|
|
||
|
Chæ daån caùch download font VNI mieån
phí ñeå ñoïc Ñaëc san Vieät Voõ Ñaïo: click Chæ daån
Vaên
Hoùa Qua Thi Ca
Nguyeãn
Töû Ñoùa
1.-
Vì coù vaên hoùa môùi coù vaên minh, coù vaên minh môùi coù tieán boä. Neáu
nhìn töø goác ñoä chính trò daân toäc, ta coù theå noùi: coù vaên minh, daân
toäc môùi coù theå tieáp tuïc soáng, coøn; coù soáng coøn daân toäc môùi coù
theå tieáp noái ñeå tieán hoùa. Vì vaäy laø "nhaân"
vaø soáng, coøn, noái, tieán, hoùa laø "quaû". Nhöng ôû ñaây ta khoâng moå xeû vaø ñi tìm caùc phöông thöùc cuûa
vaên minh vaø cuõng khoâng moå xeû ñeå ñi tìm vaên hoùa. Coâng vieäc ñoù ñoøi hoûi caû ngaøn trang saùch.
ÔÛ
ñaây chuùng ta ñi thaúng vaøo vaên hoùa qua thi ca. Vaø qua thi ca, moät caùch
giaùn tieáp, ta seõ tìm thaáy vaên hoùa. Thi ôû ñaây
laø nhöõng tieát ñieäu traàm boång cuûa ngoân ngöõ, dieãn taû ñöôïc tö töôûng,
nhöõng tö töôûng höôùng thöôïng laøm ñeïp cho caù nhaân, laøm ñeïp cho taäp
theå daân toäc. Tieát ñieäu traàm boång cuõng chính
laø nhaïc. Vì vaäy trong thô coù nhaïc, trong nhaïc
coù thô. Nhaïc maø khoâng coù tö töôûng aáp uû beân
trong thì chæ laø xöôùng ca nhieàu khi ñi laïc höôùng, laïc ñöôøng, coù haïi
thay vì coù lôïi. Thô ôû ñaây cuõng ñöôïc giôùi haïn trong 3 nhaân vaät
ñieån hình cuûa lòch söû daân toäc caän ñaïi: cöû nhaân Nguyeãn Baù Traùc, chí
só Phan Saøo
2.- Hoà Tröôøng
Tröôïng phu khoâng hay:
xeù gan beå caät phuø cang thöôøng
Haø
taát tieâu dao boán beå luaân laïc tha höông?
Trôøi
Maây
nöôùc moät maàu söông.
Hoïc khoâng thaønh, coâng
chaúng laäp,
Trai treû coù bao laêm
maø ñaàu baïc,
Traêm
naêm thaân theá boùng taø döông.
Voã göôm maø haùt, nghieâng baàu maø hoûi:
Trôøi
ñaát mang mang ai ngöôøi tri kyû?
Laïi ñaây cuøng ta caïn moät Hoà Tröôøng.
Hoà Tröôøng! Hoà Tröôøng!
Ta bieát roùt
veà ñaâu?
Roùt veà Ñoâng
Phöông
Nöôùc bieån Ñoâng chaûy xieát sinh cuoàng loaïn
Roùt veà Taây
phöông
Möa Taây sôn töøng traän
chuùa chan
Roùt veà Baéc
phöông
Ngoïn Baéc phong vi vuùt, ñaù chaûy caùt
döông
Roùt veà
Trôøi
Coù ngöôøi quaù cheùn nhö ñieân nhö cuoàng
Naøo
ai tænh? Naøo ai say?
Chí ta ta bieát,
loøng ta hay
Haø
taát cuøng saàu ñoái coû caây.
Taùc
giaû baøi Hoà Tröôøng treân ñaây laø cöû nhaân Nguyeãn Baù Traùc. Quaõng
naêm 1905 oâng theo phong traøo caùch maïng Ñoâng Du
troán sang Taàu. Vì chöa lieân laïc ñöôïc vôùi laõnh tuï
phong traøo laø cuï Phan Boäi Chaâu vaø ñöôøng tieáp teá vôùi quoác noäi bò
giaùn ñoaïn, oâng caûm thaáy bô vô nôi quaùn troï vaø caûm khaùi ngaâm baøi Hoà
Tröôøng. Loït vaøo tai moät thanh nieân phoøng
keá caän, tuy khoâng hieåu yù nghóa nhöng nhaän gioïng ngaâm luùc huøng traùng,
luùc bi ai. Ngöôøi thanh nieân ñoù beøn tìm hieåu vaø sau cuoäc buùt ñaøm, anh
ta cho bieát laø ngöôøi Ñaïi Haøn, bò Nhaät ñoâ hoä, troán sang Taàu, ñaõ toát
nghieäp ôû moät tröôøng voõ bò, gia nhaäp quaân ñoäi Trung Quoác, ñang vaän
ñoäng phong traøo choáng Nhaät cöùu nöôùc. Cuøng caûnh ngoä, cuøng chí höôùng,
ngöôøi thanh nieân ñoù taän tình giuùp ñôõ yù kieán, kinh nghieäm vaø tieàn
baïc cho Nguyeãn Baù Traùc, vieát moät böùc thö giôùi thieäu vôùi Saùi Ngaïc,
luùc aáy laø phoù giaùm ñoác Quaân Hoïc Hieäu Queá Laâm cho nhaäp hoïc.
Trong thôøi gian hoïc
taïi Queá Laâm, Nguyeãn Baù Traùc thöôøng lang thang
du ngoaïn vuøng ngoaïi oâ. Coù ngöôøi giôùi thieäu vôùi moät baø giaø ngöôøi
Vieät
Coâ con gaùi, moät böõa
göûi cho chaøng trai treû 4 caâu:
Ngaøy ngaøy leân
baõi haùi daâu
Caønh daâu thì boû, laù
daâu nuoâi taèm
Baéc
Vöông tô luoáng nhöõng aâm thaàm ñôïi ai?
