|
|
||
|
If you cannot
read this page please click
HERE and follow instructions to download free VNI
fonts..
Chæ daån caùch
download font VNI mieån phí ñeå ñoïc Ñaëc san Vieät Voõ Ñaïo: click Chæ daån
Pheùp Laøm Vaên-Teá
Khaûi-Chính Phaïm Kim-Thö
I. Ñònh-Nghóa
Vaên-teá laø baøi vaên
ñöôïc ñoïc trong khi cuùng teá vôùi noäi-dung noùi veà coâng-ñöùc, söï-nghieäp,
tính-neát, vaø kyû-nieäm cuûa tieàn-nhaân, baèng-höõu, hay ngöôøi thaân-thuoäc
môùi qua ñôøi ñeå toû taám loøng ngöôõng-moä vaø thöông-tieác cuûa ngöôøi soáng
ñoái vôùi ngöôøi cheát.
II. Caùch Boá-Cuïc cuûa
Moät Baøi Vaên-Teá Thöôøng Ñöôïc Chia Ra Laøm Ba Phaàn:
1.Phaàn Môû
Baøi
Phaàn
môû baøi cuûa baøi vaên-teá thöôøng duøng ñeå noùi veà lai-lòch cuûa ngöôøi
quaù-coá vaø ngaøy gioã (huyù-nhaät) cuûa hoï, ngaøy thaùng naêm vaø ñòa-ñieåm
toå-chöùc cuùng teá, vaø söï lieân-heä giöõa ngöôøi soáng vaø ngöôøi cheát.
Phaàn môû baøi naøy
thöôøng baét-ñaàu baèng chöõ “Duy” (Duy Vieät-Nam Quoác-Lòch..., Duy
Ñaïi-Nam-Quoác), hay
caùc nhoùm chöõ nhö: “Voïng-töôûng Ñaáng Ngaøn-Xöa,” “Than-oâi!” “Than raèng,”
hay “Thöông-oâi!” Sau ñoù laø moät ñoaïn thô hay vaên ñeå môû ñaàu cho baøi
vaên-teá.
2-
Phaàn Noùi veà Coâng-Ñöùc, Söï-Nghieäp, Tính-Neát, vaø Kyû-Nieäm cuûa
Tieàn-Nhaân, Baèng-Höõu, hay cuûa Ngöôøi Thaân-Thuoäc Ñaõ Qua Ñôøi.
Phaàn naøy thöôøng
baét-ñaàu baèng caùc töø nhö “Nhôù ôn Quoác-Toå,” “Nhôù ôn xöa,” “Chuùng con haèng
nhôù,” “Nhôù cha (meï) xöa,” hay “Nhôù baïn (cuï, baùc, chuù, coâ, hay caäu)
xöa,” v.v. Sau ñoù laø caùc ñoaïn thô hay vaên dieãn-taû coâng-ñöùc,
söï-nghieäp, tính-neát, vaø kyû-nieäm cuûa ngöôøi quaù-coá.
3.-
Phaàn Noùi veà Taám Loøng Ñau-Khoå, Thöông-Tieác, Kính-Troïng, Caàu-Khaån, vaø
Öôùc-Nguyeän cuûa Nhöõng Ngöôøi Coøn Soáng Ñoái Vôùi Ngöôøi Ñaõ Qua Ñôøi.
Phaàn naøy thöôøng baét
ñaàu baèng caùc chöõ: “Nhöng nay theïn noãi ,” “OÂi!”
“Giôø ñaây,” “Giôø phuùt naøy,” “Chuùng con nay,” hay “Baûn-chöùc nay,” v.v.
Sau ñoù laø caùc ñoaïn vaên thô dieãn-taû loøng thöông-tieác, kính-troïng,
caàu-khaån, vaø öôùc-mong cuûa ngöôøi soáng ñoái vôùi ngöôøi quaù-coá. ÔÛ cuoái
baøi vaên teá thöôøng keát-thuùc baèng töø “cung-duy” (nghóa laø toû loøng
kính-caån): “Cung-duy Hoaøng-Ñeá beä-haï”) vaø töø “thöôïng-höôûng” (cung-kính
xin höôûng).
