|
|
||
|
Chæ daån caùch
download font VNI mieån phí ñeå ñoïc Ñaëc san Vieät Voõ Ñaïo: click Chæ daån
THAÂN THEÁ
NGUYEÃN THAÙI HOÏC
(Trích trong Lòch Söû Ñaáu
Tranh Caän Ñaïi, Vieät Nam Quoác Daân Ñaûng cuûa Hoaøng Vaên Ñaøo)
Tưởng niệm 74 năm ngày 13 Liệt
Sĩ VNQDÐ hy sinh tại pháp truờng Yên Báy (
Nguyeãn
Thaùi Hoïc sinh naêm Quyù Maõo (1902) taïi laøng Thoå Tang, toång Löông Ñieàn,
phuû Vónh Töôøng, tænh Vónh Yeân. Nhöng theo hoïc baï nhaø tröôøng thì Nguyeãn
Thaùi Hoïc sinh ngaøy moàng 1 thaùng 12 naêm 1904; sôû dó coù chuyeän cheânh
leäch tuoåi aáy laø vì giaáy khai sinh phaûi khai ruùt bôùt tuoåi, ñeå xin vaøo
hoïc tröôøng coâng cho hôïp leä.
Thaân phuï
cuûa Nguyeãn Thaùi Hoïc laø cuï Nguyeãn Vaên Haùch, moät noâng daân chaát phaùc
hieàn haäu, moät nhaø nho; thaân maãu laø cuï Nguyeãn Thò Quyønh hieäu Dieäu
Teá, tính tình khaûng khaùi cöông tröïc, vieäc teà gia noäi trôï raát möïc thao
löôïc ñaûm ñang. Gia taøi cuûa gia ñình Nguyeãn Thaùi Hoïc goàm coù 3 maãu
ruoäng, moät con traâu caày vaø 3 gian nhaø gaïch 5 gian nhaø tre. Ngoaøi
nhöõng ngaøy giôø laøm ruoäng, vò töø maãu cuûa Nguyeãn Thaùi Hoïc coøn phuï
theâm ngheà deät vaûi vaø buoân vaûi, luïa veà baùn ngay taïi chôï laøng Thoå
Tang.
Nguyeãn
Thaùi Hoïc coù moät ngöôøi em gaùi laø chò Nguyeãn Thò Hieàn vaø 3 ngöôøi em
trai: Nguyeãn Vaên Nho, Nguyeãn Vaên Laâm, vaø Nguyeãn Vaên Ni.
Naêm 1906
Nguyeãn Thaùi Hoïc ñöôïc thaân phuï ñöa ñeán thuï giaùo Haùn Vaên taïi nhaø
moät cuï Tuù taøi ngöôøi ñoàng höông.
Naêm 1913,
tröôøng Tieåu hoïc Phaùp Vieät ñöôïc thieát laäp taïi phuû Vónh Töôøng. Nguyeãn
Thaùi Hoïc xeáp buùt loâng caàm buùt saét; hoïc heát lôùp nhì, Nguyeãn Thaùi
Hoïc vaø hoïc lôùp nhaát taïi tröôøng Tieåu hoïc Phaùp Vieät Vieät Trì.
Naêm 1921,
tröôøng Nam Sö phaïm chính thöùc tuyeån theâm 45 hoïc sinh naêm thöù nhaát,
nhaân dòp vöøa môùi khaùm thaønh taïi phoá Ñoã Höõu Vò gaàn Cöûa Baéc.
Trong soá
45 hoïc sinh môùi truùng tuyeån coù Nguyeãn Thaùi Hoïc. Vì môùi toå chöùc neân
nhaø tröôøng chæ coù theå cho moät nöûa soá hoïc sinh chöøng hôn 100 ngöôøi
ñöôïc löu truù taïi tröôøng; coøn moät nöõa ôû ngoaøi ñöôïc lónh moãi thaùng
taùm ñoàng hoïc boång.
Nguyeãn
Thaùi Hoïc vì tính thích töï do neân tình nguyeän xin ôû ngoaøi, trong khi hoïc
sinh tranh nhau ôû trong tröôøng ñeå söï hoïc ñöôïc thuaän tieän vaø mau taán
tôùi. Nguyeãn Thaùi Hoïc ruû maáy baïn ñoàng lôùp ñeán ôû troï taïi hai nôi
gaàn tröôøng; moät ôû ngay phoá Ñoã Höõu Vò vaø moät ôû phoá Haøng Buùn
(Bourrin) cuõng gaàn ñaáy. Cuøng ôû troï vôùi Nguyeãn Thaùi Hoïc coøn coù moät
nhaø giaùo treû tuoåi theo hoïc tröôøng Cao Ñaúng Sö phaïm laø Hoà Vaên Mòch.
Hoïc ñöôïc
ít laâu thì xaåy ra moät vieäc khieán cho moät soá hoïc sinh coù ñaàu oùc phaûi
böïc töùc maø naåy nôû ra yù töôûng caùch maïng. Nguyeân coù teân Thöôïc, moät
cöïu thoâng ngoân lính chaøo maøo ôû Phaùp veà, ñöôïc boå vaøo laøm giaùm thò.
Thöôïc coù nhöõng cöû chæ ngoân ngöõ raát loá laêng khaû oá, vaø moät thaùi ñoä
thaân Phaùp khinh ñoàng baøo, khieán cho nhieàu ngöôøi phaûi loän tieát. Thöôïc
khoâng noùi tieáng Vieät, khi caàn noùi vôùi nhöõng ngöôøi laøm coâng ôû trong
tröôøng, y duøng moät thöù tieáng Vieät pha gioïng Taây, nghe raát ñoåi chöôùng
tai.
Hoïc sinh
ai cuõng gheùt Thöôïc, nhieàu ngöôøi tìm heát caùch cay ñoäc ñeå cheá rieãu,
nhöng y vaãn cöù maët raén nhö saønh khoâng lay chuyeån chuùt naøo! Kyø thöïc
thì Thöôïc bieát laém vaø caêm thuø nhöõng anh em hoïc sinh tinh quaùi nhaát,
trong soá coù Nguyeãn Thaùi Hoïc. Thöôïc raép taâm laøm haïi cho kyø ñöôïc, y
bieát ñöôïc teân Kinh laø con moät teân maät thaùm y ngaàm mua chuoäc ñöôïc
Kinh vaø duøng laøm chæ ñieåm rieâng cho y. Nhaân coù chuyeän moät hoïc sinh bò
Thöôïc nhoát ôû laàu 3 laø nôi phoøng nguû (dortoire). Hoïc sinh naøy caùu kænh
la où chöûi ruûa aàm yõ, khieán Thöôïc phaûi cho ngöôøi leân môû cöûa, khi
xuoáng, anh hoïc sinh naøy laïi xoâng thaúng tôùi Thöôïc ñònh haønh hung.
Thöôïc lieàn sang nhaø rieâng vieân giaùm ñoác, vu caùo hoïc sinh naøy laêng
maï ngöôøi Phaùp vaø nhöõng caâu baøi Phaùp. Vieân Giaùm Ñoác laäp töùc ra
leänh ñuoåi anh hoïc sinh veà moät caùch oan öùc; vaø baét luoân moät soá hoïc
sinh khaùc haøng ngaøy vaãn toû yù gheùt Thöôïc ñeå ñieàu tra vaø tình nghi coù
toå chöùc bí maät baøi Phaùp. Nhieàu ngöôøi bò ñuoåi oan, vaø trong tröôøng
boãng phaùt sinh moät luoàng khoâng khí ngôø vöïc raát khoù thôû; nhaát laø sau
khi coù leänh caám hoïc sinh khoâng ñöôïc pheùp tuïm naêm tuïm ba baøn chuyeän.
Söï kieän treân ñaõ coù aûnh höôûng khaù saâu xa vaøo taâm hoàn caùch maïng
cuûa Nguyeãn Thaùi Hoïc.
Taâm hoàn
ñoù caøng bò khích ñoäng hôn do thaùi ñoä keùm giaùo duïc cuûa maáy muï ñaàm
daïy hoïc, nhö muï Sandreù maø hoïc sinh ñaõ ñaët cho moät bieät hieäu laø
"ñaàm saâu roùm", vì tính neát cuïc caèn hay gaét hay quaùt thaùo aàm
ó cuûa muï. Moät phía khaùc, taâm hoàn ñoù cuõng laïi bò khích ñoäng do nhöõng
thaùi ñoä dô daùng cuûa boïn phuï nöõ buoân son baùn phaán ôû khu phoá anh ôû,
hoøa vôùi nhöõng haønh ñoäng hung haõn cuûa boïn lính taây öùc hieáp ñoàng baøo
ñeå laøm troø cöôøi cho chuùng.