Nguyeãn Baù Traùc ñaùp
laïi:
Kiaø ai leân baõi
haùi daâu
Khi veà nhaén nhuû moät
caâu cho taèm
Vöông tô vöông kheùo
nöõa laàm
Phong traàn hoà deã buoäc caàm khaùch du
Khi
maõn khoùa, ngöôøi du khaùch caùo buoäc leân ñöôøng. Coâ haùi daâu ngaâm
4 caâu thô ñöa tieãn:
Khaùch du voäi ruïc
cheøo lan
Döøng chaân ñöông luùc baøn hoaøn nieàm Taây
Ñöa chaøng vaéng buoåi
hoâm nay
Theo chaøng xin ñôïi ngaøy naøy naêm sau.
"Ngaøy
naøy naêm sau" ñoù chæ laø aûo moäng. Thanh nieân Nguyeãn Baù Traùc
bieán maát huùt! Coù theå oâng ñaõ sang Nhaät gaëp cuï Phan Boäi Chaâu vaø caùc
sinh vieân thuoäc phong traøo caùch maïng Ñoâng Du. Nhöng ñoù chæ laø giaû
thuyeát, chæ laø phoûng ñoaùn vì sau naøy oâng khoâng heà keå laïi quaõng thôøi
gian ñoù.
Trong
soá nhöõng thanh nieân thuoäc phong traøo Ñoâng Du, cöï phaùch nhaát laø chieán
só Löông Ngoïc Quyeán, moät só quan thuoäc Chaán Voõ Hoïc Hieäu Nhaät Baûn.
Sau khi toát nghieäp, oâng qua Trung Quoác naêm 1911, giuùp
Hoà Haùn Daân. Naêm 1914 oâng theo nhaø vaên Nguyeãn Hieán Leâ trong
cuoán Ñoâng Kinh Nghóa Thuïc, Löông Ngoïc Quyeán khi veà Long Xuyeân coù gaëp
Nguyeãn Baù Traùc vaø oâng coù yù ñònh taït qua gheù Nam Vang thaêm cha laø cuï
cöû nhaân Löông Vaên Can bò thöïc daân Phaùp quaûn thuùc, nhöng ñöôïc maáy
ngaøy thì tin töùc bò baïi loä do Nguyeãn Baù Traùc toá caùo. OÂng voäi vaøng trôû veà Saøi Goøn, troán qua Höông Caûng, bò caûnh
saùt Anh baét giao cho Phaùp. Naêm 1915 oâng bò giaûi veà Haø Noäi, giam
taïi nhieàu nôi, sau cuøng ôû Thaùi Nguyeân bò teân coâng söù Thaùi Nguyeân
duøi baøn chaân ñeå buoäc xích saét. Trong nhaø giam oâng ñaõ
lieân laïc vôùi vieän ñoäi khoá xanh Trònh Caán, cuøng nhau khôûi nghóa naêm
1917 phaù nguïc chieám ñoàn. Vieäc khoâng thaønh oâng
ñaõ yeâu caàu Ñoäi Caán baén vaøo ngöïc mình ñeå keát lieãu cuoäc soáng.
Cuõng naêm 1914 cöû
nhaân Nguyeãn Baù Traùc ñaõ qua Ñoác Vaøng Thöôïng (Long Xuyeân) ñeå doø la vaø
duï doã cuï Phöông Sôn, anh reå Löông Ngoïc Quyeán.
Naêm 1926 khi cuï Phan
Saøo
Ñaàu thaäp nieân 1940,
theo Laõng Nhaân trong cuoán Chôi Chöõ, sau khi toá caùo Ñaëng Vaên Phöông, moät
chieán só Ñoâng Du töøng du hoïc taïi Ñoâng Kinh, sau khi bò nhoát taïi Coân
Ñaûo mang soá tuø 193, oâng cöû nhaân caùch maïng Nguyeãn Baù Traùc ñöôïc
thaêng tôùi chöùc toång ñoác Thanh Hoùa. Theo lôøi caùc boâ
laõo, thôøi ñoù tuy chöùc troïng quyeàn cao, quan toång ñoác maët vaãn uû eâ ít
khi giao thieäp vôùi ai, ngoaïi tröø moät vaøi nhaø vaên hoaëc thi só nhö
Nguyeãn Tuaân vaø Löu Troïng Lö. Hoï tôùi quan toång
ñoác khi thieáu thuoác phieän vaø thieáu tieàn.
Ngoaøi
ra trong moät böõa tieäc môøi caùc baïn ñoàng khoa, quan toång ñoác ñaõ gaëp
moät oâng baûng nhaõn. Cuõng theo Laõng Nhaân,
sau khi no say baøn chuyeän thi phuù, oâng baûng nhaõn ñaõ laáy maáy caâu Kieàu
laøm maët chuû nhaân ñöông hoàng haøo boãng thaønh ra xaùm ngaét:
Keå töø laïc böôùc
böôùc ra
Moät laø ñaéc hieáu hai
laø ñaéc trung
Giang hoà quen thuù
vaãy vuøng
Raày xem phoûng ñaõ cam loøng aáy chöa?
Chuùng ta haõy so saùnh
4 caâu Kieàu laãy naøy vôùi 4 caâu keát trong baøi Hoà Tröôøng:
Naøo ai tænh, naøo ai say?
Chí ta ta bieát,
loøng ta hay
Haø taát cuøng saàu
ñoái coû caây!
Ñaâu
laø vaên hoùa vaø ñaâu laø hö, ñaâu laø thöïc?
3.- Baøi Thô "Vónh Bieät"!
Ñoái
vôùi cuï Phan Boäi Chaâu thô vaên laø phöông tieän ñaáu tranh vaø truyeàn ñaït
tö töôûng vaên hoùa.
