Vol.  17   10/ 2003

                                                  3rd year edition

Editor-in-chief:  Ñoã Hoaøng Nghóa    phutavanthu@yahoo.com  or  nthihoang@aol.com

 

Please click to download VNIfonts if you cannot read this page.  Then, click HERE  and follow instructions to configure Web Browsers.   Best view with Internet Explorer.

 

 

 

VAÏN HAÏNH

(929 – 1025)

 

            Cao taêng ñôøi Lyù, hoï Nguyeãn, queâ ôû Coå Phaùp (Tieân Sôn, Haø Baéc), thuôû nhoû raát thoâng minh vaø chaêm hoïc. Xuaát gia naêm 21 tuoåi, tu taïi chuøa Luïc Toå (cuõng goïi laø chuøa Coå Phaùp nay thuoäc xaõ Ñình Baûng, huyeän Tieân Sôn, Haø Baéc). Oâng tinh thoâng caû Nho, Laõo vaø Phaät.

 

            Döôùi trieàu Leâ Ñaïi Haønh, Oâng giuùp vua nhieàu yù kieán quyù baùu trong cuoäc khaùng chieán choáng quaân Toáng xaâm löôïc vaø ñöôïc nhaø vua raát quyù troïng. Sö Vaïn Haïnh cuõng laø ngöôøi ñaõ daïy doã Lyù Coâng Uaån luùc coøn nhoû. Khi Leâ Long Ñónh toû ra laø moät oâng vua baïo ngöôïc, Vaïn Haïnh ñaõ vaän ñoäng Lyù Coâng Uaån leân thay. Töông truyeàn luùc baáy giôø ôû laøng Coå Phaùp (queâ cuûa Lyù Coâng Uaån) coù caây gaïo coå thuï bò seùt ñaùnh töôùc lôùp voû ngoaøi ñeå loä ra caùc caâu saám baùo tröôùc nhaø Leâ suïp ñoå vaø nhaø Lyù ñöôïc laäp :

                                                “ Thuï caên ñieåu ñieåu

                                                  Moäc bieåu thanh thanh

                                                 Hoøa ñao moäc laïc

                                                Thaäp baùt töû thaønh “

 

            Oâng khuyeân nhuû Coâng Uaån : “ Môùi roài toâi thaáy lôøi phuø saám kyø dò, bieát raèng hoï Lyù cöôøng thònh taát daáy leân cô nghieäp. Nay trong thieân haï ngöôøi hoï Lyù raát nhieàu nhöng khoâng ai baèng oâng voán laø ngöôøi khoan hoøa, nhaân thöù, ñöôïc loøng daân chuùng maø binh quyeàn laïi naém trong tay. Ngöôøi ñöùng ñaàu muoân daân chaúng phaûi oâng thì coøn ai ñöông noåi nöõa “.

 

            Khi Leâ Long Ñónh cheát, Lyù Coâng Uaån ñöôïc trieàu thaàn laäp leân thay. Oâng ñöôïc phong laøm Quoác sö vaø thöôøng ñöôïc vua hoûi yù kieán trong vieäc trò nöôùc. Naêm 1025, Oâng khoâng beänh hoaïn maø maát. Vua Lyù Thaùi Toå cho laøm leã hoûa taùng vaø laäp ñaøn sieâu ñoä.

 

 

TÖØ ÑAÏO HAÏNH

(? – 1116)

 

            Cao taêng ñôøi Lyù. Oâng hoï Töø teân Loä, cha laøm taêng quan ñôøi Lyù, queâ ôû laøng Yeân Laõng (laøng Laùng, Töø Lieâm, Haø Noäi). Töø luùc nhoû ñaõ toû ra laø ngöôøi quaûng ñaïi vaø kieân nhaãn trong coâng vieäc. Ban ngaøy thöôøng cuøng beø baïn thoåi saùo, ñaùnh caàu, ñaùnh baïc vui chôi. Nhöng toái ñeán Oâng ñoïc saùch thaâu ñeâm. Thaáy con ham chôi, cha oâng thöôøng traùch laø löôøi bieáng. Moät ñeâm cha oâng vaøo phoøng nguû, thaáy ñeøn saùng, saùch vôû baøy thaønh ñoáng coøn Oâng thì töïa aùn thö nguû tay khoâng rôøi saùch. Töø aáy, cha oâng khoâng lo nöõa.

 

          Khi cha maát, Oâng boû hoïc ñònh cuøng caùc nhaø sö sang AÁn Ñoä hoïc ñaïo. Nhöng ñi ñeán Kim Só (Vaân Nam, Trung Quoác), gaëp nhieàu khoù khaên ngaên trôû, Oâng trôû veà tu taïi moät ñoäng ñaù ôû Töø Sôn. Sau ñoù veà tu taïi chuøa Thieân Phuùc (chuøa Thaày), huyeän Thaïch Thaát, Haø Taây. Oâng thuoäc theá heä thöù 12 phaùi Tinadaluchi. Moân ñoà Oâng coù sö Minh Khoâng cuõng laø moät cao taêng trieàu Lyù. Töông truyeàn Oâng maát vaøo naêm 1116, xaùc ñöôïc giöõ laïi thôø taïi chuøa Thaày. Ñeán theá kyû thöù 15, khi quaân Minh xaâm chieám Ñaïi Vieät, chuùng ñaõ phaù chuøa ñoát caû xaùc cuûa Oâng.

