Vol. 11 10/ 2002	2^nd year edition
Editor-in-chief: Ñoã Hoaøng Nghóa phutavanthu@yahoo.com or nthihoang@aol.com

Please click to download VNIfonts if you cannot read this page. Best view with Internet Explorer.

Danh Nhaân Ñaát Vieät

LYÙ BÍ, LYÙ BOÂN

(Lyù Nam Ñeá , ? – 548)

Giöõa theá kyû thöù IV, nöôùc ta bò ñaët döôùi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Löông. Beân trong thì quan laïi Taøu haø khaéc, tham nhuõng; beân ngoaøi thì quaân Laâm Aáp thænh thoaûng laïi sang cöôùp phaù, nhaân daân cöïc khoå traêm chieàu.

Naêm Taân Daäu (541), moät baäc anh huøng teân laø Lyù Boân (hoaëc Lyù Bí) taøi kieâm vaên voõ, ngöôøi ôû huyeän Thaùi Bình (Haø Taây ngaøy nay), thaáy tình caûnh ñieâu linh aáy, lieàn cuøng quan tuø tröôûng Chaâu Dieân laø Trieäu Tuùc vaø con laø Trieäu Quang Phuïc ñöùng leân hôïp ngöôøi nghóa duõng ñaùnh ñuoåi quaân Löông.

Thaùng 1 naêm 542, Lyù Bí döïng côø khôûi nghóa. Cuoäc khôûi nghóa thaønh coâng nhanh choùng. Thöù söû Giao Chaâu laø Tieâu Tö khieáp sôï tröôùc khí theá cuûa nghóa quaân, boû thaønh Long Bieân chaïy veà nöôùc. Vua nhaø Löông voäi ñöa quaân sang phoái hôïp vôi löïc löôïng cuûa chuùng töø chaâu Aùi ñaùnh ra ñeå ñaøn aùp nghóa quaân song ñeàu bò thaát baïi. Lyù Bí kieåm soaùt toaøn boä ñaát nöôùc. Naêm sau nhaø Löông laïi phaûn coâng laàn thöù hai, Lyù Bí ñaùnh thaéng moät traän lôùn tieâu dieät baûy, taùm phaàn möôøi quaân ñòch.

Sau khi ñaõ ñaùnh ñuoåi quaân Taøu ra khoûi bôø coõi, Oâng sai töôùng Phaïm Tu ñem binh vaøo Cöûu Ñöùc (Haø Tónh) ñaùnh quaân Laâm Aáp. Ngöôøi Laâm Aáp thua traän phaûi ruùt quaân veà, khoâng daùm sang quaáy nhieãu nöõa.

Cuoäc khôûi nghóa hoaøn toaøn thaéng lôïi, ñaát nöôùc giaønh laïi quyeàn ñoäc laäp. Naêm Giaùp Tyù (544) Lyù Bí tuyeân boá döïng nöôùc, ñaët quoác hieäu laø Vaïn Xuaân vaø leân ngoâi hoaøng ñeá töùc Lyù Nam Ñeá, laáy nieân hieäu laø Thieân Ñöùc, toå chöùc trieàu ñình, cho döïng chuøa Khai Quoác (sau naøy laø chuøa Traán Quoác ôû Hoà Taây, Haø Noäi…). Söû cuõ goïi ñaây laø nhaø tieàn Lyù. Nhaø Tieàn Lyù coøn cho ñuùc tieàn ñoàng ñeå tieâu duøng trong nöôùc. Ñaây laø tieàn ñoàng ñaàu tieân cuûa nöôùc ta.