Do ñoù
Nguyeãn Thaùi Hoïc toû yù chaùn vieäc hoïc maø anh thöôøng keâu laø "hoïc
möôùn". Anh khoâng chòu hoïc söû nöôùc Phaùp, nhöng ñeán khi hoïc tôùi
lòch söû caùch maïng Phaùp thì anh laïi raát thích thuù, raát ham ñoïc vaø coøn
khaûo cöùu theâm.
Cöù moãi
laàn muï "ñaàm saâu roùm" daäy aùm taû vaøo buoåi saùng laø y nhö muï
môû tuùi laáy maåu baùnh mì, mieáng phoù maùt vaø traùi chuoái tieâu ra, vöøa
ñoïc vöøa ngoàm ngoaøm ngoán; vì theá cho neân khoâng maáy ngöôøi nghe ñöôïc
heát caâu, leõ dó nhieân laø ai naáy boû loãi raát nhieàu.
Moãi laàn
nhö theá, anh Hoïc laïi toû veõ giaän döõ, nhöng khoâng bieát laøm theá naøo
cho muï boû caùch daïy hoïc ñoù ñi, thænh thoaûng anh chæ daèn maïnh buùt
xuoáng baøn tay hay ngaùp thaät lôùn. Muï Sandreù bieát vaäy, nhöng cuõng cöù
boû qua. Moät hoâm anh Hoïc nghó ñöôïc moät keá ñeå choïc giaän muï, anh khoâng
vieát nhöng laïi nhaém muï ñeå hoïa hình muï ñang ngoàm ngoaøm aên. Thaáy vaäy
muï to tieáng goïi:
- Anh
Hoïc, anh ngoài gaàn cöûa soå kia, anh nhaéc laïi caâu toâi vöøa ñoïc.
Leõ dó
nhieân laø anh Hoïc khoâng ñoïc ñöôïc, anh coøn ñöông luùng tuùng ñònh laáy vôû
cuûa baïn beân caïnh ñeå ñoïc, thì muï laïi quaùt:
- Mang vôû
cuûa anh leân xem naøo.
Anh Hoïc
khoâng ngaàn ngaïi mang vôû leân. Muï caàm vôû quaùt on xoøm:
- Caùi gì
theá naøy! roài muï caàm vôû cuûa anh Hoïc giô cao leân cho hoïc troø xem, caû
lôùp cöôøi oà. Anh Hoïc vaãn ñieàm nhieân. Muï quay laïi hoûi:
- Anh bao
nhieâu tuoåi maø coi ngöôøi lôùn theá! Nom khoâng coù veû hoïc sinh tyù naøo!
Anh Hoïc
traû lôøi thong thaû töøng tieáng:
- Toâi 45
tuoåi.
Moïi
ngöôøi cöôøi vang. Muï caùu kænh laïi quaùt:
- AØ
thaèng naøy laùo! Maøy laïi nhaïo tao phaûi! ai ñôøi 45 tuoåi maø ñi hoïc
tröôøng Sö phaïm bao giôø khoâng?
Thaáy anh
Hoïc vaãn chaân chaân ñöùng. Muï caøng böïc mình:
- Anh sinh
naêm naøo?
- Toâi
sinh naêm Bính Thìn.
Moïi
ngöôøi laïi cöôøi oà. Muï caùu:
- Bính
Thìn, Bính Thìn laø caùi gì?
Anh Hoïc
vaãn ñöùng töï nhieân. Muï keùo gheá ñöùng daäy chæ vaøo maët anh noùi vôùi
moïi ngöôøi:
- Kìa coi
kìa, thaät laø nhaø queâ! roài quay laïi hoûi anh Hoïc:
- Maøy
queâ ôû laøng naøo?
- Toâi
queâ ôû laøng "aâ..h.." Anh Hoïc traû lôøi heát söùc bình tónh.
Moïi
ngöôøi laïi phì cöôøi. Tuy muï ñaàm khoâng hieåu ra sao, nhöng thaáy moïi
ngöôøi cöôøi döõ quaù, bieát chaéc caâu traû lôøi coù yù hoãn xöôïc, muï xaàm
xaàm böôùc xuoáng buïc tieán laïi naém laáy tay anh Hoïc, noùi:
- AØ
thaèng naøy laùo, xuoáng buoàng oâng Giaùm ñoác ngay vôùi tao.
Anh Hoïc
ung dung ñaùp:
- Vaäy
toâi xin ñi tröôùc.
Vöøa ra
khoûi lôùp, khoâng hieåu nghó theá naøo, muï ñaàm laïi loâi tay anh Hoïc trôû
vaøo lôùp, ñaåy anh ngoài vaøo choã, roài laïi tieáp tuïc ñoïc aùm taû, nhö
khoâng coù chuyeån gì xaåy ra: nhöng muï khoâng coøn ngoàm ngoaøm nöõa! nhaët
maåu baùnh mì, mieáng phoù maùt aên chöa heát quaúng qua cöûa soå.
Ñeán cuoái
naêm thöù 3 Nguyeãn Thaùi Hoïc töø giaõ tröôøng Sö phaïm veà naèm khaøn ôû
nhaø, bò Chính phuû Baûo hoä ñoøi laïi khoaûn trôï caáp hoïc boång 3 naêm.
Naèm nhaø
ñoïc saùch, ñeán kyø thi Ñíp loâm, Nguyeãn Thaùi Hoïc cuõng noäp ñôn öùng thi.
Ngay buoåi ñaàu thi aùm taû, anh ñaõ gaëp phaûi vieân Giaùm khaûo ngöôøi Phaùp
hoùc buùa, khoâng coù caûm tình vôùi hoïc sinh baûn xöù laø Thomas, ñaõ ñoïc
aùm taû cho thí sinh, maø Thomas chæ ñoïc moãi caâu moät löôït khoâng nhaéc
laïi. Caû phoøng ñeàu thaát voïng, thí sinh naøo cuõng boû töøng quaõng.
Ñeán gaàn
nöõa baøi, Thomas thaáy moät thí sinh lôùn tuoåi maëc aùo the thaâm, tay xaùch
muõ traéng, tay cuoán giaáy thi vuøng vaèng tieán ra cöûa.
Thomas
quaùt hoûi:
- EÂ! Anh
kia ñi ñaâu theá?
- Toâi ñi
ra, vì khoâng theå thi cöû nhö theá naøy ñöôïc, Nguyeãn Thaùi Hoïc traû lôøi.
Thomas
laïi troøn maét hoûi döõ doäi:
- Taïi
sao?
- OÂng
ñoïc nhanh quaù, maø laïi ñoïc coù moät löôït, toâi khoâng theo kòp, toâi xin boû
cuoäc.
Sao ngöôøi
khaùc vieát ñöôïc?
- Xin oâng
thöû nhìn xem, coù bao nhieâu vieát kòp?
Thaáy anh
Hoïc ñoái ñaùp böôùng bænh. Thomas böôùc xuoáng tuùm vai anh Hoïc xoay moät
voøng, ñaåy anh veà choã. Vöøa quay löng leân buïc, ñaõ laïi thaáy anh Hoïc theo
sau, vaø laêm le ra cöûa phoøng thi ra ngoaøi. Thomas laïi quaùt:
- AØ! Anh
naøy ñònh laøm gì theá naøy? Anh muoán toâi cho goïi Caûnh binh daãn anh vaøo
nhaø giam khoâng?
Anh Hoïc
ñieàm tónh traû lôøi:
- Vaäy
toâi xin oâng cho toâi ra ngoaøi, toâi boû cuoäc thi, vaø neáu oâng khoâng ñi
goïi Caûnh binh, chính toâi cuõng xin ñi goïi haàu oâng ngay baây giôø.