Tröôùc kia cuï ñaõ laøm raát nhieàu thô vaän ñoäng cho cuoäc ñaáu
tranh giaønh ñoäc laäp cho daân toäc, trong ñoù coù baøi:
Ñeâm Traêng Hoûi
Boùng
Ñeâm lô löûng mình cuøng
trôøi ñöùng
Mình hoûi trôøi trôøi
löûng laøm thinh
Treân traêng, döôùi
nöôùc, giöõa mình
Thoâi thôøi vôùi boùng
töï mình vaân vi
Khen cho boùng thieät tay lanh lôïi.
Chöa döùt caâu ñaõ môû mieäng roài.
Raèng "ai nhö
nghóa oâng toâi,
Khi ñi khi ñöùng khi
ngoài theo oâng
Sau
oâng vaãn hình dong buoàn baõ?
Khieán toâi cuøng raàu
ró vì oâng
Ñieàu
chi uaát keát ôû trong?
Xin
oâng keå heát noãi loøng toâi nghe."
- ÖØ muoán noùi nhöng e
ñeâm vaén
Lôøi
quaù daøi theâm baän loøng ngöôøi.
Laï luøng cho muï
baø trôøi
Thình lình ñeû rôùt moät
ngöôøi laø oâng!
Vaø moät tieáng non
soâng nöùt neû
Noøi Roàng Tieân xin keå
moät ngöôøi
Saùng hai maét,
toû hai tai
Khuoân thaân baûy thöôùc
khaù daøi khaù to
Ñaàu oùc cuõng troøn vo saâu hoaùy
Raâu maøy xem daùng
thaûy nam nhi
Myõ, AÂu ñaát haù chaät gì?
Tình
côø sinh ôû Trung Kyø Vieät
Sao chaúng ñieác chaúng
caâm cho raûnh
Sao hay mang hay gaùnh
hoaøi hoaøi?
Chaân khoâng sao daùm
ñaù trôøi,
Löôõi khua moû chaúng
moøn sao nhæ
Ruoät quay tô chaúng
nghó vì sao
Gaân ñoàng xöông saét
theá naøo
Ñaønh cho muoân saét baén vaøo bia thaân!
Sao maõi maõi phong
traàn khoâng ñaõ
Maø gan vaøng daï
ñaù trô trô
Ích gì nghó vaån
nghó vô
Nghó mình mình luoáng
ngaån ngô thaùng ngaøy
Chaúng ích gì sao
hay laøm maõi
Laøm
maõi sao chaúng caùi gì thaønh?
Taïi ai hay toäi
taïi mình
Taïi mình hay cuõng söï
tình taïi ai?
Boùng nghe hoûi thôû
daøi vaø noùi:
"- Keå ñaàu ñuoâi
thöa toäi taïi oâng
Mieäng ñôøi ñoäc ngoït
gian noàng
Sao ai löøa gaït maø oâng
nghe lieàu!
OÂng xem xeùt bao nhieâu
hôø höõng
Vieäc traêm naêm töôûng
nhöõng raøy mai
Loøng ai troâng
töôûng nhö ai,
Bieát ñaâu raén reát höu
nai ñaày ñöôøng
Ngöôøi khoân kheùo oâng
caøng söa vuïng
Tröôùc baày ma phun gioïng
phaät linh
Ngu
sao! chuùng troïc mình thanh
Cuoàng sao! chuùng
tuùy mình tinh laøm gì
OÂng chaúng thaáy ñôøi
ni danh giaù
Chaúng gì hôn xe ngöïa laâu ñaøi
Ngon côm toát aùo
laø roài
Ai coøn töôûng ñeán vieäc
ngoaøi thaân gia
Daàu lòch söû oâng
cha thaây keä!
Nhuïc hay vinh hoï keå gì ñaâu
Vieäc gì oâng
cöù bo bo
Trong thieân haï keå raát ngu si ai baèng!
OÂng thöû daét nöôøng
Traêng xuoáng hoûi
Xem
nhö lôøi toâi noùi phaûi khoâng."
Nghe lôøi loøng laïi
daën loøng
Ñaõ xe
ñoå tröôùc coøn hoøng xe sau:
Boùng hôõi boùng duøm
nhau tính ñeán
Coøn sau naøy vôùi
baïn taâm tri!
Vöøng traêng vöøa aån
non Taây
Trôøi
Ñoâng löïng löïng laïi maày vôùi ta.
Baøi naøy cuï noùi leân
khí phaùch cuûa mình, ñoàng thôøi, trong phaàn cuoái laø phaàn töï pheâ phaùn:
quaù nghe lôøi ngöôøi ngoaïi cuoäc ñeå thaân baïi laøm hoûng ñaïi cuoäc. Coù
theå baøi naøy cuï ñaõ laøm naêm 1908 khi Nhaät Baûn baét tay
vôùi thöïc daân Phaùp, xua ñuoåi cuï ra khoûi ñaát Phuø Tang. Keå töø ñoù cuï theà khoâng theøm gaëp maët ngöôøi Nhaät nöõa.
Naêm
1925 cuï bò thöïc daân Phaùp baét. Ñoàng chí cuûa cuï
laø hoaøng thaân Cöôøng Ñeå toá caùo chính Lyù Thuïy töùc Nguyeãn Sinh Cung
töùc Hoà Chí Minh sau naøy ñaõ baùo cho Phaùp bieát ñeå laáy tieàn thöôûng.
Thöïc
daân Phaùp ñem cuï veà Haø Noäi bieät giam taïi nhaø giam Hoûa Loø döôùi teân
Traàn Vaên Ñöùc, phoøng soá 13. Chuùng ñònh xöû bí
maät vaø khi thaønh aùn seõ haønh quyeát ngay trong khaùm.