III. Caùc Theå Vaên-Teá : Baøi vaên-teá coù theå ñöôïc laøm theo caùc theå sau:
1.Vaên
Xuoâi
Loái vaên xuoâi laø
loaïi vaên vieát theo vaên-phaïm vaø cuù-phaùp rieâng,
khoâng caàn vaàn vaø nieâm-luaät cuûa pheùp laøm thô. Tuy-nhieân,
neáu ta duøng vaên xuoâi ñeå vieát vaên-teá, caâu vaên phaûi coù aâm-höôûng vaø
tieát-taáu môùi laøm caûm-ñoäng loøng ngöôøi. Sau ñaây laø ñoaïn vaên
xuoâi trong baøi “Vaên-Teá Quoác-Toå Huøng-Vöông” cuûa Khaûi-Chính:
Duy
Vieät-Nam quoác-lòch, naêm thöù 4881, keå töø ñôøi Huøng-Vöông Ñeä-Nhaát
nguyeân-nieân. Nay, tieát xuaân thaùng ba, ngaøy muøng möôøi naêm Nhaâm-Ngoï,
huùy-nhaät Quoác-Toå Huøng-Vöông. Chuùng con doøng doõi Laïc Hoàng, vì
loaøi Coäng phæ xaâm laêng phaûi xa nôi ñaát Toå, thaønh-taâm tu- hoïp nôi ñaây
haûi-ngoaïi, leã baïc loøng thaønh, muoân ngöôøi nhö moät, thaønh-kính cung
nghinh. Quoác- Toå linh-thieâng chöùng-giaùm!
2.Theå
Taùn
Theå
taùn laø loaïi baøi thô ngaén goàm töø 4 ñeán 8 caâu maø moãi caâu goàm boán
hay naêm chöõ coù vaàn coù ñoái hoaëc khoâng ñoái. Theå taùn naøy duøng ñeå khen-ngôïi phaåm-haïnh vaø coâng-ñöùc cuûa
ngöôøi. Sau ñaây laø baøi ”Vaên-Teá Moät Vò
Coâng-Chuùa” (Laøm theo loái Taùn, Nguyeân-taùc baèng Haùn-vaên cuûa Maïc
Ñónh-Chi, Khaûi-Chính chuyeån-ngöõ):
Ñaùm maây treân trôøi
xanh / Boâng tuyeát trong loø trôøi,/ Caønh hoa nôi
Thöôïng-Uyeån,/ Boùng nguyeät taïi ao tieân, / OÂi! maây
taûn, tuyeát tan, / Hoa taøn, nguyeät khuyeát!
3. Phuù Coå-Theå
Loái
phuù coå-theå (theå cuõ) laø loaïi baøi vaên taû-caûnh coù tröôùc ñôøi nhaø
Ñöôøng (618-907) beân Taøu. Ñaây laø moät
baøi vaên xuoâi coù vaàn hay khoâng coù vaàn, coù ñoái hay khoâng coù ñoái
cuõng ñöôïc, nhöng phaûi coù aâm-höôûng vaø tieát-taáu ñeå khi ñöôïc ñoïc leân,
baøi vaên-teá coù theå laøm caûm-ñoäng loøng ngöôøi. Loái
phuù coå theå naøy coøn ñöôïc goïi laø “phuù löu-thuûy” (nöôùc chaûy).
Sau ñaây laø moät ñoaïn trong baøi “Vaên-Teá Quoác-Toå Huøng-Vöông” cuûa Khaûi-
Chính laøm theo loái phuù coå-theå hay laø phuù
löu-thuûy:
Chuùng con haèng nhôù
coâng ôn Quoác-Toå, gaàn naêm ngaøn naêm xöa Toå Huøng döïng nghieäp, môû nöôùc
Vaên-Lang, döïng neàn vaên-hieán, thuû-ñoâ Phong-Chaâu, quan vaên Laïc-Haàu,
quan voõ Laïc-Töôùng, hoaøng-töû Quan-Lang, coâng-chuùa Mò-Löông. Huøng-Vöông
möôøi taùm ñôøi lieàn, cha truyeàn con noái, röøng nuùi soâng bieån ñaát trôøi,
baùt-ngaùt höông hoa raïng-ngôøi coâng-ñöùc, ngaøn ñôøi höôûng phöôùc
Tieân-Long, ñôøi-ñôøi
haõnh-dieän, daân Vieät töø ñoù hieån-vinh.