Thomas
giaän ñeán taùi maët khoâng bieát noùi theá naøo, laïi thaáy anh Hoïc neùt maët
gaân guoác quaû quyeát, khoù loøng baét naït noåi. Y sôï laïi xaåy ra chuyeän
töông töï nhö vieäc ñaõ xaûy ra cho y ôû tröôøng Chasseloup Laubat ôû trong
_____
Nguyeân
Thomas tröôùc kia laøm giaùo sö taïi tröôøng Trung Hoïc Chasseloup Laubat ôû
Saigoøn, vì thaùi ñoä ngaïo ngheã, vaø caùch daäy hoïc troø maát daäy cuûa y,
maø ñaõ bò hoïc sinh tröôøng ñoù ñaùnh cho moät traän ñoøn neân thaân. Sau ñoù
Thomas bò ñoåi ra Baéc daäy tröôøng Böôûi.
_____
Thomas dòu
gioïng baûo anh Hoïc:
- Thoâi
ñöôïc, anh cöù veà choã, anh seõ ñöôïc toaïi nguyeän.
Thomas
baûo anh Hoïc veà ngoài choã cuõ, roài môû cöûa ñi ra. Ai cuõng töôûng laø
Thomas seõ ñi goïi caûnh binh tôùi daãn anh Hoïc ñi, hay ít ra cuõng ñi trình
oâng Chuû khaûo, nhöng moïi ngöôøi ñeàu ñoaùn sai heát. Moät laùt sau, Thomas
cuøng vôùi moät vò giaùo sö khaùc, ngöôøi Vieät
Nhöõng
maãu chuyeän naøy ñaõ bieåu loä moät tinh thaàn tranh ñaáu baát khuaát, gaëp
söùc ñeø neùn naøo cuõng tìm caùch phaûn öùng kòch lieät vaø nhanh choùng
khoâng tính toaùn ñeán haäu quaû.
Dó nhieân
laø Nguyeãn Thaùi Hoïc khoâng truùng tuyeån kyø thi aáy, laïi nhaân coù kyø thi
tuyeån thöøa phaùi, caùc baïn khuyeân anh neân öùng thi, anh Hoïc ñaõ truùng
tuyeån, nhöng ñeán khi ñoù nghò ñònh boå ñi nhaäm chöùc, anh Hoïc ñaõ boï
khoâng ñi, maø laïi xin vaøo hoïc taïi tröôøng Cao Ñaúng thöông maõi.
Trong
cuoán "Mesures politiques en l'Indochine", Marty Giaùm ñoác maät
thaùm Ñoâng Döông ñaõ vieát: "Nguyeãn Thaùi Hoïc laø moät hoïc sinh böôùng
bónh hay caõi nhau vôùi thaøy giaùo".
Nguyeãn
Thaùi Hoïc voùc ngöôøi taàm thöôùc ñaäm ñaø, cao 1m65, maët vuoâng traùn roäng,
mieäng roäng moâi daày, raâu quai noùn, hai tai to vaø daøi, ñaëc bieät laø
raêng voà, nhöng cöôøi töôi vaø coù duyeân, tính tình hoàn nhieân phoùng
khoaùng, thaúng thaén cöông quyeát vaø coù moät ñöùc töï tin laï luøng.
Cuoäc ñôøi
soáng cuûa Nguyeãn Thaùi Hoïc thöïc raát sueành soaøng giaûn dò, töø y phuïc
ñeán giaày deùp khoâng heà chaûi chuoát; ngoaøi thuù huùt thuoác laøo vaø thæng
thoaûng nhai traàu, khoâng thích moät thöù gì khaùc! Nguyeãn Thaùi Hoïc raát
bình dò, mieãn laø aên ñeå soáng, moùn aên thích thuù nhaát cuûa oâng laø moùn
"Phôû Boø" suoát ñôøi khoâng ham muoán cao sang. Veà tieàn taøi: moãi
khi trong tuùi coù tieàn laø gioác heát tieâu chung vôùi anh em, khi caïn tuùi
cuõng hoûi ôû anh em laáy moät caùch töï nhieân khoâng ngaïi nguøng e leä.
Giaác nguû ñoái vôùi Nguyeãn Thaùi Hoïc thöïc raát laø quan troïng, khi buoàn
nguû, maëc daàu gaëp vieäc khoù khaên ñeán ñaâu cuõng phaûi nguû, daãu raèng
chæ moät giaác ngaén ñoä 15 phuùt, ngaùy thaät to. Khi tænh daäy, giaûi quyeát
moïi vieäc raát saùng suoát vaø chu ñaùo. Khi nguû thöôøng hay naèm saáp, hai
chaân quaép leân treân moâng.
Tuy ñaõ ra
ñôøi laâu naêm, Nguyeãn Thaùi Hoïc coøn giöõ thoå aâm cuûa laøng mình, laø
duøng loän hai chöõ L vôùi N. Coøn moät tính ñaëc bieät, laø moãi khi ñöông
taäp trung suy nghó moät vaán ñeà gì, thì maëc daàu nhöõng ngöôøi ngoài ngay
tröôùc maët noùi chuyeän hoaëc hoûi han ñieu gì, cuõng khoâng heà ñeå yù nghe.
Nguyeãn
Thaùi Hoïc coù moät ngöôøi vôï ôû queâ nhaø laø Nguyeãn Thò Cöûu do söï ñính
öôùc cuûa ñoâi beân cha meï khi Nguyeãn Thaùi Hoïc coøn thô aáu. Tuy chò Cöûu
veà laøm daâu nhaø hoï Nguyeãn laâu naêm; nhöng caëp vôï choàng aáy khoâng bao
giôø laïi chung soáng vôùi nhau. Ñeán khi Nguyeãn Thaùi Hoïc daán thaân vaøo
cuoäc ñôøi caùch maïng, Thaùi Hoïc göûi thö veà thaêm cha meï, taï toäi baát
hieáu khoâng naêng veà thaêm; cuoái cuøng xin pheùp cha meï cho chò Nguyeãn Thò
Cöûu ñöôïc töï do ñi laáy choàng.
Veà hoaït
ñoäng caùch maïng luùc ban ñaàu cuûa Nguyeãn Thaùi Hoïc. Taùc giaû trình baøy
ñaày ñuû ôû chöông I, Thieân thöù nhaát, döôùi Muïc ñeà "Thaønh laäp
V.N.Q.D.Ñ.". Nay nhaéc laïi, thieát töôûng laø quaù thöøa. Vaäy xin trình
baày tieáp töø sau ngaøy Nam Ñoàng Thö Xaõ ñoùng cöûa, nhaø giaùo Phaïm Tuaán
Taøi phaûi ñoåi leân tröôøng Tieåu hoïc Phaùp Vieät Tuyeân Quang vaøo giöõa
naêm 1927. Nguyeãn Thaùi Hoïc cuøng Hoà Vaên Mòch doïn ñeán ôû luoân truï sôû
Nam Ñoàng Thö xaõ vôùi Nhöôïng Toáng. Hoï ñaõ trôû neân nhöng ngöôøi baïn cuøng
aên heát nhòn vôùi nhau.
Töø sau
ngaøy V.N.Q.D.Ñ chính thöùc thaønh laäp. Caên laàu I Nam Ñoàng Thö xaõ trôû
neân truï sôû thöôøng tröïc cuûa Toång boä. Lôùp nhaø döôùi laø gia ñình baø
Coå, laøm ngheà baùn soâi, chaùo rong vaø luoân naáu côm thaùng cho Nguyeãn
Thaùi Hoïc vaø caùc ñoàng chí cuûa hoï Nguyeãn aên.
Caên laàu
cuûa Nguyeãn Thaùi Hoïc ôû, beà daøi khoâng quaù 9 meùt, beà ngang 3 meùt
röôõi, voûn veïn chæ coù moät boä gheá ngöïa goã taïp, 1 chieác baøn vaø 4
chieác gheá cuõng baèng goã taïp, vöøa duøng laøm baøn vieát laãn baøn aên;
goùc naøy vaøi chieác chieáu vaát ngoån ngang, goùc kia maáy chieác va li beïp
vôùi moät môù quaàn aùo thay, maø thôï giaët chöa kòp ñeán laáy.
Moãi khi
caùc ñoàng chí töø boán phöông tôùi thuû ñoâi ñeàu tìm ñeán töøng laàu soá 6
naøy. Tröôùc khi thoåi côm, baø Coå ôû döôùi nhaø thöôøng sai coâ gaùi nhoû
cuûa baø 13,14 tuoåi, thoø ñaàu leân caàu thang gaùc hoûi böõa nay coù maáy
ngöôøi aên?