Naêm sau, Löông Vuõ ñeá sai Döông Phieâu laøm Thöù söû Giao Chaâu vaø Traàn Baù Tieân laøm Tö maõ ñem quaân sang ñaùnh nöôùc ta. Lyù Nam Ñeá bò quaân Baù Tieân tieán ñaùnh phaûi boû thaønh Long Bieân chaïy veà Gia Ninh (Yeân Laõng, Phuùc Yeân). Baø Tieân ñuoåi theo, vua Lyù phaûi chaïy veà Taân Xöông (Phuù Thoï) môû xöôûng cheá taïo chieán thuyeàn, roài ñoùng ñoàn ôû hoà Ñieån Trieät (Laäp Thaïch, Vónh Phuùc) . Vì nöôùc soâng chaûy vaøo hoà raát maïnh, Baù Tieân keùo quaân theo doøng nöôùc tieán ñaùnh, vua Lyù laïi phaûi lui veà giöõ ñoäng Khuaát Laõo (Tam Noâng, Phuù Thoï) vaø giao binh quyeàn laïi cho Trieäu Quang Phuïc. Oâng bò beänh do vöôùng lam sôn chöôùng khí vaø maát naêm 548. Daân gian nhôù coâng ñaët caâu phong dao ñeå töôûng nieäm Oâng :

Nöôùc laõ maø vaõ neân hoà

Tay khoâng döïng noåi cô ñoà môùi ngoan.

(Vieät Nam Phong söû)

TRIEÄU QUANG PHUÏC

(TRIEÄU VIEÄT VÖÔNG, ? – 571)

Ngöôøi keá tuïc söï nghieäp cuûa Lyù Nam Ñeá laø Trieäu Quang Phuïc. Oâng laø con cuûa vò thuû lónh vuøng Chaâu Dieân, Trieäu Tuùc, töø thôøi treû ñaõ noåi tieáng laø ngöôøi coù söùc khoûe vaø gioûi voõ ngheä. Cha con oâng laø vò thuû lónh ñòa phöông ñaàu tieân ñem quaân ñeán tham gia cuoäc khôûi nghóa cuûa Lyù Bí vaø ñaõ laäp nhieàu coâng lao trong vieäc ñaùnh ñuoåi quaân Löông laäp neân nöôùc Vaïn Xuaân. Lyù Nam Ñeá phong Oâng laøm Taû töôùng quaân.

Naêm 545, quaân Löông laïi keùo sang xaâm löôïc nöôùc Vaïn Xuaân. Lyù Nam ñeá khoâng choáng noåi, phaûi lui veà Vónh Phuù vaø giao binh quyeàn laïi cho Trieäu Quang Phuïc. Trieäu Quang Phuïc quyeát ñònh thay ñoåi ñöôøng loái chieán ñaáu, ñöa löïc löôïc goàm hôn moät vaïn quaân töø mieàn nuùi veà ñoàng baèng, laäp caên cöù ôû Daï Traïch (baõi Maøn Troø, Chaâu Giang, Haûi Höng) . Ñaây laø moät vuøng ñoàng laày ven soâng Hoàng raát roäng, caây coû um tuøm, ôû giöõa coù baõi ñaát noåi coù theå ôû ñöôïc. Ñöôøng vaøo baõi raát khoù khaên, phaûi duøng thuyeàn ñoäc moäc nheï löôùt treân coû môùi ñi ñöôïc. Quang Phuïc ñoùng quaân ôû baõi ñaát giöõa ñaàm, ñeâm ñeâm cho nghóa quaân ñi thuyeàn ñoäc moäc keùo ra ñaùnh phaù traïi ñòch, cöôùp löông thöïc, roài laïi laãn vaøo ñaùm lau saäy, coû raäm maø thoaùi lui. Keá saùch duønh binh aáy ñaõ giuùp nghóa quaân giöõ vöõng ñöôïc löïc löôïng vaø chieán ñaáu laâu daøi, cuõng nhö gaây cho quaân xaâm löôïc nhieàu thieät haïi. Daân gian phuïc taøi toân laø Daï Traïch vöông.