Cuï
Leâ Ñaïi nghe tin beøn trieäu taäp caùc "boâ laõo" thuoäc nhoùm Ñoâng
Kinh Nghóa Thuïc ñeå cöû ngöôøi ñi doø thaùm. OÂng
Phaùn Hy tröôùc ñoù moät thôøi gian laøm coâng chöùc trong khaùm lôùn ñaõ doø
ra manh moái. Caùc cuï beøn in truyeàn ñôn toá caùo
cuøng ñoàng baøo aâm möu keå treân. Thöïc daân Phaùp
baét buoäc phaûi xöû coâng khai. Toaøn quyeàn Verenne,
bò aùp löïc cuûa daân chuùng, phaûi "tha" cuï baèng caùch giam loûng
taïi Hueá.
Baøi thô cuoái cuøng
cuûa cuï laø baøi "Vónh Bieät" laøm vaøo khoaûng cuoái thaùng 9 naêm
1940 noùi leân chí höôùng cuûa cuï khi soáng cuõng nhö khi saép haáp hoái:
Vónh Bieät
Maïc saàu tieàn loä
voâ tri kyû
Thieân haï haø nhaân baát thöùc quaân? (1)
Baåy möôi tö tuoåi
troùt phong traàn
Nay ñöôïc baïn, noái tinh
thaàn hoaït hieän
Nhöõng öôùc anh em ñaày
boán bieån
Naøo ngôø traêng gioù
nhoát ba gian!
Soáng xaùc thöøa, maø cheát cuõng xöông tan
Caâu taâm söï göûi chim
ngaøn caù bieån
Möøng ñöôïc ñoïc baøi vaên
sinh vaõn (2)
Chöõ ñaù vaøng in maáy
ñoaïn taâm can
Tieác mình nay söùc moûng, trí theâm khan
Laáy
gì ñaùp khuùc ñaøn tri kyû?
Nga nga hoà, chí taïi
cao sôn
Döông döông hoà, chí taïi
löu thuûy (3)
Ñaøn
Baù Nha maáy keû thöôûng aâm?
Boãng nghe qua khoùc troäm
laïi thöông thaàm
Chung Kyø cheát e neùm
caàm khoâng gaãy nöõa!
Nay ñang luùc töû thaàn
chôø tröôùc cöûa
Coù maáy lôøi ghi
nhôù veà sau
Chuùc ñaøn haäu töû
tieán mau!
Ñeå tìm hieåu hoaøi
baûo vaø taâm söï cuûa cuï Phan, ta caàn bieát qua moät vaøi dieãn bieán quan
troïng ñaõ xaåy ra sau khi cuï bò Phaùp giam loûng taïi Hueá do nhoùm Nghieân
Cöùu Nhaân Chuû söu taàm vaø bieân khaûo.
- Ngay sau khi thaønh
laäp ñaûng (
- Nhöng chæ hôn hai
naêm sau, vaøo ngaøy 20-2-1930, Nguyeãn Thaùi Hoïc bò baét vaø 4 thaùng sau bò
Phaùp ñöa leân ñoaïn ñaàu ñaøi. Cuï Phan raát ñau khoå.
- Ñuùng 6 naêm sau
(1936) vaøo dòp Teá Nam Giao (raèm thaùng Gieâng aâm lòch), Haûi Kình, moät
caùn boä cao caáp cuûa Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng töø Baéc voâ, ñem giôùi
thieäu cuï moät thieáu nieân môùi 15 tuoåi, cöïc kyø thoâng minh, raát ham hoïc
hoûi. Chuù beù teân laø Nguyeãn Höõu Thanh. Cuï Haûi
Kình, tröôùc khi gia nhaäp Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng, ñaõ töøng hoaït ñoäng
vôùi cuï Phan taïi haûi ngoaïi. Cuï Phanvui veû nhaän lôøi,
ñeå caäu Nguyeãn Höõu Thanh ôû laïi vôùi cuï moät thôøi gian. Trong 25 ngaøy, ngaøy ñeâm cuï ñaõ truyeàn cho caäu Nguyeãn Höõu
Thanh haàu heát kieán thöùc veà caùch maïng vaø kinh nghieäm cuûa cuï.
Khi caäu hoûi daân toäc ta neân theo Duy Vaät hay Duy
Taâm, cuï traû lôøi: "Daân chaúng Duy Vaät, Daân chaúng Duy Taâm, Daân chæ
Duy Daân". Caäu Nguyeãn Höõu Thanh ñaõ manh nha xaây
döïng hoïc thuyeát Duy Daân töø ñoù. Chöøng 5 naêm sau, sau khi cuï Phan
qua ñôøi, caäu laáy bí danh laø Lyù Ñoâng A. Lyù Ñoâng A töùc Lyù Traàn vì chöõ
Traàn do hai chöõ Ñoâng A gheùp laïi.
- Khi tieãn bieät hai
ngöôøi ra coång, cuï Phan noùi vôùi cuï Haûi Kình: "Baèng moïi caùch caùc
chuù phaûi yeåm trôï cho thaèng chaùu naøy vì chaùu laø töông lai cuûa daân
toäc ta. Trong thôøi gian chung soáng vôùi chaùu, toâi chæ xöng chuù vôùi chaùu
vì toâi chaéc raèng ba meï chaùu ñaõ "tu" nhieàu kieáp môùi sinh ra
ñöôïc moät con ngöôøi nhö vaäy. Toâi raát tin töôûng vaø ñaët
heát hy voïng veà chaùu."
- Noùi xong, cuï Phan
ruùt töø trong tuùi aùo moät taám aûnh cuûa cuï, trong ñoù cuï ghi 4 chöõ
"Cöùu Quoác Toàn Chuûng". Cuï noùi: "Ñaây laø taám giaáy giôùi
thieäu chaùu vôùi caùc ñoàng chí cuûa chuù hieän raûi raùc khaép nôi taïi quoác
noäi laãn quoác ngoaïi. Chaéc chaén hoï seõ tieáp tay vôùi
chaùu moãi khi caàn tôùi hoï".