Côm böng
leân, anh em cöù vieäc aên, côm bình daân, moãi ngöôøi moãi böõa coù 5 xu. Baø
Coå cöù vieäc ghi vaøo soå, cuoái thaùng seõ tính vôùi oâng Hoïc sau. Chaúng
maáy thaùng maø baø Coå ñaõ nhaän ñöôïc ñuû soá tieàn, nhöng baø vaãn vui veû
böng côm gioùt nöôùc nhö thöôøng, khoâng bao giôø coù nöûa lôøi ta thaùn.
"Baùt côm Phieáu maãu giaõ ôn ngaøn vaøng". Chuùng toâi nghó theá,
nhöng chaúng bao giôø laøm ñöôïc. Traùi laïi, baø coøn bò thöïc daân laøm khoù
deã vì chuùng toâi.
Caùc ñoàng
chí, ai muoán nghæ ngôi choác laùt hay muoán nguû laïi ñeâm cöù vieäc traûi
chieáu xuoáng vaên gaùc maø naèm, neáu giöôøng chaät. Quaàn aùo thay ñoåi laãn
loän, boä naøo vöøa ai naáy maëc, khoâng caàn bieát laø cuûa ai. Ñoàng chí
naøok neáu tuùi saün tieàn thì boû ra khao nhau chaàu phôû hay buùn chaû, neáu
gaëp khi anh em ñeàu tuùi roãng, thì cöù vieäc goïi soâi, chaùo cuûa baø Coå,
roài bieân vaøo soå tính sau.
Nguyeãn
Thaùi Hoïc luoân luoân khuyeân nhuû ñoàng chí: "Chuùng ta phaûi gaït boû
heát nhöõng tính ích kyû vaø töï aùi, töï kieâu, thì chuùng ta môùi trôû thaønh
ngöôøi caùch maïng ñöôïc."
Muoán
bieát roõ Nguyeãn Thaùi Hoïc khoâng gì hôn laø nghe lôøi bình phaåm cuûa Hoà
Vaên Mòch (1) moät ngöôøi baïn thaân, moät ñoàng chí ñaày möu löôïc, luoân
luoân ôû beân caïnh Nguyeãn Thaùi Hoïc noùi: "Anh Hoïc beà ngoaøi tuy
noùng naûy, nhöng möu vieäc gì thì raát nhieàu cô trí, maø ñaõi ngöôøi thì raát
möïc chaân thaønh."
Thöïc quaû
vaäy, sau ngaøy Ñaûng bò baïi loä, Nguyeãn Thaùi Hoïc troán thoaùt. Moät hoâm
coù cuoäc hoïp ñöôïc trieäu taäp taïi laøng Döông Quang thuoäc phuû Thuaän
Thaønh tænh Baéc Ninh. Caùc ñoàng chí ñaõ tieáp tuïc ñeán ñòa ñieåm hoïp töø
chieàu hoâm tröôùc. Thaùm töû ñöôïc tin maät baùo vôùi Phaùp, ñeâm aáy Giaùm
Binh Baéc Ninh ñem lính khoá xanh bí maät ñeán mai phuïc xung quanh laøng Döông
Quang.
Nguyeãn
Thaùi Hoïc khoâng heà ñöôïc bieát söï bao vaây aáy. Saùng sôùm ngaøy hoâm sau,
khaên ñoáng aùo the, tay oâm caëp tay oâ, ung dung tieán ñeán laøng Döông
Quang. Thình lình gaëp lính xeùt hoûi, Thaùi Hoïc thaûn nhieân traû lôøi laø
nho só ôû huyeän ñöôïc phaùi veà laäp bieân baûn. Töø daùng ñieäu ñeán cöû chæ
thöïc gioáng heät nhö nho só ôû huyeän. Lính khoá xanh khoâng chuùt nghi ngôø,
ñeå Nguyeãn Thaùi Hoïc töï do ñi. Nguyeãn Thaùi Hoïc ung dung tieán vaøo laøng,
roài tìm ñöôøng ruùt ra khoûi voøng vaây. Traùi laïi, Phaïm Vaên Heå ñeán töø
chieàu hoâm tröôùc, gaàn saùng thaáy ñoäng, hoaûng hoát chaïy ra khoûi laøng,
bò lính tình nghi giöõ laïi, ñem veà giam taïi Baéc Ninh, maõi ít laâu sau môùi
ñöôïc thaû ra.
______
(1) Hoà
Vaên Mòch daùng ngöôøi nhoû nhaén, tö chaát thoâng minh, tính tình quaû caûm.
Nguyeân quaùn taïi laøng Ñoàng Hyû, phuû Ninh Giang, tænh Haûi Döông.
Xuaát
thaân laøm giaùo hoïc, ñöôïc ít laâu Hoà Vaên Mòch xin nghæ ñeå theo hoïc lôùp
Cao ñaúng Sö phaïm.
Sau vuï
aùm saùt Bazin thaùng 2 naêm 1929, Hoà Vaên Mòch bò baét giam, Hoäi ñoàng Ñeà
hình keát aùn 10 naêm caám coá löu ñaøy ra Coân Ñaûo.
Tröôùc
ngaøy bò giam, Hoà Vaên Mòch ñaõ maéc beänh lao phoåi, neân ñaõ taï theá taïi
Coân Ñaûo ngaøy moàng 8 thaùng 4 naêm 1932. ÔÛ ñaây anh em coù döïng treân moä
moät taám bia baèng xi maêng, khaéc maáy chöõ "Hoà Vaên Mòch 1930"
laøm kyû nieäm.
______
Laïi moät
laàn khaùc, vaøo cuoái thaùng 11 naêm 1929, taïi laøng Quyønh Kheâ thuoäc
huyeän Kim Thaønh, tænh Haûi Döng, moät cuoäc hoïp ñöôïc toå chöùc taïi nhaø
moät ñoàng chí laø Phoù toång Vònh. Coù maät baùo, tri huyeän sôû taïi laø
Nguyeãn Ngoïc Lieãn ñem lính cô veà vaây laøng Quyønh Kheâ töø hoài 4 giôø
saùng, ñôïi ñeán 6 giôø saùng vaøo khaùm xeùt nhaø Phoù toång Vònh.
Nguyeãn
Thaùi Hoïc ñöông nguû ngaùy nhö saám, ñoàng chí vaøo lay oâng baùo ñoäng, lay
ñeán 2,3 laàn oâng môùi tænh daäy, ñieàm nhieân ñi xuoáng phía nhaø taù ñieàn
nguû, truùt boû heát quaàn aùo laïi, laáy boä quaàn aùo cuûa thôï caày maëc
vaøo, roài ñoäi noùn laù vaùc voà tieán ra phía ruoäng sau nhaø Phoù Toång Vònh
cuøng ñaäp ñaát vôùi saùu noâng phu.
Ñuùng 6
giôø, Tri huyeän Lieãn daãn lính vaøo khaùm xeùt nhaø Phoù toång Vònh, khoâng
thaáy gì keùo nhau ra veà.
Moät hoâm
Nguyeãn Thaùi Hoïc phaûi ñích thaân xuoáng Haûi Phoøng ñeå chuû toïa moät
phieân hoïp quan troïng.
OÂng baét
ñaàu ñaùp xe löûa töø ga Laïc Ñaïo vaøo hoài 4 giôø 20 phuùt saùng. Y phuïc
vaän theo ñuùng kieåu caùc ngöôøi daân queâ Ñình Duø moãi khi ra tænh: quaàn
maøu chaùo loøng, aùo the thaâm vaø khaên ñoùng, vai vaùc caây duø, naùch keïp
ñoâi deùp.
Ñaõ ñaëc
bieät chuù yù töø tröôùc, khi leân xe, Nguyeãn Thaùi Hoïc ñaõ löïa choã ngoài
vaøo chieác gheá toa haïng ba, nôi aùnh ñeøn bôùt saùng.
Khoâng
ngôø khi xe löûa saép chaïy, thình lình coù hai teân thaùm töû: moät Vieät vaø
moät Phaùp laïi daãn moät ngöôøi bò coøng tay leân ngoài ñoái dieän anh.
Thoaùng nhìn, Nguyeãn Thaùi Hoïc ñaõ nhaän ngay ra ngöôøi bò coøng tay laø moät
ñoàng chí, anh Lyù Kim Hai ôû Chi Boä Nam Quaùch (Haûi Döông).