Sau khi Lyù Nam Ñeá maát (548), Quang Phuïc lieàn leân ngoâi vua, laáy hieäu laø Trieäu Vieät Vöông. Naêm 550, nhaân luùc nhaø Löông coù loaïn, löïc löôïng bò suy yeáu, Trieäu Vieät vöông töø ñaàm Daï Traïch ñaùnh chieám laïi thaønh Long Bieân, khoâi phuïc laïi neàn ñoäc laäp cho ñaát nöôùc. Khôûi nghóa thaéng lôïi, Trieäu Vieät Vuông cuøng nhaân daân xaây döïng laïi ñaát nöôùc. Nhöng ñeán naêm 557, Lyù Phaät Töû, moät ngöôøi cuøng hoï vôùi Lyù Bí, tröôùc ñaõ cuøng anh ruoät cuûa Lyù Nam Ñeá ñem löïc löôïng chaïy leân vuøng Daõ Naêng (vuøng bieân giôùi Laøo – Vieät) , keùo quaân veà ñaùnh. Nhöng ñaùnh nhau nhieàu traän maø khoâng phaân thaéng baïi, Phaät Töû lieàn xin giaûng hoøa. Nghó tình y laø ngöôøi hoï Lyù, Trieäu Vieät Vöông baèng loøng chia ñaát cho y vaø keát tình thoâng gia.

Coù ngôø ñaâu Lyù Phaät Töû chæ muoán chieám caû giang sôn! Naêm Taân Maõo (571), y keùo quaân ñeán ñaùnh Long Bieân. Trieäu Vieät Vöông bò ñaùnh uùp thình lình, khoâng theå choáng noåi, thua chaïy ñeán cöûa bieån Ñaïi Nha (Haø Nam Ninh) gieo mình xuoáng bieån töï vaãn. Daân mieàn aáy caûm ôn ñöùc cuûa Vöông, laäp ñeàn thôø, nay coøn ôû laøng Ñoäc Boä, gaàn huyeän Ñaïi An.

MAI THUÙC LOAN

(MAI HAÉC ÑEÁ , ? – 722)

Ngöôøi laõnh ñaïo cuoäc khôûi nghóa choáng aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñöôøng queâ ôû Mai Phuï, moät laøng chuyeân ngheà laøm muoái thuoäc chaâu Hoan (Haø Tónh), sau theo meï ñeán truù nguï ôû huyeän Nam Ñaøn, Ngheä An. Nhaø ngheøo neân Oâng phaûi laøm ngheà kieám cuûi, ôû ñôï, chaên traâu, caøy ruoäng. Oâng coù nöôùc da ñen ñuûi nhöng raát khoûe vaø noåi tieáng gioûi vaät.

Luùc baáy giôø Giao Chaâu ñang naèm döôùi aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñöôøng, daân Vieät chòu nhieàu söu thueá, sai dòch. Naêm 722, Mai Thuùc Loan keâu goïi nhöõng daân phu bò baét ñi gaùnh quaû vaûi (laø ñaëc saûn ñòa phöông) noäp cho chính quyeàn ñoâ hoä, noåi leân gieát quan quaân aùp taûi vaø döïng côø khôûi nghóa. Haøo kieät vaø nhaân taøi khaép nôi theo veà höôûng öùng. Mai Thuùc Loan xaây döïng caên cöù ôû vuøng röøng nuùi Sa Nam, caïnh soâng Lam. Oâng cho ñaép chieán luõy, laäp thaønh Vaïn An vaø xaây döïng moät heä thoáng ñoàn luõy nöông töïa laãn nhau, döïa vaøo theá hieåm cuûa soâng Lam, nuùi Ñuïn ñeå phoøng thuû. Mai Thuùc Loan xöng ñeá, ñoùng ñoâ ôû thaønh Vaïn An. Oâng lieân keát vôùi caùc nöôùc Champa, Chaân Laïp ñeå taïo theâm söùc maïnh. Sau ñoù, töø Vaïn An, Mai Haéc Ñeá ñem quaân taán coâng phuû thaønh Toáng Bình (Haø Noäi) , ñuoåi quan cai trò giaønh laïi ñoäc laäp cho ñaát nöôùc.