4.Phuù
Ñöôøng-Luaät:
Loái phuù Ñöôøng-luaät
coù töø ñôøi
nhaø Ñöôøng beân Taøu. Loái phuù Ñöôøng-Luaät naøy coù vaàn,
coù ñoái, vaø coù nieâm-luaät. Caùch hieäp vaàn cuûa
loái phuù Ñöôøng-Luaät coù theå laø ñoäc-vaän hay lieân-vaän. Caùch ñaët
caâu trong loái phuù Ñöôøng-Luaät goàm caùc loaïi sau:
- Caâu 4 chöõ hay 8 chöõ:
Môû nöôùc Vaên-Lang(b) / Döïng neàn Vaên-Hieán(t) /Tröng-Vöông haøo-huøng
moät coõi Trôøi
-Caâu Song-Quan:
Caâu song-quan laø
nhöõng caâu coù töø 5 chöõ ñeán 9 chöõ vaø ñöôïc vieát thaønh moät ñoaïn lieàn:
Coù leõ kieáp xöa
chuùng con ñaày nghieäp-chöôùng (t) / Neân kieáp naøy phaûi chòu baùch-chieát
thieân-ma!(b)
- Caâu Caùch-Cuù:
Caâu caùch-cuù laø ñoaïn
vaên coù hai veá, moãi veá coù hai caâu, moät caâu ngaén, moät caâu daøi, caâu
daøi xen vaøo giöõa hai caâu ngaén, caâu ngaén xen vaøo giöõa hai caâu daøi
neân goïi laø “caâu caùch cuù”:
Thaùi-Toå beàn-chí (t),
Quaân Minh tôûn vía kinh-hoàn (b). Quang-Trung trí-möu (b),Quaân Thanh khoâng
coøn maûnh giaùp(t)
- Caâu Goái-Haïc:
Caâu goái-haïc laø caâu
vaên gioáng nhö ñaàu goái con chim haïc. Ñoù laø hai veá caâu ñoái maø moãi veá
coù töø 3 ñoaïn trôû leân, trong ñoù moät ñoaïn ngaén xen vaøo giöõa hai ñoaïn
daøi gioáng nhö caùi ñaàu goái ôû giöõa xöông ñuøi vaø xöông oáng quyeån cuûa
con chim haïc cho neân ngöôøi ta goïi laø “goái-haïc” hay “haïc-taát”:
Ñaát nöôùc chuùng con
traûi bao oan-nghieät (t), giaëc Taøu giaëcTaây giaëc Nhaät (t), nhöng giaëc Vieät-Minh
ñoäc-aùc nhaát ñôøi!(b)
Daân Vieät chuùng
con bao noãi ñieâu-linh (b) vong-quoác
thoáng-khoå nguïc-tuø (b), do boïn Vieät-Coäng gaây ra taát-caû!(t)
5.Theå Song-Thaát
Luïc-Baùt:
Theå song-thaát
luïc-baùt laø moät trong 3 theå vaên rieâng cuûa ngöôøi Vieät goàm luïc-baùt,
song- thaát luïc-baùt, vaø haùt-noùi. Theå song -thaát luïc-baùt goàm hai caâu
7 chöõ, moät caâu 6 chöõ, vaø moät caâu 8 chöõ. Sau ñaây laø moät ñoaïn thô
song-thaát luïc-baùt trong baøi “Vaên-Teá Quoác-Toå Huøng-Vöông” cuûa Khaûi-Chính:
Boïn Coäng-Saûn xaâm-laêng ñaát Toå,
Chuùng con phaûi rôøi boû queâ-höông,
Tìm töï-do choán tha-phöông,
Trau-gioài keá-hoaïch dieät phöôøng
Vieät-Minh.
Trong caùc buoåi leã
cuùng teá, baøi vaên-teá (teá-vaên) raát quan-troïng ñeå baøy toû loøng
kính-meán vaø öôùc-voïng cuûa ngöôøi soáng ñoái vôùi ngöôøi quaù-coá. Caùch
ñoïc baøi vaên-teá laø moät hình-thöùc khoùc ngöôøi quaù-coá. Neáu noäi-dung
baøi vaên-teá coù yù-nghóa vaø ngöôøi ñoïc vaên-teá bieát ñoïc ñuùng caùch thì nhöõng ngöôøi tham-döï buoåi cuùng teá raát
caûm-ñoäng ñeán chaûy nöôùc maét trong khi nghe
baøi vaên-teá. Baøi vaên-teá coøn coù taùc duïng khuyeán-khích vaø
giaùo-duïc haäu-theá ñeå noái chí tieàn-nhaân haàu cöùu daân vaø giuùp nöôùc.