Moät chi
boä ñaõ bò vôõ lôõ, vaø lo ngaïi Hai Kim nhaän ra anh, lôõ phaùt xuaát moät cöû
chæ naøo sô hôû, khieán anh bò loä hình tích thì nguy to. Nguyeãn Thaùi Hoïc
ñònh xuoáng xe ñi chuyeán sau; nhöng xe löûa ñaõ baét ñaàu chuyeån baùnh nhanh
roài. Muoán laùnh maët qua ngoài toa xe khaùc, thì phaûi ñi qua maët hai teân
thaùm töû, maø chuùng thöôøng chaêm chuù nhìn theo, thaät laø tieán thoaùi
löôõng nan! Nguyeãn Thaùi Hoïc ñaønh keùo vaït aùo the che maët giaû vôø nguû.
Veà phaàn
Lyù Hai Kim, anh cuõng nhaän ra ñöôïc Nguyeãn Thaùi Hoïc, ngöôùc nhìn Hoïc toû
veû hieåu yù.
Ñeå xe
löûa chaïy moät hoài laâu, Nguyeãn Thaùi Hoïc ñöùng daäy, daün gioïng noùi vôùi
baø giaø ngoài keá beân, coù yù ñeå cho hai teân thaùm töû vaø anh Hai Kim nghe
ñöôïc:
-
Baø
coi giuøm toâi chieác duø vaø chieác va li naøy, toâi ñi tieåu moät chuùt.
Roài anh
thaûn nhieân ñi thaúng veà phía caàu tieâu, maëc caùi nhìn choøng choïc soi
moùi cuûa teân thaùm töû Phaùp lai.
Thöøa khi
xe löûa töø töø tieán tôùi ga Vaät Caùch, Nguyeãn Thaùi Hoïc voät truùt boû
chieác aùo the daøi thaâm, roài môû cöûa caàu tieâu nhaûy xuoáng ñöôøng keâu xe
keùo thueâ ñi Haûi Phoøng.
Khi ngöôøi
phu xe tôùi gaàn caàu Haï Lyù nhaän xeùt tình hình, thaáy khoâng theå naøo qua
caàu ñaøng hoaøng ñöôïc, vì thaáy lính gaùc caàu raát ñoâng. Nguyeãn Thaùi Hoïc
lieàn toû veû thaân thieän ñieàu ñình vôùi ngöôøi phu xe cho anh thueâ laïi
chieác xe cuøng boä quaàn aùo vôùi giaù 35 ñoàng baïc, goàm caû tieàn baûo ñaûm
chieác xe khi khoâng may bò maát.
Nguyeãn
Thaùi Hoïc laúng laëng keùo chieác xe khoâng treân caàu töø phía Haï Lyù sang.
- Anh kia,
sao khoâng ñi vaøo leà maø laïi ngheânh ngang giöõa ñöôøng, muoán xe löûa caùn
cheát phaûi khoâng? Ngöôøi caûnh binh gaùc caàu quaùt to.
Anh keùo
xe gaàn tôùi leà ñöôøng, caùch ñaáy vaøi chuïc thöôùc, moät teân thaùm töû maëc
thöôøng phuïc, vaãy Nguyeãn Thaùi Hoïc laïi.
- Coù
giaáy tôø gì khoâng? Laïi ñaây coi!
- Chaøo
xeáp, xeáp coù veà, toâi keùo veà, toâi vaãn keùo xeáp ñeán sôû laøm ñaáy maø!
Nguyeãn Thaùi Hoïc ñaùp.
Lôøi chaøo
leã pheùp, baát ngôø laøm teân thaùm töû ngaïc nhieân, ñang phaân vaân töï
hoûi, coù leõ ñaây chính laø anh phu xe quen.
Giöõa khi
aáy töø phía beân kia caàu, moät chieác xe hôi mui traàn trong coù maáy ngöôøi
Phaùp ñang bon bon ñoå doác.
-
OÂ
toâ kìa! deïp vaøo beân maø ñi ñi! teân thaùm töû ra leänh.
-
Döôùi
chaân caàu Haï Lyù veà Haûi Phoøng, moät quaùn nöôùc cheø coù moät thanh nieân
vaø moät thieáu nöõ aên vaän loái queâ ngoài ñôïi Nguyeãn Thaùi Hoïc töø laâu,
aáy laø Nguyeãn Vaên Chaán vaø Nguyeãn Thò Giang.
Ñeán
tröôùc quaùn nöôùc, ngöôøi phu xe ngöøng laïi, noùi vôùi thanh nieân trong
quaùn: "Môøi oâng ñi xe".
Nguyeãn
Vaên Chaán ñöùng daäy, ung dung böôùc leân xe vaø noùi to:
- Veà phoá
ñöôøng Caùt Cuït.
Veà tôùi
nôi an toaøn, anh em ñeàu vui cöôøi vaø noùi:
-
"Haõy
giöõ laáy boä quaàn aùo phu xe kia, ñeå sau naøy giao cho Vieän Baûo
Taøng".
Theá roài
khoâng bao laâu cuoäc Toång khôûi nghóa bò thaát baïi. Boãng coù tin Nguyeãn
Thaùi Hoïc bò baét ôû aáp Coå Vòt ñöa veà giam taïi nguïc thaát Hoûa loø Haø
Noäi. Vaø döôùi ñaây laø moät vaøi giai thoaïi veà Nguyeãn Thaùi Hoïc:
Giôùi phuï
nöõ Phaùp ôû Haø Noäi yeâu caàu Arnoux giaùm ñoác sôû maät thaùm Baéc Vieät cho
hoï ñöôïc ñi coi maët muõi nhaø laõnh tuï V.N.Q.D.Ñ maø töø ngaøy Toång khôûi
nghóa hoï vaãn lo sôï cho soá phaän cuûa hoï khoâng bieát seõ ra sao?
Arnoux
voán muoán tröng vôùi phaùi ñeïp, vaø cuõng muoán nhaân dòp khoe coâng, neân y
nhaän lôøi cho hoï ñi coi maët Nguyeãn Thaùi Hoïc. Arnoux thaân daãn vaøo nguïc
thaát Hoûa loø moät ñoaøn haøng traêm phuï nöõ Phaùp. Cöûa saø lim môû ra, moät
aû ñaàm chöøng 20 tuoåi buoät mieäng noùi:
- Ouø!
Ouø! Ouø est le Geùneùral Nguyeãn Thaùi Hoïc? (OÂng töôùng Nguyeãn Thaùi Hoïc
ñaâu?)
Arnoux
chaën lôøi aû vaø noùi:
-
Il
n'est qu'un chef de brigands (Noù chæ laø moät teân töôùng aên cöôùp!)
-
Nguyeãn
Thaùi Hoïc nghe tieáng nghieâm maët noùi:
- OÂng
Arnoux, oâng haõy neân coù leã ñoä moät chuùt!
- Leã ñoä
aø! ñaây anh bieát leã ñoä!
Vöøa noùi,
y vöøa giô caây ba toong ñaùnh vaøo maët nhaø laõnh tuï caùch maïng raát maïnh,
truùng vaøo haøm raêng, maùu traøo ra ñaày mieäng, laøm Nguyeãn Thaùi Hoïc gaãy
maát hai caùi raêng cöûa.
Chaân bò
cuøm tay bò coøng, Nguyeãn Thaùi Hoïc mæm cöôøi noùi:
- Tao ñaõ
thaáy roõ boä maët vaên minh cuûa nöôùc Phaùp chuùng maøy laø theá ñaáy.
Than oâi!
moái haän thuø ñoái vôùi beø luõ thöïc daân Phaùp bieát ñeán ngaøy naøo queân
ñi ñöôïc; hôõi anh em caùch maïng quoác gia.
Giöõa luùc
aáy, moät muï ñaàm naï gioøng ñang oâm con choù loâng xuø söûng soát veà caâu
traû lôøi cuûa Nguyeãn Thaùi Hoïc, lôõ tay laøm con choù nhaåu xuoáng ñaát
chaïy tung taêng trong giaãy haønh lang; Arnoux voäi vaøng ñuoåi theo baét con
choù oâm noù leân vaø kính caån trao laïi cho baø chuû noù. Ñaùm phuï nöõ nhìn
Nguyeãn Thaùi Hoïc moät luùc roài keùo nhau ra.