Ít laâu sau, nhaø Ñöôøng sai Döông Tö Huùc ñem möôùi vaïn quaân sang ñaøn aùp. Nghóa quaân sau nhieàu traän chieán ñaáu ñaõ thaát baïi, tan raõ, chaïy vaøo röøng, Mai Haéc Ñeá bò beänh roài maát ôû ñoù. Nhaân daân quanh vuøng thöông nhôù vaø bieát ôn Mai Haéc Ñeá ñaõ laäp ñeàn thôø Oâng ôû nuùi Veä. Töông truyeàn sau cuoäc khôûi nghóa cuûa Mai Thuùc Loan, nhaø Ñöôøng ñaõ khoâng daùm baét daân Vieät coáng quaû vaûi haøng naêm nöõa. Moät baøi thô chöõ Haùn ñeå ôû ñeàn, ca tuïng coâng ñöùc cuûa Oâng nhö sau :

“ Huøng cö chaâu Hoan ñaát moät vuøng,

Vaïn An thaønh luõy khoùi höông xoâng.

Boán phöông Mai ñeá löøng uy ñöùc,

Traêm traän Lyù Ñöôøng phuïc voõ coâng

Lam thuûy traêng in, taêm ngaïc laën,

Huøng sôn gioù laëng, khoùi lang khoâng

Ñöôøng ñi coáng vaûi töø ñaây döùt,

Daân nöôùc ñôøi ñôøi höôûng phuùc chung”

PHUØNG HÖNG

(BOÁ CAÙI ÑAÏI VÖÔNG, ? – 791)

Phuøng Höng laø ngöôøi laõnh ñaïo cuoäc khôûi nghóa choáng aùch ñoâ hoä cuûa nhaø Ñöôøng vaøo theá kyû thöù VIII. Oâng queâ ôû Ñöôøng Laâm (Ba Vì, Haø Noäi) thuoäc doøng doõi quan lang, giaøu coù vaø uy tín lôùn. Theo truyeàn thuyeát, meï oâng sinh moät laàn ñöôïc ba ngöôøi con trai. Anh caû laø Phuøng Höng, keá laø Phuøng Haûi vaø uùt laø Phuøng Dónh. Khi lôùn leân, caû ba ñeàu noåi tieáng laø ngöôøi coù söùc khoûe, nhaát laø anh caû Phuøng Höng coù söùc “vaät ngaõ traâu, tay khoâng baét hoå”.

Luùc baáy giôø ôû Trung Hoa, nhaø Ñöôøng baét ñaàu suy yeáu, chính quyeàn ñoâ hoä ôû ñaát Giao Chaâu cuõng suy yeáu theo. Trong khi ñoù Cao Chính Bình, ñang giöõ chöùc ñoâ hoä An Nam, laø ngöôøi kheùt tieáng haø khaéc, tham nhuõng khieán daân Giao Chaâu raát oaùn haän. Naêm 767, Phuøng Höng cuøng em laõnh ñaïo daân chuùng noåi daäy, laøm chuû Ñöôøng Laâm vaø caû moät vuøng roäng lôùn chung quanh, xaây döïng caên cöù choáng giaëc. Phuøng Höng xöng laø Ñoâ Quaân, Phuøng Haûi xöng laø Ñoâ Baûo vaø Phuøng Dónh xöng laø Ñoâ Toång. Cao Chính Bình nhieàu laàn ñöa quaân ñeán ñaùnh nhöng ñeàu thaát baïi.

Sau moät thôøi gian xaây döïng löïc löôïng, Phuøng Höng cho quaân tieán ñaùnh thaønh Toáng Bình (Haø Noäi). Cao Chính Bình thua to, lo sôï sinh beänh maø cheát. Phuøng Höng toå chöùc laïi vieäc cai trò, xaây döïng quyeàn töï chuû. Oâng laõnh ñaïo ñaát nöôùc ñöôïc baûy naêm thì maát. Raát tieác laø khoâng coù taøi lieäu lòch söû naøo ghi cheùp laïi vieäc Oâng laøm trong thôøi gian aáy. Sau khi Oâng maát, con laø Phuøng Anh leân noái nghieäp vaø daâng toân hieäu cho Oâng laø Boá Caùi Ñaïi Vöông.

Vieät Nhaân

Home