guõi, thöông yeâu nhau. Neáp soáng aáy keùo
daøi maáy ngaøn naêm vaãn y nguyeân". Roài sau caû ngaøn naêm bò
Baéc phöông ñoâ hoä, tôùi thôøi kyø töï chuû, döôùi thôøi Tieàn Leâ, tinh thaàn
daân chuû cuûa noøi Vieät vaãn coøn phaùt huy ñeán cao ñoä. Moät söù giaû Trung
Quoác ñeán thaêm nöôùc Vieät naêm 990, ñaõ vieát nhö sau: "Vua Leâ Hoaøn
ñi chaân ñaát xuoáng nöôùc vaø caâu caù baèng moät caàn caâu tre daøi. Moãi
laàn nhaø vua caâu ñöôïc moät con caù thì quaàn thaàn nhaûy leân vaø reo
möøng". Xem theá, khoâng moät vì vua naøo cuûa nöôùc Vieät ñang taâm baét
daân chuùng phaûi voâ cuøng cöïc nhoïc ñeå xaây caát caùc coâng trình kieán
truùc vó ñaïi nhö Vaïn Lyù Tröôøng Thaønh hay Kim Töï Thaùp, hoaëc ñeàn ñaøi
Ñeá Thieân Ñeá Thích. Ñoù cuõng laø neùt ñaëc thuø cuûa neáp
soáng vua, quan vaø daân nöôùc Vieät khaùc haún vôùi nhieàu nöôùc khaùc.
Toùm laïi, ngöôøi daân
Vieät soáng raát thöïc tieãn, nhìn thaúng vaøo thöïc taïi ñeå tìm ra chaân lyù
trong vieäc giaûi quyeát moïi vaán ñeà, sao cho cuoäc soáng ñöôïc toát ñeïp.
Moïi ngöôøi soáng trong tình thöông, bieát caùch dung hoøa
quyeàn lôïi rieâng tö vôùi quyeàn lôïi taäp theå, sao cho taát caû moïi ngöôøi
soáng trong haïnh phuùc. Ñoù laø sô löôïc maáy neùt chính yeáu cuûa tö
töôûng Vieät baøng baïc trong daân chuùng maø chuùng ta thaáy roõ trong caùc
caâu ca dao, tuïc ngöõ coøn toàn taïi ñeán ngaøy nay./.