Ngoaøi soá
phuï nöõ Phaùp vaø nhöõng yeáu nhaân trong giôùi thöïc daân Phaùp; coøn coù
moät ngöôøi Vieät Nam ñöôïc vaøo xem maët Nguyeãn Thaùi Hoïc laø Hoaøng Troïng
Phu Toång ñoác tænh Haø Ñoâng.
OÂng qua
coâng boäc trung thaønh nhaát cuûa Phaùp naøy theo chaân vieân Döï thaåm Coppin
tôùi xaø lim giam Nguyeãn Thaùi Hoïc. Cöûa phoøng vöøa môû, chæ vaøo maët moät
ngöôøi naèm ngöûa treân saø lim, hai chaân xoû trong loã cuøm, hai coå tay xích
baét treùo laïi, maét nhìn leân traàn suoát ngaøy ñeâm. Coppin noùi:
-
Thöa
ñaïi nhaân, toâi xin giôùi thieäu ñaây laø keû ñaõ laøm cho chaùu ruoät cuûa
ngaøi bò gieát!
Hoaøng
Troïng Phu nhö khoâng chuù yù caâu noùi aáy, hoûi luoân Nguyeãn Thaùi Hoïc
raèng:
- Thaøy bò
baét trong luùc coøn suùng luïc löïu ñaïn ôû trong ngöôøi, vaäy sao thaøy laïi
khoâng duøng voõ khí aáy maø thoaùt thaân?
- Chæ vì
toâi khoâng muoán gieát maáy ngöôøi phu tuaàn ñaõ baét toâi, bôûi hoï chæ laø
nhöõng keû thöøa haønh chæ thò cuûa boïn quan thaøy Phaùp; neáu toâi gaëp boïn
tham quan oâ laïi ñuïc khoeùt löông daân, thì suùng vaø löïu ñaïn cuûa toâi seõ
khoâng töø!
Hoaøng
Troïng Phu mæm cöôøi ra veà khoâng noùi caâu naøo nöõa!
- Ngaøy
moàng 2 thaùng 3, Hoäi ñoàng Ñeà hình Baéc Vieät cho pheùp gia quyeán Nguyeãn
Thaùi Hoïc ñöôïc vaøo nguïc thaát Hoûa loø thaêm. Nguyeãn Thaùi Hoïc laäy taï
meï giaø roài noùi: "Ñaéc trung thaát hieáu, xin meï tha thöù cho
con."
Töø sau
vuï aùm saùt Bazin, Nguyeãn Thaùi Hoïc ñeo hai caùi aùn xöû vaéng maët vôùi
traùt truy naû raát gaét gao ñeán caùc hang cuøng ngoõ heïp. Nguyeãn Thaùi Hoïc
luoân luoân phaû hoùa trang, khi khoùac aùo caø sa, ñoùng vai nhaø tu haønh
khoå haïnh ñi khuyeán giaùo, luùc khoaùc aùo thöông nhaân ñoùng vai baùc laùi
traâu, laùi thuoác laøo; hoaëc anh noâng phu vaùc cuoác voà ra ñoàng laøm
ruoäng; ñoâi khi coøn hoùa trang giaû phuï nöõ ra ñoàng nhoå maï caáy luùa;
Cuõng coù khi ñoùng vai oâng lyù Ñình Duø vaùc chieác oâ raùch ñi chôi Kinh Kyø
thaêm baø con hoï haøng.
Gaëp bao
hoaøn caûnh khoù khaên! Nguyeãn Thaùi Hoïc hoaït ñoäng caùch maïng haêng say
hôn bao giôø heát! Coâng taùc chính laø coâng taùc kieän toaøn laïi Ñaûng tieán
tôùi giai ñoaïn caáp baùch Toång khôûi nghóa. Vaán ñeà lieân laïc luoân phaûi
thay ñoåi ñoàng chí ñeå traùnh tai maét nhoøm ngoù cuûa maät thaùm. Neân töø
ñaáy ñöôïc uûy thaùc cho maáy nöõ ñaûng vieân: Ñoã Thò Taâm, Nguyeãn Thò Tình,
Nguyeãn Thò Thaønh, Nguyeãn Thò Baéc, Nguyeãn Thò Giang... Coâ Giang laø nöõ
lieân laïc ñöùng vaøo haïng xuaát saéc nhaát. Khoâng nhöõng theá! Coâ Giang coøn
laø moät nhaø tuyeân truyeàn gioûi, toå chöùc ñöôïc Binh ñoaøn Yeân Baùi, Binh
ñoaøn naøy laøm neân cuoäc Toång khôûi nghóa ñeâm moàng 9 raïng moàng 10 hoài
thaùng 2 naêm 1930.
Nguyeãn
Thaùi Hoïc hoaït ñoäng caùch maïng maïnh meõ trong thôøi kyø aáy, moät phaàn
lôùn laø nhôø söï giuùp ñôõ cuûa nhaân daân; vaø cuõng moät phaàn phaûi nhôø ôû
tai maét vaø söï khuyeân ngaên khuyeán khích cuûa Nguyeãn Thò Giang; vaø moät
ñoàng chí luoân luoân ôû beân caïnh baûo veä laø Sö Traïch; hai ngöôøi naøy laø
hai caùnh tay cuûa Nguyeãn Thaùi Hoïc vaäy. Nhieàu khi Thaùi Hoïc phaûi caûi
trang taïm laùnh ôû vuøng Hoøa Bình, Ninh Bình, Phuù Thoï, nôi röøng nuùi bao
lao. Nguyeãn Thò Giang luoân ñem tin töù cho Thaùi Hoïc, vaø laïi ñem chæ thò
cuûa Thaùi Hoïc truyeàn ñi caùc nôi. Baát cöù moät coâng taùc naøo, daàu khoù
khaên ñeán ñaâu ñöôïc Ñaûng trao phoù, coâ Giang ñeàu thi haønh coù keát quaû.
Theo ñieàu
leä V.N.Q.D.Ñ thì khoâng keát naïo phuï nöõ vaøo Ñaûng, maø chæ coù söï keát
naïp vaøo Ñoaøn. Tröôøng hôïp Nguyeãn Thò Baéc vaø Nguyeãn Thò Giang laø moät
tröôøng hôïp ñaëc bieät. Vì tröôùc ngaøy thaønh laäp V.N.Q.D.Ñ hai coâ Baéc
Giang ñaõ ôû trong toå chöùc caùch maïng bí maät cuûa cuï Nguyeãn Khaéc Nhu ôû
Baéc Giang. Ñeán khi cuï Nguyeãn Khaéc Nhu thaùm gia V.N.Q.D.Ñ thì lyù ñöông
nhieân caû toå chöùc cuûa cuï, cuõng ñeàu ñöôïc tham gia V.N.Q.D.Ñ
Baéc,
Giang, Tænh, laø ba chò em ruoät, con moät nhaø nho ôû Phuû Laïng Thöông tænh
Baéc Giang. Voán nhaø thanh baïch, nhöng caû ba coâ ñeàu coù coâng, dung,
ngoân, haïnh hoaøn toaøn. Hai coâ chò laïi ñöôïc hoïc ít nhieàu Haùn vaên, chöõ
Phaùp theo heát baäc tieåu hoïc. Coâ Giang laï thoâng minh saéc saûo vaø taøi
ba hôn coâ chò nhieàu. Maët hôi roã hueâ, nhan saéc tuy khoâng ñeïp laém, nhöng
duyeân daùng vaø lòch söï voâ cuøng. Vì nhaø ngheøo neân coâ phaûi thoâi hoïc
sôùm, veà laøm ngheà daïy treû em, neân ngöôøi ta thöôøng goïi laø coâ giaùo
Giang.
Moät ñoâi
trai taøi gaùi saéc, laïi cuøng chung chí höôùng, cuøng caûnh ngoä, cuøng coù
dòp gaàn guõi beân nhau luoân, neân chaúng maáy luùc ñaõ naåy leân nhöõng
tieáng ñaøn ñoàng ñieäu. Hoï ñaõ caûm thoâng vaø ñoàng quan ñieåm nhö nhau, hoï
caûm thaáy yeâu nhau, vaø ñaõ caûm thaáy khoâng theå xa caùch ñöôïc nhau.
Moät buoåi
chieàu heø, treân ñöôøng töø Phuù Thoï veà mieàn xuoâi, Nguyeãn Thaùi Hoïc
cuøng Nguyeãn Thò Giang cuøng gheù vaøo ñeàn Huøng Vöông ñeå hoäi ñaøm vôùi
Phoù Ñöùc Chính, Leâ Höõu Caûnh vaø Ñaëng Traàn Nghieäp. Sau khi hoïp baøn
xong, Hoïc vaø Giang ruû nhau ra ngoaøi hoùng gioù.