4.- Baøi "Vónh Bieät" laø baøi thô
cuoái cuøng cuûa cuï Phan, quaû laø moät baøi tuyeät buùt, saùng choùi. Vôùi 20 caâu ngaén goïn cuï ñaõ dieãn taû ñaày ñuû quaù khöù, hieän
taïi vaø ñoàng thôøi göûi ñöôïc thoâng ñieäp cho theá heä töông lai veà hoaøi
baûo vaø öôùc mong cuûa mình. Thoâng ñieäp ñoù ít laâu
sau nhaän ñöôïc qua daân gian. Vaø chuùng ta, hôn nöûa theá kyû sau
cuõng nhaän ñöôïc qua thoâng tin baùo chí.
- Baøi thô naøy khieán ta
lieân töôûng tôùi kieán thöùc öu vieät cuûa cuï Phan naêm 35 tuoåi khi ñi thi
Höông taïi Ngheä An. Theo theå leä thôøi ñoù khoùa sinh coù quyeàn choïn 1
trong 4 ñeà taøi do hoäi ñoàng giaùm khaûo ñeà ra. Cuï choïn
caû 4 ñeà taøi vaø hoäi ñoàng ñaõ pheâ öu cho caû 4 baøi. Toång coäng laø 20 öu. Danh cuûa cuï noåi
nhö coàn thôøi ñoù. Nhöng thay vì duøng caùi hoïc cuûa
mình laø caàn caâu côm nhö ña soá chuùng ta ngaøy nay, cuï ñaõ laëng leõ duøng
kieán thöùc cuûa mình ñeå ñi laøm caùch maïng, cöùu nguy daân toäc.
- Trong thôøi gian 25
ngaøy chung soáng vôùi cuï Phan, thieáu nieân Nguyeãn
Höõu Thanh ñöôïc cuï taâm truyeàn cho caäu haàu heát kinh nghieäm vaø kieán
thöùc cuûa mình, töø Khoång Hoïc tôùi Kinh Dòch, töø vaên hoùa tôùi caùch
maïng. Ñoàng thôøi cuï cuõng thaûo luaän vôùi caäu hoaøi baûo
cuûa mình. Qua caùc saùch vôû cuï ñaõ phoå bieán: Löu Caàu, Huyeát Leä
Taâm Thö, Haûi Ngoaïi Huyeát Thö, Phaùp Vieät Ñeà Hueà, Vieät Daân Toäc Vaên
Minh Khôûi Ñieåm Söû. Sau naøy, sau khi ñoåi teân laø Lyù
Ñoâng A, thanh nieân Nguyeãn Höõu Thanh ñaõ thuyeát giaûng cho anh em yù nghóa
cuûa caùc saùch ñoù. Theo Lyù Ñoâng A, cuoán "Vieät Daân Toäc Vaên
Minh Khôûi Ñieåm Söû" chính laø hoaøi baûo coát caùn cuûa cuï Saøo Nam
Phan Boäi Chaâu. Lyù Ñoâng A ñaõ trình baøy ñaïi yù nhö sau:
Vaên
minh laø phöông thöùc soáng cuûa loaøi ngöôøi trong söï
"khoâng-döùt-tieán-hoùa". Vaên minh daân
toäc laø phöông thöùc soáng ñaëc thuø qua trí saùng taïo vaø qua caùc cuoäc
ñaáu tranh giaønh ñoäc laäp soáng coøn cho daân toäc. Vaên
minh ñoù cuõng nhö luoàng soùng ngaàm döôùi ñaát, töø ngaøn xöa aâm thaàm laúng
laëng nhöng raát kieân cöôøng. Luoàng soùng ñoù seõ
buøng leân, troåi daäy khi daân toäc bò aùp böùc, ñeø neùn, khi daân toäc khaùt
khao moät ñôøi soáng hôïp lyù hôn, toát ñeïp hôn. Söï
troåi daäy ñoù laø khôûi ñieåm cho caùch maïng, laø khôûi ñieåm cuûa vaên minh,
khôûi ñieåm cuûa tieán hoùa. Khôûi ñieåm ôû ñaây
khoâng phaûi laø ñieåm baét ñaàu töø ñôøi Hoàng Baøng, khôûi ñieåm ôû ñaây laø
thôøi cô vuøng daäy cuûa daân toäc.
5.- Chính Khí Vieät
Moät ngaøy laïnh
nöôùc ngöôøi khoâng tri kyû
Ta voã aùn haùt haønh
ca chính khí
Ñoâng theâ theâ gioù
thoåi nhö u hoàn
Thaáu buoát taän loøng
ngöôøi trong coát tuûy
Loøng soáng cheát
buoàn vui böøng noåi daäy
Thoaét laêm le nhö
duïc ngöôøi choïn laáy
Naêm nghìn naêm laøn
gioù beùn daït daøo
Soùng lôùp lôùp röôïu
ba tuaàn thuôû aáy
Tieáng vang vang nhö
thaàn keâu quùy heùt
Trôøi ngaäp ngaäp nhö
quaân khieâu töôùng theùt
Goïi quaù khöù vò lai
nhöõng u hoàn
Muoân nghìn ñôøi linh
thieâng khoâng choáng cheát
Muoân
nghìn ñôøi linh thieâng khoâng soáng cheát.
Nöôùc Meâ Linh traêng thu coøn vaèng vaëc
Soâng Baïch Ñaèng soùng
voã thuyeàn caéc caéc
Non Chi Laêng goø cuoán röøng cung ñao
Ñoàng
Ñoáng Ña xöông ngöôøi phôi man maùc.
Buoái Saùt Ñaùt chaøm vai
theà ñaàu maát,
Ngaøy
Bình Ngoâ noåi côø khoâng khuaát taát.
Khi Caàn Vöông nhoå maët
luõ gian huøng
Luùc cöùu quoác voøng
boân lao uaát uaát.
Thaø laøm ma nöôùc
Ñaàu
chaúng coøn quyeát khoâng ñöông caét toùc.