 

            Veà sö Ñaïo Haïnh, saùch cuõ coøn ghi laïi nhieàu truyeàn thuyeát veà Oâng : nhôø coù phaùp thuaät cao cöôøng, Oâng ñaõ ñaùnh cheát phaùp sö Ñaïi Ñieân ñeå traû thuø cho cha, ngaên caûn Giaùc Hoaøng thaùc sinh vaøo laøm con cuûa Lyù Nhaân Toâng, maø Oâng laïi thaùc sinh vao laøm con cuûa em vua Lyù Nhaân Toâng ñeå sau naøy leân ngoâi vua töùc Lyù Thaàn Toâng. Nhöõng tröôùc taùc cuûa Oâng nay chæ coøn laïi moät soá baøi thô trình baøy trieát lyù ñaïo Thieàn.

 

 

LYÙ THAÙI TOÅ

 

(LYÙ COÂNG UAÅN, 947 – 1028)

 

          Lyù Coâng Uaån – ngöôøi saùng laäp ra trieàu Lyù – queâ ôû chaâu Coå Phaùp, Baéc Giang (Tieân Sôn, Haø Baéc) khoâng roõ cha laø ai, meï hoï Phaïm, laø con nuoâi cuûa nhaø sö Lyù Khaùnh Vaân töø naêm leân ba tuoåi neân mang hoï Lyù.

 

            Luùc coøn nhoû Oâng hoïc vôùi sö Vaïn Haïnh ôû chuøa Luïc Toå. Oâng laø ngöôøi khaúng khaùi vaø coù chí lôùn. Döôùi trieàu vua Leâ Ñaïi Haønh, Oâng giöõ moät chöùc quan nhoû trong ñoäi caám quaân cuûa nhaø vua. Naêm 1005, vua Leâ Ñaïi Haønh maát, hoaøng töû Long Vieät leân noái ngoâi chæ ñöôïc ba ngaøy thì bò Long Ñónh gieát ñeå cöôùp ngoâi. Moïi ngöôøi ñeàu sôï haõi boû troán. Chæ coù Oâng ôû laïi oâm xaùc vua maø khoùc. Leâ Long Ñónh khen Oâng laø ngöôøi trung nghóa neân caát nhaéc Oâng laøm phoù chæ huy ñoäi quaân coù nhieäm vuï baûo veä caùc coång thaønh. Sau nhôø coù coâng lao, Oâng ñöôïc thaêng ñeán chöùc Taû thaân veä ñieän tieàn chæ huy söù, thoáng lónh toaøn theå quaân tuùc veä. Leâ Long Ñónh laø oâng vua khaùt maùu, hung taøn, baïo ngöôïc, ñaøn aùp nhaân daân raát daõ man, ngöôïc ñaõi caùc nhaø sö vaø soáng hoang daâm truïy laïc neân loøng ngöôøi oaùn giaän, khoâng uûng hoä nhaø Leâ nöõa.

 

          Naêm 1009, Leâ Long Ñónh cheát, Lyù Coâng Uaån laø ngöôøi coù theá1öïc trong trieàu vaø laø ngöôøi thaân caän cuûa giôùi Phaät giaùo, vì theá caùc quan trong trieàu, ñöùng ñaàu laø Ñaøo Cam Moäc cuøng moät soá nhaø sö nhö sö Vaïn Haïnh suy toân Oâng leân laøm vua (töùc Lyù Thaùi Toå).

 

            Theo truyeàn thuyeát, tröôùc luùc Leâ Long Ñónh cheát, ôû laøng Dieân Uaån chaâu Coå Phaùp coù caây gaïo bò seùt ñaùnh töôùc laàn voû ngoaøi, trong thaân coù veát haèn thaønh baøi thô :

 

                                    “ Thuï caên ñieåu ñieåu

                                     Moäc bieåu thanh thanh

                                    Hoøa ñao moäc laïc

                                    Thaäp baùt töû thaønh … “

 

            Sö Vaïn Haïnh nhaân ñoù ñoaùn raèng nhaø Leâ saép ñoå, nhaø Lyù seõ leân thay vì caùc chöõ Haùn “hoøa”, “ñao”, “moäc” hôïp laïi thaønh chöõ Leâ, coøn chöõ  “thaäp”, “baùt”, “töû” thaønh chöõ Lyù.

 

            Lyù Thaùi Toå thaáy ñaát Hoa Lö chaät heïp, neân naêm 1010 cho dôøi ñoâ veà thaønh Ñaïi La vì nôi ñaây  “ôû giöõa khu vöïc trôøi ñaát, coù theá roàng quaán hoå ngoài, ôû giöõa nam baéc ñoâng taây, tieän hình theá nuùi soâng sau tröôùc. Ñaát roäng maø baèng phaúng, choã cao maø saùng suûa, daân cö khoâng khoå veà ngaäp luït, muoân vaät raát thònh maø phoàn vinh, xem khaép nöôùc Vieät, choã aáy laø hôn caû, thaät laø choã hoäi hoïp cuûa boán phöông, laø nôi ñoâ thaønh baäc nhaát cuûa ñeá vöông muoân ñôøi” (trích trong Chieáu dôøi ñoâ). Töông truyeàn khi thuyeàn vua ñeán ñoã döôùi thaønh thì coù roàng vaøng hieän leân, do ñoù Lyù Coâng Uaån ñoåi teân Ñaïi La thaønh Thaêng Long (Haø Noäi ngaøy nay).

            Lyù Thaùi Toå lo xaây döïng khinh ñoâ môùi vaø cuûng coá neàn thoáng nhaát ñaát nöôùc, ñaët quan heä ngoaïi giao toát ñeïp vôùi caùc laân bang, chaên lo vieäc noäi trò. Nhaø vua raát suøng ñaïo Phaät, troïng ñaõi nhöõng ngöôøi ñi tu. Naêm 1018 vua cho ngöôøi sang Trung Hoa thænh kinh Tam Taïng ñem veà.

 

            Vua Lyù Thaùi Toå maát naêm 1028, thoï 55 tuoåi, ôû ngoâi vua 19 naêm.            

 

Vieät Nhaân

Home