Ñeâm ñaõ
vaøo khuya, Leâ Höõu Caûnh böôùc ra saân ñeàn, vôùi yù ñònh goïi hai ngöôøi
vaøo nguû. Caûnh thaáy Thaùi Hoïc vì quaù meät moûi ñaõ ngoài töïa löng vaøo
goác caây nguû say, beân caïnh coâ Giang ngoài tay phe phaåy quaït xua muoãi
vaø troâng chöøng. Leâ Höõu Caûnh laëng leõ quay goùt vaøo maät baøn vôùi Phoù
Ñöùc Chính vaø Ñaëng Traàn Nghieäp: coù dòp thuaän tieän neân yeâu caàu Ñaûng
boä cho pheùp Hoïc Giang ñöôïc thaønh ñoâi löùa keát hoân.
Moät laàn
khaùc laïi coù dòp qua ñeàn Huøng Vöông. Thaùi Hoïc cuøng Coâ Giang vaøo chieâm
baùi, tröôùc baøn thôø Toå, khoùi nhang nghi nguùt, hai ngöôøi cuøng nhau theà
thoát naëng lôøi. Theà theá naøo cuõng laáy nhau nhöng seõ chæ thaønh chính
thöùc sua khi caùch maïng thaønh coâng, vaø ñöôïc Ñaûng cho pheùp. Thaáy
Nguyeãn Thaùi Hoïc ñeo khaåu suùng luïc, coâ Giang xin ñöôïc ñeo, ñeå sau naøy
neáu Nguyeãn Thaùi Hoïc coù vì Toå quoác maø meänh heä naøo! thì Giang cuõng
quyeát duøng khaåu suùng naøy ñeå cheát theo!
Cuoäc
Toång khôûi nghóa thaát baïi. Quay veà Baéc Ninh, Baéc Giang, Nguyeãn Thò Giang
ñang chuaån bò vieäc ñaùnh chieám moät ñoàng binh Khoá Xanh ñeå laøm caên cöù
ñòa; thì ñöôïc tin Nguyeãn Thaùi Hoïc ñaõ bò baét, ban ñaàu coâ coøn nghi ngôø,
vì raát coù theå thöïc daân cho phao ñoàn tin aáy ñeå traán aùp dö luaän,
khuûng boá tinh thaàn nhöõng ñaûng vieân coøn thoaùt ôû voøng ngoaøi, chöù chöa
chaéc ñaõ laø söï thöïc, coâ Giang lieàn thu xeáp moïi vieäc roài töùc toác
sang Haø Noäi, tìm ñeán Leâ Höõu Caûnh. Caûnh cho bieát Nguyeãn Thaùi Hoïc bò
baét thöïc roài! Ngoaøi anh Hoïc ra, Sö Traïch, Phoù Ñöùc Chính, Nguyeãn Nhö
Lieân cuõng ñeàu bò baét heát.
Nghe Leâ
Höõu Caûnh thuaät laïi xong, coâ Giang ngheïn ngaøo gaàn nhö taét thôû. Coâ
raát lo cho tieàn ñoà cuûa Ñaûng, vaän meänh cuûa Toå quoác. Tinh thaàn coâ
Giang trôû neân khuûng hoaûng, boãng döng khoùc! boãng döng cöôøi! gaàn nhö
moät ngöôøi maát trí, ngöôøi ñieân! khieán caùc ñoàng chí cuûa coâ coù maët ôû
Haø Noäi, phaûi tìm heát lôøi an uûi vaø tìm ñuû moïi caùch ñeå baûo veä tính
maïng cho coâ coù theå ôû yeân Haø Noäi, ñeå giaùn tieáp thaêm nom vaø giöõ
vöõng tinh thaàn cho Nguyeãn Thaùi Hoïc.
Moät yù
nghó taùo baïo thoaùng xuaát hieän trong ñaàu oùc coâ Giang, laø phaûi laøm
theá naøo ñeå cöùu thoaùt ñöôïc Nguyeãn Thaùi Hoïc vaø caùc ñoàng chí baây
giôø? Coâ Giang ñem yù ñònh baøn vôùi caùc ñoàng chí toå chöùc moät cuoäc baïo
ñoäng ñeå cöôùp laïi töï do cho Nguyeãn Thaùi Hoïc, cho caùc ñoàng chí vaø taát
caû nhöõng ñoàng baøo bò thöïc daân giam caàm trong nguïc thaát Hoûa loø. Trong
nguïc thaát Hoûa loø, Nguyeãn Thaùi Hoïc cuøng caùc ñoàng chí bí maät vieát
moät tôø baùo laáy teân laø "Tuø nhaân baùo" ñeå coå voõ tinh thaàn
caùc ñoàng chí vaø tuyeân truyeàn caùch maïng trong caùc traïi giam. Nhöõng
vaät lieäu vieát baùo ñeàu do taøi vaän ñoäng cuûa coâ Giang qua tay Giaùm thò
vaø lính leâ döông coù phaän söï canh gaùc nguïc thaát Hoûa Loø. Coâ Giang coøn
tìm ñuû moïi caùch ñeå giöû quaø baùnh vaø thoâng tin töùc ôû ngoaøi vaøo cho
Nguyeãn Thaùi Hoïc. Thaùi Hoïc cuõng luoân luoân göûi thö ra khuyeán khích coâ
Giang neân tích cöïc hôïp taùc vôùi caùc ñoàng chí ôû ngoaøi ñeå caûi toå
phuïng söï Ñaûng; haàu laøm troøn söù maïng giaûi phoùng daân toäc ôû töông
lai.
Ñeán
chieàu ngaøy 16 thaùng 6, moät ñoàng chí taát taû chaïy ñeán baùo cho coâ Giang
bieát:"Toái nay Nguyeãn Thaùi Hoïc cuøng 12 ñoàng chí seõ bò ñöa leân Yeân
Baùi ñeå haønh hình."
Tin ñaâu
xeùt ñaùnh ngang tai! Coâ Giang lo laéng boài hoài ngoài khoâng yeân maø ñöùng
khoâng yeân! Ñôïi trôøi ñoå toái, coâ Giang giaáu khaåu suùng luïc trong mình
vaø maáy traùi bom trong tay naûi, roài laúng laëng cuøng maáy ñoàng chí tìm
nhöõng con ñöôøng vaéng tieán ra ga Haøng Coû; nhöng khoâng theå laøm theá naøo
leân ñöôïc treân xe löûa; sau nhôø coù maáy ñoàng chí ñoát than vaø thôï maùy
ngaàm ñöa quaàn aùo caûi trang, Coâ Giang vaø maáy ñoàng chí môùi leân ñöôïc
toa xe löûa. Döôùi voøm trôøi ñen toái, söông sa môø mòt, gioù loäng töøng côn,
baùnh xe löûa rít leân khoâng gian im laëng, loøng Nguyeãn Thò Giang caøng se
thaét laïi. Cuøng ñi moät chuyeán xe maø khoâng ñöôïc gaëp nhau, daàu chæ ñöôïc
noùi moät caâu thoâi. Bao nhieâu tình yeâu thöông! bao nhieâu noãi caêm hôøn!
roàn raäp caû vaøo taâm hoàn nhaø nöõ caùch maïng treû tuoåi aáy. Hai gioøng
leä traøo xuoáng. Thoâi theá laø heát! chæ coøn maáy tieáng ñoàng hoà nöõa thoâi.
Nguyeãn Thò Giang mím nieäng laéc ñaàu laûo ñaûo böôùc xuoáng ga Yeân Baùi.
Troáng
ñieåm taøn canh, gaø gaùy roàn baùo saùng. Nguyeãn Thò Giang cuøng hai ñoàng
chí caûi trang thaønh noâng phu ñòa phöông laëng leõ tieán ñeán phaùp tröôøng.
Tröôùc
söùc maïnh cuûa thöïc daân, haøng raøo lính, caûnh binh vaø maät thaùm vaây
kín, khoâng cho ai beùn maûng ñeán gaàn. Nguyeãn Thò Giang ñaønh xen vaøo ñöùng
laãn trong ñaùm ngöôøi ñeán xem töø phía xa nhìn vaøo. Moät laàn nöõa aâm möu
phaù phaùp tröôøng thaát baïi! Coâ Giang coá neùn noãi caêm hôøn uaát haän,
khoâng heà loä ra neùt maët ñeå moät ai hay!