Löûa ñoát mình khoâng phuï
nôï non soâng
Daây
thaét coå cho troøn trung xaõ taéc.
Daây
thaét coå cho troøn trung xaõ taéc.
Muoân nghìn ñôøi linh
thieâng khoâng soáng cheát
Nhöõng trung hoàn xöa,
nay, mai oanh lieät
Môû hoàn soáng xöa, nay,
mai nöôùc noøi
Muoân ngaøn ñôøi daït daøo chính khí Vieät.
Chính khí Vieät suoát ñaát
trôøi baøng baïc,
Chính khí
Vieät trong maùu ngöôøi Hoàng Laïc.
Gioù theâ theâ quaát daäy
hoàn phuïc höng
Göôm
Vaïn Thaéng cöùu nöôùc noøi gieát giaëc.
Chính khí Vieät laø hoàn göôm Vaïn Thaéng
Saét toâi vôùi maùu ñaøo
hun löûa noùng
Vaø Ñaïi Vieät muoân naêm! Caû toaøn daân
Vöôït ñau nhuïc leân soáng coøn huøng traùng.
Vöôït ñau nhuïc leân soáng coøn huøng traùng.
Lieãu Chaâu naêm 1942
Baøi thô treân ñaây do
Thaùi Dòch Lyù Ñoâng A laøm naêm oâng 21 tuoåi. OÂng
ñaõ laáy hoàn söû daân toäc laøm chaát lieäu cho thi ca, laáy hoàn söû laøm
chaát lieäu cho vaên hoùa, laáy vaên hoùa laøm chaát lieäu cho caùch maïng daân
toäc, laáy caùch maïng daân toäc cho muïc tieâu ñôøi soáng cuûa oâng.
- Naêm 1936, sau khi töø
bieät cuï Phan Saøo
- Naêm 1940, do söï giôùi thieäu cuûa cuï Haûi Kình, Lyù Ñoâng A gia
nhaäp Löïc Löôïng Phuïc Quoác Quaân. OÂng ñöôïc baàu laøm uûy
vieân Chính Trò.
- Chöøng 10 thaùng sau
Phuïc Quoác Quaân tan raõ, vì ñeá quoác Nhaät baét tay
vôùi thöïc daân Phaùp. OÂng phaûi chaïy sang Taàu cuøng vôùi anh em.
-
Taïi Lieãu Chaâu oâng tieáp tuïc ñoïc saùch taïi thö vieän vaø tieáp tuïc suy
nghó. Kieán thöùc cuûa oâng ñaõ noåi danh thôøi ño do baïn beø truyeàn
tuïng.
- Naêm 1942 cuõng taïi
Lieãu Chaâu, qua söï saép xeáp cuûa cuï Nguyeãn Haûi Thaàn, oâng ñaõ gaëp nhaø
caùch maïng Nhaát Linh Nguyeãn Töôøng Tam. Sau khi thaûo luaän, Nhaát Linh
ñoàng yù vôùi oâng veà trieát thuyeát Duy Daân, nhaát laø thuyeát "Ñoàng
Nhaân" ñeå aùp duïng trong töông lai vaøo Ñoâng Nam AÙ.
- Naêm 1943 vaøo muøa
Thu, Lyù Ñoâng A quyeát ñònh trôû veà Vieät
Ta ñaõ veà ñöùng
treân bôø Paéc Naäm
Maëc heo may quaán quyùt
hoàn coá höông
Thaám haøng caây laáp
loù nhöõng ven töôøng
Hoøa
laøn khoùi mô maøng bao nhôù öôùc.
Caùch doøng nöôùc ta laø
ngöôøi maát nöôùc
Nöôùc
non ta, ai ngaên trôû ta veà?
Thaáy ngöôøi queâ
khoâng toû ñöôïc tình queâ
Roõ
tröôùc maét maø tìm ñaâu cho thaáy?
Haõy heát lôùn hai
baøn tay naém laáy
Haõy khua tan gioáng
ñòch cuûa Roàng Tieân
Haõy laøm cho gioáng
Vieät laïi ñoaøn vieân
Queâ nöôùc ôû trong
ñaùy doøng soáng maùu!
Queâ nöôùc ôû trong
ñaùy doøng soáng maùu!
- Muïc tieâu cuûa oâng
trôû laïi queâ höông laø kieám tìn theâm ñoàng chí ñeå truyeàn baù trieát
thuyeát Duy Daân, ñeå "cöùu quoác toàn chuûng" nhö cuï Phan Boäi
Chaâu ñaõ vieát trong böùc aûnh maø oâng vaãn coøn giöõ trong tuùi aùo.
- Muïc tieâu treân ñaây
cuõng ñöôïc oâng taâm söï qua baøi thô khaùc:
Huyeát Hoa
Hoàn Baïch Tró baâng
khuaâng tìm nöôùc cuõ
Tìm coäi daøi maäm ngaén
nuùi Vieâm Phöông
Tìm naéng möa baàu
ñoaøn loaøi moät toå
Ñaäu caønh
Hoàn taøi töû vôi
ñaày nguï oan khoå
Khuùc ñoaïn tröôøng
neân tuyeät coå vaên chöông
Moät taám son chuùt
trinh naøy goät röûa
Choùt
ñeøo boàng tình coá quoác tha höông.
Hoàn coâ nghieät
ngoaøi khôi trong Beán Ngöï
Daàu taùi sinh höõu
haïnh daï coøn vöông
Caùn long tuyeàn
maøi söông haøn Ñoã Vuõ
Taám
loøng ngöôøi vong quoác cheát ñau thöông.
Maø,
Quoác chí só
Huyeát chi hoa
Trôøi boù maõi, ñaát
boù maõi khoâng tha
Naêm
naêm maây baïc, ñaàu baïc chaúng giaø.
Quaû tim ñuùc laïi, nhuû cho ngaøn bieån,
Voâ tình maõi
maõi, höõu tình khoâng tha!
Haän loøng nhö gioù
thoåi, thoåi ñôøi thuôû,
Söï
nöôùc non daøi, daøi caû moät ta.
- Ngay sau khi veà Haø
Noäi, Lyù Ñoâng A lieân laïc baïn beø cuõ trong ñoù haàu heát ñaõ leân ñaïi
hoïc. Ngöôøi noï noái tieáp ngöôøi kia tieáp xuùc vôùi
oâng. Hoï ñaõ laéng nghe oâng thuyeát giaûng veà thuyeát daân
toäc. Hoï ghi ghi cheùp cheùp vaø trôû thaønh chi boä
ñaàu tieân taïi Thaêng Long, coù moät soá hieän nay ñang soáng taïi haûi
ngoaïi.
OÂng cuõng ñaõ tieáp
xuùc vôùi lyù thuyeát gia cuûa ñaûng Ñaïi Vieät Daân Chính: Hoaøng Ñaïo Nguyeãn
Töôøng Long. Maáy ngaøy sau, Hoaøng Ñaïo ñöa cho ngöôøi em keát nghóa laø nhaø
vaên Nhö Phong moät cuoán saùch nhoû do Lyù Ñoâng A vieát.
OÂng noùi: "ñaây laø cuoán saùch ñaëc bieät, em neân nghieân cöùu ñeå
roäng kieán thöùc."
- Lyù Ñoâng A cuõng
ñaõ tieáp xuùc bí maät taïi Haøng Khoai (Haø Noäi) vôùi Tröông Töû Anh, laõnh
tuï Ñaïi Vieät Quoác Daân Ñaûng vôùi hoaøi baûo keát hôïp caùc ñaûng caùch
maïng daân toäc sau naøy. Nhöng muïc ñích chính cuûa oâng laø
kieám tìm theâm ngöôøi ñoàng chí höôùng. Vôùi chieác xe ñaïp coïc caïch,
oâng ñaõ veà noâng thoân tìm gaëp laïi caùc ñoàng chí cuõ cuûa cuï Haûi Kình
(maát naêm 1943) soáng raûi raùc taõi chaâu thoå soâng Hoàng Haø, ñaëc bieät
vôùi cuï Phan Lieäu laø em con oâng baùc cuûa cuï Haûi Kình, hieän nay ñang
soáng taïi haûi ngoaïi. OÂng cuõng ñaõ tieáp xuùc vôùi moät soá tu só treû
Phaät Giaùo, trong ñoù coù coá thöôïng toïa Thích Thanh Long, ngöôøi sau naøy
trong nhaø tuø caûi taïo coäng saûn ñaõ ñeå laïi cho anh em ñoàng tuø 2 caâu
thô ngaén goïn maø kyù giaû Loâ Raêng ghi laïi:
Nhôù nhau xin nhôù
tình daân toäc
Laúng laëng maø xem
ñaù nôû hoa
- Cuoái muøa Thu naêm
1945 Lyù Ñoâng A trieäu taäp anh em ñeå hoäi thaûo taïi ñoài Nga Mi (Ninh
Bình). Coâng vieäc baïi loä: chính quyeàn Vieät Minh ñem du kích tôùi tieâu
dieät. Moät soá bò baét vaø bò gieát. Lyù Ñoâng A thoaùt naïn. Sau ñoù oâng ñeå laïi moät baøi
thô:
Ñoài Nga Mi
Ñoài Nga Mi moái haän
chóu beà beà
Ñoài Nga Mi tin nguïc
boãng Ñoâng veà
Ñoài Nga Mi, vaøng thau
ñaø thöû thaùch
Ñoài Nga Mi laøm troïn
Duy Daân theà
Hôõi traùng só Duy Daân
ñaày khoå aûi
Haõy trau doài theå
nghieäm nhöõng ñau thöông
Ñoâng theâ theâ tuoát
göôm maøi khaúng khaùi
Haøn
du du ñuùc ngoïc trí song phöông.
Lòch söû Vieät ñaõ tôùi
giôø quyeát lieät
Haõy kín trong trì ñònh
ñaùy nhaân xöa
Nhöõng naêng töû thaám
taøng nuoâi caûnh tieát
Ñeå
ñôïi giôø toái haäu ñoät gioâng möa.
Ñoài Nga Mi seõ truùt
haän beà beà
Ñoài Nga Mi tin nguïc seõ
Xuaân veà
Ñoài Nga Mi vaøng thau
coøn thöû thaùch
Ñoài Nga
Mi laøm troïn Duy Daân theà.
Ñaây
khoâng phaûi laø baøi thô cuoái cuøng cuûa Thaùi Dòch Lyù Ñoâng A vì maáy
thaùng sau oâng coøn vieát nöõa khi aån daät taïi gaàn soâng Ñaø Giang (Hoøa
Bình).
6.- Vaên hoùa laø gì?
Hoïc
giaû Ñaøo Duy Anh laø moät nhaø vaên hoùa noåi danh cuûa lòch söû Vieät caän
ñaïi. Naêm 1938, trong taäp khaûo luaän "Vieät Nam Vaên Hoùa Söû
Cöông" oâng ñaõ vieát: "Ngöôøi ta thöôøng cho raèng vaên hoùa laø chæ
nhöõng heä tö töôûng cuûa loaøi ngöôøi, nhaân theá maø xem vaên hoùa voán coù
tính chaát cao thöôïng ñaëc bieät. Thöïc ra khoâng phaûi nhö vaäy.
Hoïc thuaät tö töôûng coá nhieân laø ôû trong phaïm vi
cuûa vaên hoùa nhöng phaøm söï sinh hoaït veà kinh teá, veà chính trò, veà xaõ
hoäi cuøng heát thaûy caùc phong tuïc taäp quaùn taàm thöôøng laïi khoâng phaûi
laø ôû trong phaïm vi vaên hoùa hay sao. Hai tieáng vaên hoùa chaúng qua laø
chæ chung cho taát caû caùc phöông dieän sinh hoaït
cuûa loaøi ngöôøi, cho neân ta coù theå noùi raèng: "Vaên hoùa töùc laø
sinh hoaït".