Coâ Giang
ñaõ chöùng kieán suoát töø ñaàu ñeán cuoái taán bi kòch cheùm gieát daõ man
taøn baïo cuûa quaân cöôùp nöôùc. Coøn söï ñau ñôùn naøo hôn moãi khi nhìn thaáy
löôõi dao phaäp xuoáng, ñaàu moät ñoàng chí rôi, maùu ñaøo phun ra; roài cuoái
cuøng ñeán ngöôøi maø mình toân thôø yeâu quyù. Nhöõng gioøng maùu trong coå
tuoân ra laø nhöõng muõi dao ñaâm vaøo con tim ngöôøi Lieät nöõ.
Taám thaûm
kòch haï maøn vaøo ñuùng hoài 5 giôø 35 phuùt saùng ngaøy 17 thaùng 6 naêm
1930. Coâ Giang coá gaéng laáy laïi bình tónh laëng leõ böôùc theo ñaùm ngöôøi
lui veà nhaø troï, naèm vaät xuoáng giöôøng nghæ ngôi choác laùt, roài mua
giaáy buùt vieát hai böùc thö "Tuyeät Meänh" treân ba trang giaáy
traéng khoå heïp baèng buùt chì xanh, ñeà ngaøy 17 thaùng 6, nguyeân vaên nhö
sau:
BÖÙC THÖÙ
NHAÁT
"Thöa
thaøy, meï,
"Con
cheát vì hoaøn caûnh boù buoäc con. Khoâng baùo ñöôïc thuø nhaø, röûa nhuïc cho
nöôùc! Sau khi ñaõ ñem taám loøng trinh baïch daâng cho choàng con ôû Ñeàn
Huøng.
"Giôø
con tìm veà choã queâ cha ñaát toå, möôïm phaùt suùng naøy maø keát lieãu ñôøi
con".
Ñöùa
con daâu baát hieáu kính laïy
Nguyeãn
Thò Giang
BÖÙC THÖÙ
HAI
"Anh
laø ngöôøi yeâu nöôùc!
"Khoâng
laøm troøn ñöôïc nghóa vuï cöùu nöôùc!
"Anh
giöõ laáy linh hoàn cao caû ñeå veà chieâu binh reøn lính ôû döôùi suoái vaøng!
"Phaûi
chòu ñöïng nhuïc nhaõ môùi coù ngaøy mong ñöôïc veû vang! Caùc baïn ñoàng chí
phaûi soáng laïi sau anh ñeå ñaùnh ñoå cöôøng quyeàn maø cöùu laáy ñoàng baøo
ñau khoå."
"Thaân
khoâng giuùp ích cho ñôøi!
Thuø
khoâng traû ñöôïc cho ngöôøi tình chung!
Daãu
raèng ñöông ñoä treû trung,
Quyeát
vì daân chuùng theå loøng hy sinh;
Con
ñöôøng tieán boä meânh moâng,
EÙo le
hoaøn caûnh buoäc mình bieát sao!
Baây
giôø heát kieáp thô ñaøo,
Gian
nan boû maëc ñoàng baøo töø ñaây!
Daãu
raèng chuùt phaän thô ngaây,
Soå
ñoàng chí ñaõ coù ngaøy ghi teân;
Cheát
ñi daï nhöõng buoàn phieàn,
Nhöng
maø hoaøn caûnh chuaân chuyeân buoäc mình!
Ñaûng
kyø phaát phôùi treân thaønh,
Tuûi
thaân khoâng ñöôïc cheát vinh döôùi côø!
Cöïc
loøng nhôõ böùc sa cô,
Cheát
saàu cheát thaûm coù thöøa soùt sa.
Theá
ru! Ñôøi theá ru maø.
Ñôøi
maø ai bieát! Ngöôøi maø ai hay!"
Nguyeãn Thò Giang
Vieát xong
hai böùc taâm thö, coâ Giang ra chôï mua maáy vuoâng vaûi traéng thaét ngang
ñaàu, vaø ngay buoåi chieàu toái hoâm aáy coâ ñaùp xe löûa trôû veà Vónh Yeân.
Tôø môø
saùng hoâm sau, coâ Giang trôû veà laøng Thoå Tang, vaøo maùi nhaø xöa cuûa
Nguyeãn Thaùi Hoïc, baùo tin Thaùi Hoïc ñaõ bò haønh hình; roài laäy taï cuï
oâng vaø cuï baø Nguyeãn Vaên Haùch, gioái giaêng laïi maáy lôøi taâm söï,
thaùo chieác ñoàng hoà ñöông ñeo tay taëng cho Nguyeãn Vaên Laâm, maët sau
ñoàng hoà coù khaéc chöõ "G", roài löõng thöõng nhö ngöôøi maát trí
tieán ra caùi quaùn baùn nöôùc traø xanh döôùi goác caây ñeà, tuïc goïi laø
xoùm Môùi thuoäc xaõ Ñoâng Veä giaùp quoác loä soá 2, caùch laøng Thoå Tang
ngoùt moät caây soá.
Ngoài
uoáng baùt nöôùc traø xanh nghó ñeán tình nhaø nôï nöôùc, maø loøng ñau soùt
chua cay, tinh thaàn coâ raát laø roái loaïn; nhöng chí ñaõ quyeát ñònh, coâ
lieàn töø bieät baø chuû quaùn ra ñöùng döôùi goác caây ñeà, höôùng maët veà
phía laøng Thoå Tang, ruùt khaåu suùng luïc maø Nguyeãn Thaùi Hoïc ñaõ taëng
coâ ôû ñeàn Huøng Vöông ra keát lieãu ñôøi mình; hoâm aáy laø ngaøy 18 thaùng 6
naêm 1930 töùc ngaøy 22 thaùng 5 naêm Canh Ngoï (22 tuoåi).
Moät vuï
aùn maïng, höông lyù xaõ Ñoâng Veä caáp baùo vôùi tri phuû Vónh Töôøng. Phuû
caáp baùo leân tænh, Coâng söù Vónh Yeân ñaùnh ñieän veà sôû maät thaùm Haø
Noäi.
Thi theå
coâ Giang naêm döôùi goác caây ñeà, beân caïnh coù khaåu suùng luïc phôi söông
naéng cho maõi ñeán hoài 16 giôø ngaøy hoâm sau, boïn thöïc daân môùi keùo nhau
ñeán. Arnoux coøm ñem theo Thanh Giang vaø Nguyeãn Vaên Quyù töø Haø Noäi leân
ñeå nhaän dieän.
Vieän côù
khaùm xeùt, Chính quyeàn thöïc daân baét loät heát aùo quaàn coâ Giang; khi
khaùm xeùt xong khoâng cho pheùp maëc laïi; roài haï leänh cho Tri phuû Vónh
Töôøng cuøng höông lyù sôû taïi mai taùng, chöù khoâng cho pheùp gia ñình
Nguyeãn Thaùi Hoïc ñöôïc laøm phaän söï aáy.
Coâng söù
Vónh Yeân laïi ra leänh baét ñaøo huyeät saâu hôn 3 meùt, treân ñaép thaønh
naám troøn, baét daân sôû taïi phaûi laøm ñieám canh nôi gaàn moä; cho maõi
ñeán cuoái naêm 1930 môùi baõi leänh.
Khaùch boä
haønh qua ñaáy thöôøng thaáy phuû kín treân naám moà nhaø nöõ caùch maïng
Nguyeãn Thò Giang nhöõng boù hoa töôi thaém, vaø nhöõng neùn nhang khoùi toûa
nghi nguùt suoát 5 canh. Moät chieán só voâ danh thôøi aáy ñaõ vònh baøi thô:
"Soáng nhuïc sao baèng söï thaùc vinh!
Nöôùc non cho veïn kieáp chung tình.
Löôõi dao xöû töû chaøng khoâng ngaïi!
Tieáng suùng quyeân sinh thieáp cuõng ñaønh!
Moät taám can traøng trôøi ñaát thaûm,
Ngaøn thu veïn tieát quyû thaàn kinh
Cuoäc ñôøi xaù keå chi thaønh baïi,
Trai ñaõ trung thì gaùi phaûi trinh!