Ñònh
nghóa treân ñaây raát ñuùng vaø ñaày ñuû yù nghóa. Tuy
nhieân ñeà muïc baøi vieát naøy laø "Vaên Hoùa Qua Thi Ca". Qua caùc baøi thô cuûa Nguyeãn Baù Traùc, Phan Saøo
Ta coù theå ñi thaúng
vaøo thi ca ñeå bieát roõ vaên hoùa.
Tröôïng phu khoâng
hay: xeù gan beû caät phuø cöông thöôøng
Haø
taát tieâu dao cuøng boán beå, luaân laïc tha höông?
Trôøi
Maây nöôùc moät maàu
söông
Hoïc khoâng thaønh,
coâng chaúng laäp
Trai treû bao naêm maø
ñaàu baïc
Traêm
naêm thaân theá boùng taø döông.
Lôøi
thô thaät traàm boång, tö töôûng thaät khí khaùi. Ñeïp! Raát ñeïp! Nhöng
taïi sao oâng baïn Baûng Nhaõn laãy Kieàu baèng caâu hoûi: "Raèng xem
phoûng ñaõ cam loøng aáy chöa?" cöû nhaân Nguyeãn Baù Traùc laïi taùi maët?
Hoùa ra lôøi thô thì ñeïp "vaên" nhöng khoâng coù
"hoùa". OÂng ñaõ soáng phaûn laïi chính oâng: coù
"vaên" nhöng khoâng coù "hoùa".
Tö
töôûng duø coù ñeïp (vaên) nhöng khoâng bieán ñoåi (hoùa) thaønh "cuoäc
soáng ñeïp" thì chæ laø caùi ñeïp phuø phieám, giaû doái maø thoâi.
"Soáng ñeïp" môùi laø thöïc chaát cuûa vaên hoùa.
Ñeå cho yù nghó cuûa hai tieáng vaên hoùa ñöôïc troøn ñaày, ta caàn theâm: vaên
hoùa laø soáng ñeïp cho mình, cho taäp theå, cho daân toäc, cho loaøi ngöôøi.
Chính vì vaäy cuï Phan Boäi Chaâu laáy bieät hieäu laø Phan Saøo
Hoàn baïch tró baâng
khuaâng tìm nöôùc cuõ
Tìm coäi daøi maäm ngaén
nuùi Vieâm Phöông
Tìm naéng möa baàu ñoaøn
loaøi moät toå
Ñaäu
caønh
Coù
vaên hoùa môùi coù vaên minh. Cuï Phan hoaøi baûo söï
vuøng leân cuûa daân toäc Vieät khi bò ñeø neùn, aùp böùc ñeå tieán tôùi moät
ñôøi soáng toát ñeïp hôn, hôïp lyù hôn. Vì vaên minh daân toäc, theo söï suy luaän cuûa Lyù Ñoâng A, chính laø phöông thöùc
soáng ñaëc thuø cuûa daân toäc. Ñoù laø qua trí saùng taïo
vaø qua caùc cuoäc ñaáu tranh soáng coøn ñeå cöùu nöôùc vaø döïng nöôùc.
Chuùng ta, nhöõng keû haäu sinh cuõng ñaõ nhaän ñöôïc taâm söï cuûa cuï Phan
qua thoâng ñieäp cuûa cuï: "Chuùc ñaøn haäu töû tieán mau!".
Vôùi
Lyù Ñoâng A, vaên hoùa laø thuaät kieán truùc xaõ hoäi, sao cho moïi ngöôøi
ñöôïc soáng no laønh, saùng suoát, töï chuû töø theå chaát tôùi tinh thaàn.
Ñoù laø trieát thuyeát Nhaân Chuû maø oâng taïm dòch laø
Humanocracy vì Taây phöông chöa coù danh töø naøy. Ngoaøi ra veà chính
trò oâng ñaõ tieân ñoaùn vaøo ñaàu theá kyû 2000 caùc daân toäc nhöôïc tieåu
Ñoâng Nam AÙ seõ ñoaøn keát ñeå thieát laäp moät taäp ñoaøn an toaøn (security
block) maø oâng meänh danh laø Ñaïi Nam Haûi Coäng Hoøa Lieân Bang. Nhaõn quang saâu roäng cuûa oâng ñang manh nha tieán thaønh cuï
theå.
Laøm
gì? Laøm gì ñeå soáng ñeïp theo vaên hoùa? Caâu
hoûi thaät giaûn dò nhöng caâu giaûi ñaùp mang tính chaát ña daïng: tuøy theo hoaøn caûnh moãi ngöôøi, tuøy theo chí höôùng moãi
ngöôøi, tuøy theo sinh meänh moãi ngöôøi.
Tuy nhieân, chuùng ta seõ
khoâng nhö cöû nhaân Nguyeãn Baù Traùc: coù "vaên" maø khoâng coù
"hoùa" hoaëc ngöôïc laïi coù "hoùa" nhöng khoâng
"vaên"./.
Chuù thích:
(1) Trích trong baøi "Bieät Ñoång Ñaïi" cuûa Can Thích,
nghóa laø:
Ñöøng buoàn loái tröôùc
khoâng tri kyû
Thieân
haï ai ngöôøi chaúng bieát oâng?
(2) Baøi teá soáng do anh em ñoïc khi bieát cuï saép qua ñôøi.
(3) Tieáng vuùt leân: chí höôùng ñaët vaøo nôi nuùi cao
Tieáng cuoàn cuoän: chí
höôùng ñaët vaøo nôi nöôùc chaûy.
Baù
Nha vaø Chung Töû Kyø vì hieåu tieáng ñaøn cuûa nhau neân trôû thaønh tri kyû.